ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 06.14

ભ્પ્_06.14.001।0 શ્રીપરીક્ષિદુવાચ
રજસ્તમઃસ્વભાવસ્ય બ્રહ્મન્ વૃત્રસ્ય પાપ્મનઃ ।
નારાયણે ભગવતિ કથમાસીદ્દૃઢા મતિઃ

દેવાનાં શુદ્ધસત્ત્વાનામૃષીણાં ચામલાત્મનામ્ ।
ભક્તિર્મુકુન્દચરણે ન પ્રાયેણોપજાયતે

રજોભિઃ સમસઙ્ખ્યાતાઃ પાર્થિવૈરિહ જન્તવઃ ।
તેષાં યે કેચનેહન્તે શ્રેયો વૈ મનુજાદયઃ

પ્રાયો મુમુક્ષવસ્તેષાં કેચનૈવ દ્વિજોત્તમ ।
મુમુક્ષૂણાં સહસ્રેષુ કશ્ચિન્ મુચ્યેત સિધ્યતિ

મુક્તાનામપિ સિદ્ધાનાં નારાયણપરાયણઃ ।
સુદુર્લભઃ પ્રશાન્તાત્મા કોટિષ્વપિ મહામુને

વૃત્રસ્તુ સ કથં પાપઃ સર્વલોકોપતાપનઃ ।
ઇત્થં દૃઢમતિઃ કૃષ્ણ આસીત્ સઙ્ગ્રામ ઉલ્બણે

અત્ર નઃ સંશયો ભૂયાઞ્ છ્રોતું કૌતૂહલં પ્રભો ।
યઃ પૌરુષેણ સમરે સહસ્રાક્ષમતોષયત્

ભ્પ્_06.14.008।0 શ્રીસૂત ઉવાચ
પરીક્ષિતો ઽથ સમ્પ્રશ્નં ભગવાન્ બાદરાયણિઃ ।
નિશમ્ય શ્રદ્દધાનસ્ય પ્રતિનન્દ્ય વચો ઽબ્રવીત્

ભ્પ્_06.14.009।0 શ્રીશુક ઉવાચ
શૃણુષ્વાવહિતો રાજન્નિતિહાસમિમં યથા ।
શ્રુતં દ્વૈપાયનમુખાન્ નારદાદ્દેવલાદપિ

આસીદ્રાજા સાર્વભૌમઃ શૂરસેનેષુ વૈ નૃપ ।
ચિત્રકેતુરિતિ ખ્યાતો યસ્યાસીત્ કામધુઙ્ મહી

તસ્ય ભાર્યાસહસ્રાણાં સહસ્રાણિ દશાભવન્ ।
સાન્તાનિકશ્ચાપિ નૃપો ન લેભે તાસુ સન્તતિમ્

રૂપૌદાર્યવયોજન્મ વિદ્યૈશ્વર્યશ્રિયાદિભિઃ ।
સમ્પન્નસ્ય ગુણૈઃ સર્વૈશ્ચિન્તા બન્ધ્યાપતેરભૂત્

ન તસ્ય સમ્પદઃ સર્વા મહિષ્યો વામલોચનાઃ ।
સાર્વભૌમસ્ય ભૂશ્ચેયમભવન્ પ્રીતિહેતવઃ

તસ્યૈકદા તુ ભવનમઙ્ગિરા ભગવાન્ ઋષિઃ ।
લોકાન્ અનુચરન્નેતાન્ ઉપાગચ્છદ્યદૃચ્છયા

તં પૂજયિત્વા વિધિવત્ પ્રત્યુત્થાનાર્હણાદિભિઃ ।
કૃતાતિથ્યમુપાસીદત્ સુખાસીનં સમાહિતઃ

મહર્ષિસ્તમુપાસીનં પ્રશ્રયાવનતં ક્ષિતૌ ।
પ્રતિપૂજ્ય મહારાજ સમાભાષ્યેદમબ્રવીત્

ભ્પ્_06.14.017।0 અઙ્ગિરા ઉવાચ
અપિ તે ઽનામયં સ્વસ્તિ પ્રકૃતીનાં તથાત્મનઃ ।
યથા પ્રકૃતિભિર્ગુપ્તઃ પુમાન્ રાજા ચ સપ્તભિઃ

આત્માનં પ્રકૃતિષ્વદ્ધા નિધાય શ્રેય આપ્નુયાત્ ।
રાજ્ઞા તથા પ્રકૃતયો નરદેવાહિતાધયઃ

અપિ દારાઃ પ્રજામાત્યા ભૃત્યાઃ શ્રેણ્યો ઽથ મન્ત્રિણઃ ।
પૌરા જાનપદા ભૂપા આત્મજા વશવર્તિનઃ

યસ્યાત્માનુવશશ્ચેત્ સ્યાત્ સર્વે તદ્વશગા ઇમે ।
લોકાઃ સપાલા યચ્છન્તિ સર્વે બલિમતન્દ્રિતાઃ

આત્મનઃ પ્રીયતે નાત્મા પરતઃ સ્વત એવ વા ।
લક્ષયે ઽલબ્ધકામં ત્વાં ચિન્તયા શબલં મુખમ્

એવં વિકલ્પિતો રાજન્ વિદુષા મુનિનાપિ સઃ ।
પ્રશ્રયાવનતો ઽભ્યાહ પ્રજાકામસ્તતો મુનિમ્

ભ્પ્_06.14.023।0 ચિત્રકેતુરુવાચ
ભગવન્ કિં ન વિદિતં તપોજ્ઞાનસમાધિભિઃ ।
યોગિનાં ધ્વસ્તપાપાનાં બહિરન્તઃ શરીરિષુ

તથાપિ પૃચ્છતો બ્રૂયાં બ્રહ્મન્નાત્મનિ ચિન્તિતમ્ ।
ભવતો વિદુષશ્ચાપિ ચોદિતસ્ત્વદનુજ્ઞયા

લોકપાલૈરપિ પ્રાર્થ્યાઃ સામ્રાજ્યૈશ્વર્યસમ્પદઃ ।
ન નન્દયન્ત્ય્ અપ્રજં માં ક્ષુત્તૃટ્કામમિવાપરે

તતઃ પાહિ મહાભાગ પૂર્વૈઃ સહ ગતં તમઃ ।
યથા તરેમ દુષ્પારં પ્રજયા તદ્વિધેહિ નઃ

ભ્પ્_06.14.027।0 શ્રીશુક ઉવાચ
ઇત્ય્ અર્થિતઃ સ ભગવાન્ કૃપાલુર્બ્રહ્મણઃ સુતઃ ।
શ્રપયિત્વા ચરું ત્વાષ્ટ્રં ત્વષ્ટારમયજદ્વિભુઃ

જ્યેષ્ઠા શ્રેષ્ઠા ચ યા રાજ્ઞો મહિષીણાં ચ ભારત ।
નામ્ના કૃતદ્યુતિસ્તસ્યૈ યજ્ઞોચ્છિષ્ટમદાદ્દ્વિજઃ

અથાહ નૃપતિં રાજન્ ભવિતૈકસ્તવાત્મજઃ ।
હર્ષશોકપ્રદસ્તુભ્યમિતિ બ્રહ્મસુતો યયૌ

સાપિ તત્પ્રાશનાદેવ ચિત્રકેતોરધારયત્ ।
ગર્ભં કૃતદ્યુતિર્દેવી કૃત્તિકાગ્નેરિવાત્મજમ્

તસ્યા અનુદિનં ગર્ભઃ શુક્લપક્ષ ઇવોડુપઃ ।
વવૃધે શૂરસેનેશ તેજસા શનકૈર્નૃપ

અથ કાલ ઉપાવૃત્તે કુમારઃ સમજાયત ।
જનયન્ શૂરસેનાનાં શૃણ્વતાં પરમાં મુદમ્

હૃષ્ટો રાજા કુમારસ્ય સ્નાતઃ શુચિરલઙ્કૃતઃ ।
વાચયિત્વાશિષો વિપ્રૈઃ કારયામાસ જાતકમ્

તેભ્યો હિરણ્યં રજતં વાસાંસ્ય્ આભરણાનિ ચ ।
ગ્રામાન્ હયાન્ ગજાન્ પ્રાદાદ્ધેનૂનામર્બુદાનિ ષટ્

વવર્ષ કામાન્ અન્યેષાં પર્જન્ય ઇવ દેહિનામ્ ।
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં કુમારસ્ય મહામનાઃ

કૃચ્છ્રલબ્ધે ઽથ રાજર્ષેસ્તનયે ઽનુદિનં પિતુઃ ।
યથા નિઃસ્વસ્ય કૃચ્છ્રાપ્તે ધને સ્નેહો ઽન્વવર્ધત

માતુસ્ત્વતિતરાં પુત્રે સ્નેહો મોહસમુદ્ભવઃ ।
કૃતદ્યુતેઃ સપત્નીનાં પ્રજાકામજ્વરો ઽભવત્

ચિત્રકેતોરતિપ્રીતિર્યથા દારે પ્રજાવતિ ।
ન તથાન્યેષુ સઞ્જજ્ઞે બાલં લાલયતો ઽન્વહમ્

તાઃ પર્યતપ્યન્નાત્માનં ગર્હયન્ત્યો ઽભ્યસૂયયા ।
આનપત્યેન દુઃખેન રાજ્ઞશ્ચાનાદરેણ ચ

ધિગ્ અપ્રજાં સ્ત્રિયં પાપાં પત્યુશ્ચાગૃહસમ્મતામ્ ।
સુપ્રજાભિઃ સપત્નીભિર્દાસીમિવ તિરસ્કૃતામ્

દાસીનાં કો નુ સન્તાપઃ સ્વામિનઃ પરિચર્યયા ।
અભીક્ષ્ણં લબ્ધમાનાનાં દાસ્યા દાસીવ દુર્ભગાઃ

એવં સન્દહ્યમાનાનાં સપત્ન્યાઃ પુત્રસમ્પદા ।
રાજ્ઞો ઽસમ્મતવૃત્તીનાં વિદ્વેષો બલવાન્ અભૂત્

વિદ્વેષનષ્ટમતયઃ સ્ત્રિયો દારુણચેતસઃ ।
ગરં દદુઃ કુમારાય દુર્મર્ષા નૃપતિં પ્રતિ

કૃતદ્યુતિરજાનન્તી સપત્નીનામઘં મહત્ ।
સુપ્ત એવેતિ સઞ્ચિન્ત્ય નિરીક્ષ્ય વ્યચરદ્ગૃહે

શયાનં સુચિરં બાલમુપધાર્ય મનીષિણી ।
પુત્રમાનય મે ભદ્રે ઇતિ ધાત્રીમચોદયત્

સા શયાનમુપવ્રજ્ય દૃષ્ટ્વા ચોત્તારલોચનમ્ ।
પ્રાણેન્દ્રિયાત્મભિસ્ત્યક્તં હતાસ્મીત્ય્ અપતદ્ભુવિ

તસ્યાસ્તદાકર્ણ્ય ભૃશાતુરં સ્વરં ઘ્નન્ત્યાઃ કરાભ્યામુર ઉચ્ચકૈરપિ ।
પ્રવિશ્ય રાજ્ઞી ત્વરયાત્મજાન્તિકં દદર્શ બાલં સહસા મૃતં સુતમ્

પપાત ભૂમૌ પરિવૃદ્ધયા શુચા મુમોહ વિભ્રષ્ટશિરોરુહામ્બરા

તતો નૃપાન્તઃપુરવર્તિનો જના નરાશ્ચ નાર્યશ્ચ નિશમ્ય રોદનમ્ ।
આગત્ય તુલ્યવ્યસનાઃ સુદુઃખિતાસ્ તાશ્ચ વ્યલીકં રુરુદુઃ કૃતાગસઃ

શ્રુત્વા મૃતં પુત્રમલક્ષિતાન્તકં વિનષ્ટદૃષ્ટિઃ પ્રપતન્ સ્ખલન્ પથિ ।
સ્નેહાનુબન્ધૈધિતયા શુચા ભૃશં વિમૂર્ચ્છિતો ઽનુપ્રકૃતિર્દ્વિજૈર્વૃતઃ

પપાત બાલસ્ય સ પાદમૂલે મૃતસ્ય વિસ્રસ્તશિરોરુહામ્બરઃ ।
દીર્ઘં શ્વસન્ બાષ્પકલોપરોધતો નિરુદ્ધકણ્ઠો ન શશાક ભાષિતુમ્

પતિં નિરીક્ષ્યોરુશુચાર્પિતં તદા મૃતં ચ બાલં સુતમેકસન્તતિમ્ ।
જનસ્ય રાજ્ઞી પ્રકૃતેશ્ચ હૃદ્રુજં સતી દધાના વિલલાપ ચિત્રધા

સ્તનદ્વયં કુઙ્કુમપઙ્કમણ્ડિતં નિષિઞ્ચતી સાઞ્જનબાષ્પબિન્દુભિઃ ।
વિકીર્ય કેશાન્ વિગલત્સ્રજઃ સુતં શુશોચ ચિત્રં કુરરીવ સુસ્વરમ્

અહો વિધાતસ્ત્વમતીવ બાલિશો યસ્ત્વાત્મસૃષ્ટ્યપ્રતિરૂપમીહસે ।
પરે નુ જીવત્ય્ અપરસ્ય યા મૃતિર્ વિપર્યયશ્ચેત્ ત્વમસિ ધ્રુવઃ પરઃ

ન હિ ક્રમશ્ચેદિહ મૃત્યુજન્મનોઃ શરીરિણામસ્તુ તદાત્મકર્મભિઃ ।
યઃ સ્નેહપાશો નિજસર્ગવૃદ્ધયે સ્વયં કૃતસ્તે તમિમં વિવૃશ્ચસિ

ત્વં તાત નાર્હસિ ચ માં કૃપણામનાથાં $ ત્યક્તું વિચક્ષ્વ પિતરં તવ શોકતપ્તમ્ &અમ્પ્;
અઞ્જસ્તરેમ ભવતાપ્રજદુસ્તરં યદ્ % ધ્વાન્તં ન યાહ્ય્ અકરુણેન યમેન દૂરમ્ ॥ ભ્પ્_06.14.056* ॥
ઉત્તિષ્ઠ તાત ત ઇમે શિશવો વયસ્યાસ્ $ ત્વામાહ્વયન્તિ નૃપનન્દન સંવિહર્તુમ્ &
ઉત્તિષ્ઠ તાત ત ઇમે શિશવો વયસ્યાસ્ $ ત્વામાહ્વયન્તિ નૃપનન્દન સંવિહર્તુમ્ &
સુપ્તશ્ચિરં હ્ય્ અશનયા ચ ભવાન્ પરીતો % ભુઙ્ક્ષ્વ સ્તનં પિબ શુચો હર નઃ સ્વકાનામ્ ॥ ભ્પ્_06.14.057* ॥
નાહં તનૂજ દદૃશે હતમઙ્ગલા તે $ મુગ્ધસ્મિતં મુદિતવીક્ષણમાનનાબ્જમ્ &
નાહં તનૂજ દદૃશે હતમઙ્ગલા તે $ મુગ્ધસ્મિતં મુદિતવીક્ષણમાનનાબ્જમ્ &
કિં વા ગતો ઽસ્ય્ અપુનરન્વયમન્યલોકં % નીતો ઽઘૃણેન ન શૃણોમિ કલા ગિરસ્તે ॥ ભ્પ્_06.14.058*
0 શ્રીશુક ઉવાચ
વિલપન્ત્યા મૃતં પુત્રમિતિ ચિત્રવિલાપનૈઃ ।
ચિત્રકેતુર્ભૃશં તપ્તો મુક્તકણ્ઠો રુરોદ હ

તયોર્વિલપતોઃ સર્વે દમ્પત્યોસ્તદનુવ્રતાઃ ।
રુરુદુઃ સ્મ નરા નાર્યઃ સર્વમાસીદચેતનમ્

એવં કશ્મલમાપન્નં નષ્ટસંજ્ઞમનાયકમ્ ।
જ્ઞાત્વાઙ્ગિરા નામ ઋષિરાજગામ સનારદઃ