ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 06.01

ભૂ-દ્વીપ-વર્ષ-સરિદ્-અદ્રિ-નભઃ-સમુદ્ર- $ પાતાલ-દિઙ્-નરક-ભાગણ-લોક-સંસ્થા &અમ્પ્;
ગીતા મયા તવ નૃપાદ્ભુતમ્ ઈશ્વરસ્ય % સ્થૂલં વપુઃ સકલ-જીવ-નિકાય-ધામ ॥ ભ્પ્_05.26.039*
0 શ્રીપરીક્ષિદુવાચ
નિવૃત્તિમાર્ગઃ કથિત આદૌ ભગવતા યથા ।
ક્રમયોગોપલબ્ધેન બ્રહ્મણા યદસંસૃતિઃ

પ્રવૃત્તિલક્ષણશ્ચૈવ ત્રૈગુણ્યવિષયો મુને ।
યો ઽસાવલીનપ્રકૃતેર્ગુણસર્ગઃ પુનઃ પુનઃ

અધર્મલક્ષણા નાના નરકાશ્ચાનુવર્ણિતાઃ ।
મન્વન્તરશ્ચ વ્યાખ્યાત આદ્યઃ સ્વાયમ્ભુવો યતઃ

પ્રિયવ્રતોત્તાનપદોર્વંશસ્તચ્ચરિતાનિ ચ ।
દ્વીપવર્ષસમુદ્રાદ્રિ નદ્યુદ્યાનવનસ્પતીન્

ધરામણ્ડલસંસ્થાનં ભાગલક્ષણમાનતઃ ।
જ્યોતિષાં વિવરાણાં ચ યથેદમસૃજદ્વિભુઃ

અધુનેહ મહાભાગ યથૈવ નરકાન્ નરઃ ।
નાનોગ્રયાતનાન્ નેયાત્ તન્ મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

ભ્પ્_06.01.007।0 શ્રીશુક ઉવાચ
ન ચેદિહૈવાપચિતિં યથાંહસઃ કૃતસ્ય કુર્યાન્ મનૌક્તપાણિભિઃ ।
ધ્રુવં સ વૈ પ્રેત્ય નરકાન્ ઉપૈતિ યે કીર્તિતા મે ભવતસ્તિગ્મયાતનાઃ

તસ્માત્ પુરૈવાશ્વિહ પાપનિષ્કૃતૌ યતેત મૃત્યોરવિપદ્યતાત્મના ।
દોષસ્ય દૃષ્ટ્વા ગુરુલાઘવં યથા ભિષક્ ચિકિત્સેત રુજાં નિદાનવિત્

ભ્પ્_06.01.009।0 શ્રીરાજોવાચ
દૃષ્ટશ્રુતાભ્યાં યત્ પાપં જાનન્નપ્ય્ આત્મનો ઽહિતમ્ ।
કરોતિ ભૂયો વિવશઃ પ્રાયશ્ચિત્તમથો કથમ્

ક્વચિન્ નિવર્તતે ઽભદ્રાત્ ક્વચિચ્ ચરતિ તત્ પુનઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તમથો ઽપાર્થં મન્યે કુઞ્જરશૌચવત્

ભ્પ્_06.01.011।0 શ્રીબાદરાયણિરુવાચ
કર્મણા કર્મનિર્હારો ન હ્ય્ આત્યન્તિક ઇષ્યતે ।
અવિદ્વદધિકારિત્વાત્ પ્રાયશ્ચિત્તં વિમર્શનમ્

નાશ્નતઃ પથ્યમેવાન્નં વ્યાધયો ઽભિભવન્તિ હિ ।
એવં નિયમકૃદ્રાજન્ શનૈઃ ક્ષેમાય કલ્પતે

તપસા બ્રહ્મચર્યેણ શમેન ચ દમેન ચ ।
ત્યાગેન સત્યશૌચાભ્યાં યમેન નિયમેન વા

દેહવાગ્બુદ્ધિજં ધીરા ધર્મજ્ઞાઃ શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ ।
ક્ષિપન્ત્ય્ અઘં મહદપિ વેણુગુલ્મમિવાનલઃ

કેચિત્ કેવલયા ભક્ત્યા વાસુદેવપરાયણાઃ ।
અઘં ધુન્વન્તિ કાર્ત્સ્ન્યેન નીહારમિવ ભાસ્કરઃ

ન તથા હ્ય્ અઘવાન્ રાજન્ પૂયેત તપાઅદિભિઃ ।
યથા કૃષ્ણાર્પિતપ્રાણસ્તત્પુરુષનિષેવયા

સધ્રીચીનો હ્ય્ અયં લોકે પન્થાઃ ક્ષેમો ઽકુતોભયઃ ।
સુશીલાઃ સાધવો યત્ર નારાયણપરાયણાઃ

પ્રાયશ્ચિત્તાનિ ચીર્ણાનિ નારાયણપરાઙ્મુખમ્ ।
ન નિષ્પુનન્તિ રાજેન્દ્ર સુરાકુમ્ભમિવાપગાઃ

સકૃન્ મનઃ કૃષ્ણપદારવિન્દયોર્ નિવેશિતં તદ્ગુણરાગિ યૈરિહ ।
ન તે યમં પાશભૃતશ્ચ તદ્ભટાન્ સ્વપ્ને ઽપિ પશ્યન્તિ હિ ચીર્ણનિષ્કૃતાઃ

અત્ર ચોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
દૂતાનાં વિષ્ણુયમયોઃ સંવાદસ્તં નિબોધ મે

કાન્યકુબ્જે દ્વિજઃ કશ્ચિદ્દાસીપતિરજામિલઃ ।
નામ્ના નષ્ટસદાચારો દાસ્યાઃ સંસર્ગદૂષિતઃ

બન્દ્યક્ષૈઃ કૈતવૈશ્ચૌર્યૈર્ગર્હિતાં વૃત્તિમાસ્થિતઃ ।
બિભ્રત્ કુટુમ્બમશુચિર્યાતયામાસ દેહિનઃ

એવં નિવસતસ્તસ્ય લાલયાનસ્ય તત્સુતાન્ ।
કાલો ઽત્યગાન્ મહાન્ રાજન્નષ્ટાશીત્યાયુષઃ સમાઃ

તસ્ય પ્રવયસઃ પુત્રા દશ તેષાં તુ યો ઽવમઃ ।
બાલો નારાયણો નામ્ના પિત્રોશ્ચ દયિતો ભૃશમ્

સ બદ્ધહૃદયસ્તસ્મિન્નર્ભકે કલભાષિણિ ।
નિરીક્ષમાણસ્તલ્લીલાં મુમુદે જરઠો ભૃશમ્

ભુઞ્જાનઃ પ્રપિબન્ ખાદન્ બાલકં સ્નેહયન્ત્રિતઃ ।
ભોજયન્ પાયયન્ મૂઢો ન વેદાગતમન્તકમ્

સ એવં વર્તમાનો ઽજ્ઞો મૃત્યુકાલ ઉપસ્થિતે ।
મતિં ચકાર તનયે બાલે નારાયણાહ્વયે

સ પાશહસ્તાંસ્ત્રીન્ દૃષ્ટ્વા પુરુષાન્ અતિદારુણાન્ ।
વક્રતુણ્ડાન્ ઊર્ધ્વરોમ્ણ આત્માનં નેતુમાગતાન્

દૂરે ક્રીડનકાસક્તં પુત્રં નારાયણાહ્વયમ્ ।
પ્લાવિતેન સ્વરેણોચ્ચૈરાજુહાવાકુલેન્દ્રિયઃ

નિશમ્ય મ્રિયમાણસ્ય મુખતો હરિકીર્તનમ્ ।
ભર્તુર્નામ મહારાજ પાર્ષદાઃ સહસાપતન્

વિકર્ષતો ઽન્તર્હૃદયાદ્દાસીપતિમજામિલમ્ ।
યમપ્રેષ્યાન્ વિષ્ણુદૂતા વારયામાસુરોજસા

ઊચુર્નિષેધિતાસ્તાંસ્તે વૈવસ્વતપુરઃસરાઃ ।
કે યૂયં પ્રતિષેદ્ધારો ધર્મરાજસ્ય શાસનમ્

કસ્ય વા કુત આયાતાઃ કસ્માદસ્ય નિષેધથ ।
કિં દેવા ઉપદેવા યા યૂયં કિં સિદ્ધસત્તમાઃ

સર્વે પદ્મપલાશાક્ષાઃ પીતકૌશેયવાસસઃ ।
કિરીટિનઃ કુણ્ડલિનો લસત્પુષ્કરમાલિનઃ

સર્વે ચ નૂત્નવયસઃ સર્વે ચારુચતુર્ભુજાઃ ।
ધનુર્નિષઙ્ગાસિગદા શઙ્ખચક્રામ્બુજશ્રિયઃ

દિશો વિતિમિરાલોકાઃ કુર્વન્તઃ સ્વેન તેજસા ।
કિમર્થં ધર્મપાલસ્ય કિઙ્કરાન્ નો નિષેધથ

ભ્પ્_06.01.037।0 શ્રીશુક ઉવાચ
ઇત્ય્ ઉક્તે યમદૂતૈસ્તે વાસુદેવોક્તકારિણઃ ।
તાન્ પ્રત્યૂચુઃ પ્રહસ્યેદં મેઘનિર્હ્રાદયા ગિરા

ભ્પ્_06.01.038।0 શ્રીવિષ્ણુદૂતા ઊચુઃ
યૂયં વૈ ધર્મરાજસ્ય યદિ નિર્દેશકારિણઃ ।
બ્રૂત ધર્મસ્ય નસ્તત્ત્વં યચ્ ચાધર્મસ્ય લક્ષણમ્

કથં સ્વિદ્ધ્રિયતે દણ્ડઃ કિં વાસ્ય સ્થાનમીપ્સિતમ્ ।
દણ્ડ્યાઃ કિં કારિણઃ સર્વે આહો સ્વિત્ કતિચિન્ નૃણામ્

ભ્પ્_06.01.040।0 યમદૂતા ઊચુઃ
વેદપ્રણિહિતો ધર્મો હ્ય્ અધર્મસ્તદ્વિપર્યયઃ ।
વેદો નારાયણઃ સાક્ષાત્ સ્વયમ્ભૂરિતિ શુશ્રુમ

યેન સ્વધામ્ન્ય્ અમી ભાવા રજઃસત્ત્વતમોમયાઃ ।
ગુણનામક્રિયારૂપૈર્વિભાવ્યન્તે યથાતથમ્

સૂર્યો ઽગ્નિઃ ખં મરુદ્દેવઃ સોમઃ સન્ધ્યાહની દિશઃ ।
કં કુઃ સ્વયં ધર્મ ઇતિ હ્ય્ એતે દૈહ્યસ્ય સાક્ષિણઃ

એતૈરધર્મો વિજ્ઞાતઃ સ્થાનં દણ્ડસ્ય યુજ્યતે ।
સર્વે કર્માનુરોધેન દણ્ડમર્હન્તિ કારિણઃ

સમ્ભવન્તિ હિ ભદ્રાણિ વિપરીતાનિ ચાનઘાઃ ।
કારિણાં ગુણસઙ્ગો ઽસ્તિ દેહવાન્ ન હ્ય્ અકર્મકૃત્

યેન યાવાન્ યથાધર્મો ધર્મો વેહ સમીહિતઃ ।
સ એવ તત્ફલં ભુઙ્ક્તે તથા તાવદમુત્ર વૈ

યથેહ દેવપ્રવરાસ્ત્રૈવિધ્યમુપલભ્યતે ।
ભૂતેષુ ગુણવૈચિત્ર્યાત્ તથાન્યત્રાનુમીયતે

વર્તમાનો ઽન્યયોઃ કાલો ગુણાભિજ્ઞાપકો યથા ।
એવં જન્માન્યયોરેતદ્ધર્માધર્મનિદર્શનમ્

મનસૈવ પુરે દેવઃ પૂર્વરૂપં વિપશ્યતિ ।
અનુમીમાંસતે ઽપૂર્વં મનસા ભગવાન્ અજઃ

યથાજ્ઞસ્તમસા યુક્ત ઉપાસ્તે વ્યક્તમેવ હિ ।
ન વેદ પૂર્વમપરં નષ્ટજન્મસ્મૃતિસ્તથા

પઞ્ચભિઃ કુરુતે સ્વાર્થાન્ પઞ્ચ વેદાથ પઞ્ચભિઃ ।
એકસ્તુ ષોડશેન ત્રીન્ સ્વયં સપ્તદશો ઽશ્નુતે

તદેતત્ ષોડશકલં લિઙ્ગં શક્તિત્રયં મહત્ ।
ધત્તે ઽનુસંસૃતિં પુંસિ હર્ષશોકભયાર્તિદામ્

દેહ્ય્ અજ્ઞો ઽજિતષડ્વર્ગો નેચ્છન્ કર્માણિ કાર્યતે ।
કોશકાર ઇવાત્માનં કર્મણાચ્છાદ્ય મુહ્યતિ

ન હિ કશ્ચિત્ ક્ષણમપિ જાતુ તિષ્ઠત્ય્ અકર્મકૃત્ ।
કાર્યતે હ્ય્ અવશઃ કર્મ ગુણૈઃ સ્વાભાવિકૈર્બલાત્

લબ્ધ્વા નિમિત્તમવ્યક્તં વ્યક્તાવ્યક્તં ભવત્ય્ ઉત ।
યથાયોનિ યથાબીજં સ્વભાવેન બલીયસા

એષ પ્રકૃતિસઙ્ગેન પુરુષસ્ય વિપર્યયઃ ।
આસીત્ સ એવ ન ચિરાદીશસઙ્ગાદ્વિલીયતે

અયં હિ શ્રુતસમ્પન્નઃ શીલવૃત્તગુણાલયઃ ।
ધૃતવ્રતો મૃદુર્દાન્તઃ સત્યવાઙ્ મન્ત્રવિચ્ છુચિઃ

ગુર્વગ્ન્યતિથિવૃદ્ધાનાં શુશ્રૂષુરનહઙ્કૃતઃ ।
સર્વભૂતસુહૃત્ સાધુર્મિતવાગ્ અનસૂયકઃ

એકદાસૌ વનં યાતઃ પિતૃસન્દેશકૃદ્દ્વિજઃ ।
આદાય તત આવૃત્તઃ ફલપુષ્પસમિત્કુશાન્

દદર્શ કામિનં કઞ્ચિચ્ છૂદ્રં સહ ભુજિષ્યયા ।
પીત્વા ચ મધુ મૈરેયં મદાઘૂર્ણિતનેત્રયા

મત્તયા વિશ્લથન્નીવ્યા વ્યપેતં નિરપત્રપમ્ ।
ક્રીડન્તમનુગાયન્તં હસન્તમનયાન્તિકે

દૃષ્ટ્વા તાં કામલિપ્તેન બાહુના પરિરમ્ભિતામ્ ।
જગામ હૃચ્છયવશં સહસૈવ વિમોહિતઃ

સ્તમ્ભયન્નાત્મનાત્માનં યાવત્ સત્ત્વં યથાશ્રુતમ્ ।
ન શશાક સમાધાતું મનો મદનવેપિતમ્

તન્નિમિત્તસ્મરવ્યાજ ગ્રહગ્રસ્તો વિચેતનઃ ।
તામેવ મનસા ધ્યાયન્ સ્વધર્માદ્વિરરામ હ

તામેવ તોષયામાસ પિત્ર્યેણાર્થેન યાવતા ।
ગ્રામ્યૈર્મનોરમૈઃ કામૈઃ પ્રસીદેત યથા તથા

વિપ્રાં સ્વભાર્યામપ્રૌઢાં કુલે મહતિ લમ્ભિતામ્ ।
વિસસર્જાચિરાત્ પાપઃ સ્વૈરિણ્યાપાઙ્ગવિદ્ધધીઃ

યતસ્તતશ્ચોપનિન્યે ન્યાયતો ઽન્યાયતો ધનમ્ ।
બભારાસ્યાઃ કુટુમ્બિન્યાઃ કુટુમ્બં મન્દધીરયમ્

યદસૌ શાસ્ત્રમુલ્લઙ્ઘ્ય સ્વૈરચાર્ય્ અતિગર્હિતઃ ।
અવર્તત ચિરં કાલમઘાયુરશુચિર્મલાત્

તત એનં દણ્ડપાણેઃ સકાશં કૃતકિલ્બિષમ્ ।
નેષ્યામો ઽકૃતનિર્વેશં યત્ર દણ્ડેન શુદ્ધ્યતિ