ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 05.26

_*
ભ્પ્_05.26.001।0 રાજોવાચ
મહર્ષ એતદ્ વૈચિત્ર્યં લોકસ્ય કથમ્ ઇતિ

_*
ભ્પ્_05.26.002।0 ઋષિર્ ઉવાચ
ત્રિ-ગુણત્વાત્ કર્તુઃ શ્રદ્ધયા કર્મ-ગતયઃ પૃથગ્-વિધાઃ સર્વા એવ સર્વસ્ય તારતમ્યેન ભવન્તિ
_*
અથેદાનીં પ્રતિષિદ્ધ-લક્ષણસ્યાધર્મસ્ય તથૈવ કર્તુઃ શ્રદ્ધાયા વૈસાદૃશ્યાત્ કર્મ-ફલં વિસદૃશં ભવતિ યા હ્ય્ અનાદ્ય્-અવિદ્યયા કૃત-કામાનાં તત્-પરિણામ-લક્ષણાઃ સૃતયઃ સહસ્રશઃ પ્રવૃત્તાસ્ તાસાં પ્રાચુર્યેણાનુવર્ણયિષ્યામઃ

_*
ભ્પ્_05.26.003।0 રાજોવાચ
નરકા નામ ભગવન્ કિં દેશ-વિશેષા અથવા બહિસ્ ત્રિ-લોક્યા આહોસ્વિદ્ અન્તરાલ ઇતિ

_*
ભ્પ્_05.26.004।0 ઋષિર્ ઉવાચ
અન્તરાલ એવ ત્રિ-જગત્યાસ્ તુ દિશિ દક્ષિણસ્યામ્ અધસ્તાદ્ ભૂમેર્ ઉપરિષ્ટાચ્ ચ જલાદ્ યસ્યામ્ અગ્નિષ્વાત્તાદયઃ પિતૃ-ગણા દિશિ સ્વાનાં ગોત્રાણાં પરમેણ સમાધિના સત્યા એવાશિષ આશાસાના નિવસન્તિ

_*
યત્ર હ વાવ ભગવાન્ પિતૃ-રાજો વૈવસ્વતઃ સ્વ-વિષયં પ્રાપિતેષુ સ્વ-પુરુષૈર્ જન્તુષુ સમ્પરેતેષુ યથા-કર્માવદ્યં દોષમ્ એવાનુલ્લઙ્ઘિત-ભગવચ્-છાસનઃ સગણો દમં ધારયતિ

_*
તત્ર હૈકે નરકાન્ એક-વિંશતિં ગણયન્તિ અથ તાંસ્ તે રાજન્ નામ-રૂપ-લક્ષણતો ઽનુક્રમિષ્યામસ્ તામિસ્રો ઽન્ધતામિસ્રો રૌરવો મહારૌરવઃ કુમ્ભીપાકઃ કાલસૂત્રમ્ અસિપત્રવનં સૂકરમુખમ્ અન્ધકૂપઃ કૃમિભોજનઃ સન્દંશસ્ તપ્તસૂર્મિર્ વજ્રકણ્ટક-શાલ્મલી વૈતરણી પૂયોદઃ પ્રાણરોધો વિશસનં લાલાભક્ષઃ સારમેયાદનમ્ અવીચિર્ અયઃપાનમ્ ઇતિ કિઞ્ચ ક્ષારકર્દમો રક્ષોગણ-ભોજનઃ શૂલપ્રોતો દન્દશૂકો ઽવટ-નિરોધનઃ પર્યાવર્તનઃ સૂચીમુખમ્ ઇત્ય્ અષ્ટા-વિંશતિર્ નરકા વિવિધ-યાતના-ભૂમયઃ

_*
તત્ર યસ્ તુ પર-વિત્તાપત્ય-કલત્રાણ્ય્ અપહરતિ સ હિ કાલ-પાશ-બદ્ધો યમ-પુરુષૈર્ અતિ-ભયાનકૈસ્ તામિસ્રે નરકે બલાન્ નિપાત્યતે અનશનાનુદપાન-દણ્ડ-તાડન-સન્તર્જનાદિભિર્ યાતનાભિર્ યાત્યમાનો જન્તુર્ યત્ર કશ્મલમ્ આસાદિત એકદૈવ મૂર્ચ્છામ્ ઉપયાતિ તામિસ્ર-પ્રાયે

_*
એવમ્ એવાન્ધતામિસ્રે યસ્ તુ વઞ્ચયિત્વા પુરુષં દારાદીન્ ઉપયુઙ્ક્તે યત્ર શરીરી નિપાત્યમાનો યાતના-સ્થો વેદનયા નષ્ટ-મતિર્ નષ્ટ-દૃષ્ટિશ્ ચ ભવતિ યથા વનસ્પતિર્ વૃશ્ચ્યમાન-મૂલસ્ તસ્માદ્ અન્ધતામિસ્રં તમ્ ઉપદિશન્તિ

_*
યસ્ ત્વ્ ઇહ વા એતદ્ અહમ્ ઇતિ મમેદમ્ ઇતિ ભૂત-દ્રોહેણ કેવલં સ્વ-કુટુમ્બમ્ એવાનુદિનં પ્રપુષ્ણાતિ સ તદ્ ઇહ વિહાય સ્વયમ્ એવ તદ્-અશુભેન રૌરવે નિપતતિ

_*
યે ત્વ્ ઇહ યથૈવામુના વિહિંસિતા જન્તવઃ પરત્ર યમ-યાતનામ્ ઉપગતં ત એવ રુરવો ભૂત્વા તથા તમ્ એવ વિહિંસન્તિ તસ્માદ્ રૌરવમ્ ઇત્ય્ આહૂ રુરુર્ ઇતિ સર્પાદ્ અતિ-ક્રૂર-સત્ત્વસ્યાપદેશઃ

_*
એવમ્ એવ મહારૌરવો યત્ર નિપતિતં પુરુષં ક્રવ્યાદા નામ રુરવસ્ તં ક્રવ્યેણ ઘાતયન્તિ યઃ કેવલં દેહમ્ભરઃ

_*
યસ્ ત્વ્ ઇહ વા ઉગ્રઃ પશૂન્ પક્ષિણો વા પ્રાણત ઉપરન્ધયતિ તમ્ અપકરુણં પુરુષાદૈર્ અપિ વિગર્હિતમ્ અમુત્ર યમાનુચરાઃ કુમ્ભીપાકે તપ્ત-તૈલે ઉપરન્ધયન્તિ

_*
યસ્ ત્વ્ ઇહ બ્રહ્મ-ધ્રુક્ સ કાલસૂત્ર-સંજ્ઞકે નરકે અયુત-યોજન-પરિમણ્ડલે તામ્રમયે તપ્ત-ખલે ઉપર્ય્-અધસ્તાદ્ અગ્ન્ય્-અર્કાભ્યામ્ અતિ-તપ્યમાને ઽભિનિવેશિતઃ ક્ષુત્-પિપાસાભ્યાં ચ દહ્યમાનાન્તર્-બહિઃ-શરીર આસ્તે શેતે ચેષ્ટતે ઽવતિષ્ઠતિ પરિધાવતિ ચ યાવન્તિ પશુ-રોમાણિ તાવદ્ વર્ષ-સહસ્રાણિ

_*
યસ્ ત્વ્ ઇહ વૈ નિજ-વેદ-પથાદ્ અનાપદ્ય્ અપગતઃ પાખણ્ડં ચોપગતસ્ તમ્ અસિ-પત્રવનં પ્રવેશ્ય કશયા પ્રહરન્તિ તત્ર હાસાવ્ ઇતસ્ તતો ધાવમાન ઉભયતો ધારૈસ્ તાલ-વનાસિ-પત્રૈશ્ છિદ્યમાન-સર્વાઙ્ગો હા હતો ઽસ્મીતિ પરમયા વેદનયા મૂર્ચ્છિતઃ પદે પદે નિપતતિ સ્વ-ધર્મહા પાખણ્ડાનુગતં ફલં ભુઙ્ક્તે

_*
યસ્ ત્વ્ ઇહ વૈ રાજા રાજ-પુરુષો વા અદણ્ડ્યે દણ્ડં પ્રણયતિ બ્રાહ્મણે વા શરીર-દણ્ડં સ પાપીયાન્ નરકે ઽમુત્ર સૂકરમુખે નિપતતિ તત્રાતિબલૈર્ વિનિષ્પિષ્યમાણાવયવો યથૈવેહેક્ષુખણ્ડ આર્ત-સ્વરેણ સ્વનયન્ ક્વચિન્ મૂર્ચ્છિતઃ કશ્મલમ્ ઉપગતો યથૈવેહા-દૃષ્ટ-દોષા ઉપરુદ્ધાઃ

_*
યસ્ ત્વ્ ઇહ વૈ ભૂતાનામ્ ઈશ્વરોપકલ્પિત-વૃત્તીનામ્ અવિવિક્ત-પર-વ્યથાનાં સ્વયં પુરુષોપકલ્પિત-વૃત્તિર્ વિવિક્ત-પર-વ્યથો વ્યથામ્ આચરતિ સ પરત્રાન્ધકૂપે તદ્-અભિદ્રોહેણ નિપતતિ તત્ર હાસૌ તૈર્ જન્તુભિઃ પશુ-મૃગ-પક્ષિ-સરીસૃપૈર્ મશક-યૂકા-મત્કુણ-મક્ષિકાદિભિર્ યે કે ચાભિદ્રુગ્ધાસ્ તૈઃ સર્વતો ઽભિદ્રુહ્યમાણસ્ તમસિ વિહત-નિદ્રા-નિર્વૃતિર્ અલબ્ધાવસ્થાનઃ પરિક્રામતિ યથા કુશરીરે જીવઃ

_*
યસ્ ત્વ્ ઇહ વા અસંવિભજ્યાશ્નાતિ યત્ કિઞ્ચનોપનતમ્ અનિર્મિત-પઞ્ચ-યજ્ઞો વાયસ-સંસ્તુતઃ સ પરત્ર કૃમિભોજને નરકાધમે નિપતતિ તત્ર શત-સહસ્ર-યોજને કૃમિ-કુણ્ડે કૃમિ-ભૂતઃ સ્વયં કૃમિભિર્ એવ ભક્ષ્યમાણઃ કૃમિ-ભોજનો યાવત્ તદ્ અપ્રત્તાપ્રહૂતાદો ઽનિર્વેશમ્ આત્માનં યાતયતે

_*
યસ્ ત્વ્ ઇહ વૈ સ્તેયેન બલાદ્ વા હિરણ્ય-રત્નાદીનિ બ્રાહ્મણસ્ય વાપહરત્ય્ અન્યસ્ય વાનાપદિ પુરુષસ્ તમ્ અમુત્ર રાજન્ યમ-પુરુષા અયસ્મયૈર્ અગ્નિ-પિણ્ડૈઃ સન્દંશૈસ્ ત્વચિ નિષ્કુષન્તિ

_*
યસ્ ત્વ્ ઇહ વા અગમ્યાં સ્ત્રિયમ્ અગમ્યં વા પુરુષં યોષિદ્ અભિગચ્છતિ તાવ્ અમુત્ર કશયા તાડયન્તસ્ તિગ્મયા સૂર્મ્યા લોહમય્યા પુરુષમ્ આલિઙ્ગયન્તિ સ્ત્રિયં ચ પુરુષ-રૂપયા સૂર્મ્યા

_*
યસ્ ત્વ્ ઇહ વૈ સર્વાભિગમસ્ તમ્ અમુત્ર નિરયે વર્તમાનં વજ્રકણ્ટક-શાલ્મલીમ્ આરોપ્ય નિષ્કર્ષન્તિ

_*
યે ત્વ્ ઇહ વૈ રાજન્યા રાજ-પુરુષા વા અપાખણ્ડા ધર્મ-સેતૂન્ ભિન્દન્તિ તે સમ્પરેત્ય વૈતરણ્યાં નિપતન્તિ ભિન્ન-મર્યાદાસ્ તસ્યાં નિરય-પરિખા-ભૂતાયાં નદ્યાં યાદો-ગણૈર્ ઇતસ્ તતો ભક્ષ્યમાણા આત્મના ન વિયુજ્યમાનાશ્ ચાસુભિર્ ઉહ્યમાનાઃ સ્વાઘેન કર્મ-પાકમ્ અનુસ્મરન્તો વિણ્-મૂત્ર-પૂય-શોણિત-કેશ-નખાસ્થિ-મેદો-માંસ-વસા-વાહિન્યામ્ ઉપતપ્યન્તે

_*
યે ત્વ્ ઇહ વૈ વૃષલી-પતયો નષ્ટ-શૌચાચાર-નિયમાસ્ ત્યક્ત-લજ્જાઃ પશુ-ચર્યાં ચરન્તિ તે ચાપિ પ્રેત્ય પૂય-વિણ્-મૂત્ર-શ્લેષ્મ-મલા-પૂર્ણાર્ણવે નિપતન્તિ તદ્ એવાતિબીભત્સિતમ્ અશ્નન્તિ

_*
યે ત્વ્ ઇહ વૈ શ્વ-ગર્દભ-પતયો બ્રાહ્મણાદયો મૃગયા વિહારા અતીર્થે ચ મૃગાન્ નિઘ્નન્તિ તાન્ અપિ સમ્પરેતાન્ લક્ષ્ય-ભૂતાન્ યમ-પુરુષા ઇષુભિર્ વિધ્યન્તિ

_*
યે ત્વ્ ઇહ વૈ દામ્ભિકા દમ્ભ-યજ્ઞેષુ પશૂન્ વિશસન્તિ તાન્ અમુષ્મિન્ લોકે વૈશસે નરકે પતિતાન્ નિરય-પતયો યાતયિત્વા વિશસન્તિ

_*
યસ્ ત્વ્ ઇહ વૈ સવર્ણાં ભાર્યાં દ્વિજો રેતઃ પાયયતિ કામ-મોહિતસ્ તં પાપ-કૃતમ્ અમુત્ર રેતઃ-કુલ્યાયાં પાતયિત્વા રેતઃ સમ્પાયયન્તિ

_*
યે ત્વ્ ઇહ વૈ દસ્યવો ઽગ્નિદા ગરદા ગ્રામાન્ સાર્થાન્ વા વિલુમ્પન્તિ રાજાનો રાજ-ભટા વા તાંશ્ ચાપિ હિ પરેત્ય યમદૂતા વજ્ર-દંષ્ટ્રાઃ શ્વાનઃ સપ્ત-શતાનિ વિંશતિશ્ ચ સરભસં ખાદન્તિ

_*
યસ્ ત્વ્ ઇહ વા અનૃતં વદતિ સાક્ષ્યે દ્રવ્ય-વિનિમયે દાને વા કથઞ્ચિત્ સ વૈ પ્રેત્ય નરકે ઽવીચિમત્ય્ અધઃ-શિરા નિરવકાશે યોજન-શતોચ્છ્રાયાદ્ ગિરિ-મૂર્ધ્નઃ સમ્પાત્યતે યત્ર જલમ્ ઇવ સ્થલમ્ અશ્મ-પૃષ્ઠમ્ અવભાસતે તદ્ અવીચિમત્ તિલશો વિશીર્યમાણ-શરીરો ન મ્રિયમાણઃ પુનર્ આરોપિતો નિપતતિ

_*
યસ્ ત્વ્ ઇહ વૈ વિપ્રો રાજન્યો વૈશ્યો વા સોમ-પીથસ્ તત્-કલત્રં વા સુરાં વ્રત-સ્થો ઽપિ વા પિબતિ પ્રમાદતસ્ તેષાં નિરયં નીતાનામ્ ઉરસિ પદાક્રમ્યાસ્યે વહ્નિના દ્રવમાણં કાર્ષ્ણાયસં નિષિઞ્ચન્તિ

_*
અથ ચ યસ્ ત્વ્ ઇહ વા આત્મ-સમ્ભાવનેન સ્વયમ્ અધમો જન્મ-તપો-વિદ્યાચાર-વર્ણાશ્રમવતો વરીયસો ન બહુ મન્યેત સ મૃતક એવ મૃત્વા ક્ષારકર્દમે નિરયે ઽવાક્-શિરા નિપાતિતો દુરન્તા યાતના હ્ય્ અશ્નુતે

_*
યે ત્વ્ ઇહ વૈ પુરુષાઃ પુરુષ-મેધેન યજન્તે યાશ્ ચ સ્ત્રિયો નૃ-પશૂન્ ખાદન્તિ તાંશ્ ચ તે પશવ ઇવ નિહતા યમ-સદને યાતયન્તો રક્ષો-ગણાઃ સૌનિકા ઇવ સ્વધિતિનાવદાયાસૃક્ પિબન્તિ નૃત્યન્તિ ચ ગાયન્તિ ચ હૃષ્યમાણા યથેહ પુરુષાદાઃ

_*
યે ત્વ્ ઇહ વા અનાગસો ઽરણ્યે ગ્રામે વા વૈશ્રમ્ભકૈર્ ઉપસૃતાન્ ઉપવિશ્રમ્ભય્ય જિજીવિષૂન્ શૂલ-સૂત્રાદિષૂપપ્રોતાન્ ક્રીડનકતયા યાતયન્તિ તે ઽપિ ચ પ્રેત્ય યમ-યાતનાસુ શૂલાદિષુ પ્રોતાત્માનઃ ક્ષુત્-તૃડ્ભ્યાં ચાભિહતાઃ કઙ્ક-વટાદિભિશ્ ચેતસ્ તતસ્ તિગ્મ-તુણ્ડૈર્ આહન્યમાના આત્મ-શમલં સ્મરન્તિ

_*
યે ત્વ્ ઇહ વૈ ભૂતાન્ય્ ઉદ્વેજયન્તિ નરા ઉલ્બણ-સ્વભાવા યથા દન્દશૂકાસ્ તે ઽપિ પ્રેત્ય નરકે દન્દશૂકાખ્યે નિપતન્તિ યત્ર નૃપ દન્દશૂકાઃ પઞ્ચ-મુખાઃ સપ્ત-મુખા ઉપસૃત્ય ગ્રસન્તિ યથા બિલેશયાન્

_*
યે ત્વ્ ઇહ વા અન્ધાવટ-કુસૂલ-ગુહાદિષુ ભૂતાનિ નિરુન્ધન્તિ તથામુત્ર તેષ્વ્ એવોપવેશ્ય સગરેણ વહ્નિના ધૂમેન નિરુન્ધન્તિ

_*
યસ્ ત્વ્ ઇહ વા અતિથીન્ અભ્યાગતાન્ વા ગૃહ-પતિર્ અસકૃદ્ ઉપગત-મન્યુર્ દિધક્ષુર્ ઇવ પાપેન ચક્ષુષા નિરીક્ષતે તસ્ય ચાપિ નિરયે પાપ-દૃષ્ટેર્ અક્ષિણી વજ્ર-તુણ્ડા ગૃધ્રાઃ કઙ્ક-કાક-વટાદયઃ પ્રસહ્યોરુ-બલાદ્ ઉત્પાટયન્તિ

_*
યસ્ ત્વ્ ઇહ વા આઢ્યાભિમતિર્ અહઙ્કૃતિસ્ તિર્યક્-પ્રેક્ષણઃ સર્વતો ઽભિવિશઙ્કી અર્થ-વ્યય-નાશ-ચિન્તયા પરિશુષ્યમાણ-હૃદય-વદનો નિર્વૃતિમ્ અનવગતો ગ્રહ ઇવાર્થમ્ અભિરક્ષતિ સ ચાપિ પ્રેત્ય તદ્-ઉત્પાદનોત્કર્ષણ-સંરક્ષણ-શમલ-ગ્રહઃ સૂચીમુખે નરકે નિપતતિ યત્ર હ વિત્ત-ગ્રહં પાપ-પુરુષં ધર્મરાજ-પુરુષા વાયકા ઇવ સર્વતો ઽઙ્ગેષુ સૂત્રૈઃ પરિવયન્તિ

_*
એવં-વિધા નરકા યમાલયે સન્તિ શતશઃ સહસ્રશસ્ તેષુ સર્વેષુ ચ સર્વ એવાધર્મ-વર્તિનો યે કેચિદ્ ઇહોદિતા અનુદિતાશ્ ચાવનિ-પતે પર્યાયેણ વિશન્તિ તથૈવ ધર્માનુવર્તિન ઇતરત્ર ઇહ તુ પુનર્-ભવે ત ઉભય-શેષાભ્યાં નિવિશન્તિ

_*
નિવૃત્તિ-લક્ષણ-માર્ગ આદાવ્ એવ વ્યાખ્યાતઃ એતાવાન્ એવાણ્ડ-કોશો યશ્ ચતુર્દશધા પુરાણેષુ વિકલ્પિત ઉપગીયતે યત્ તદ્ ભગવતો નારાયણસ્ય સાક્ષાન્ મહા-પુરુષસ્ય સ્થવિષ્ઠં રૂપમ્ આત્મમાયા-ગુણમયમ્ અનુવર્ણિતમ્ આદૃતઃ પઠતિ શૃણોતિ શ્રાવયતિ સ ઉપગેયં ભગવતઃ પરમાત્મનો ઽગ્રાહ્યમ્ અપિ શ્રદ્ધા-ભક્તિ-વિશુદ્ધ-બુદ્ધિર્ વેદ

_*
શ્રુત્વા સ્થૂલં તથા સૂક્ષ્મં રૂપં ભગવતો યતિઃ ।
સ્થૂલે નિર્જિતમ્ આત્માનં શનૈઃ સૂક્ષ્મં ધિયા નયેદ્ ઇતિ