ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 05.21

ભ્પ્_05.21.001।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
એતાવાન્ એવ ભૂ-વલયસ્ય સન્નિવેશઃ પ્રમાણ-લક્ષણતો વ્યાખ્યાતઃ

_*
એતેન હિ દિવો મણ્ડલ-માનં તદ્-વિદ ઉપદિશન્તિ યથા દ્વિ-દલયોર્ નિષ્પાવાદીનાં તે અન્તરેણાન્તરિક્ષં તદ્-ઉભય-સન્ધિતમ્

_*
યન્-મધ્ય-ગતો ભગવાંસ્ તપતાં પતિસ્ તપન આતપેન ત્રિ-લોકીં પ્રતપત્ય્ અવભાસયત્ય્ આત્મ-ભાસા સ એષ ઉદગયન-દક્ષિણાયન-વૈષુવત-સંજ્ઞાભિર્ માન્દ્ય-શૈઘ્ર્ય-સમાનાભિર્ ગતિભિર્ આરોહણાવરોહણ-સમાન-સ્થાનેષુ યથા-સવનમ્ અભિપદ્યમાનો મકરાદિષુ રાશિષ્વ્ અહો-રાત્રાણિ દીર્ઘ-હ્રસ્વ-સમાનાનિ વિધત્તે

_*
યદા મેષ-તુલયોર્ વર્તતે તદાહો-રાત્રાણિ સમાનાનિ ભવન્તિ યદા વૃષભાદિષુ પઞ્ચસુ ચ રાશિષુ ચરતિ તદાહાન્ય્ એવ વર્ધન્તે હ્રસતિ ચ માસિ માસ્ય્ એકૈકા ઘટિકા રાત્રિષુ

_*
યદા વૃશ્ચિકાદિષુ પઞ્ચસુ વર્તતે તદાહો-રાત્રાણિ વિપર્યયાણિ ભવન્તિ

_*
યાવદ્ દક્ષિણાયનમ્ અહાનિ વર્ધન્તે યાવદ્ ઉદગયનં રાત્રયઃ

_*
એવં નવ કોટય એક-પઞ્ચાશલ્-લક્ષાણિ યોજનાનાં માનસોત્તર-ગિરિ-પરિવર્તનસ્યોપદિશન્તિ તસ્મિન્ન્ ઐન્દ્રીં પુરીં પૂર્વસ્માન્ મેરોર્ દેવધાનીં નામ દક્ષિણતો યામ્યાં સંયમનીં નામ પશ્ચાદ્ વારુણીં નિમ્લોચનીં નામ ઉત્તરતઃ સૌમ્યાં વિભાવરીં નામ તાસૂદય-મધ્યાહ્નાસ્તમય-નિશીથાનીતિ ભૂતાનાં પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિ-નિમિત્તાનિ સમય-વિશેષેણ મેરોશ્ ચતુર્-દિશમ્

_*
તત્રત્યાનાં દિવસ-મધ્યઙ્ગત એવ સદાદિત્યસ્ તપતિ સવ્યેનાચલં દક્ષિણેન કરોતિ

_*
યત્રોદેતિ તસ્ય હ સમાન-સૂત્ર-નિપાતે નિમ્લોચતિ યત્ર ક્વચન સ્યન્દેનાભિતપતિ તસ્ય હૈષ સમાન-સૂત્ર-નિપાતે પ્રસ્વાપયતિ તત્ર ગતં ન પશ્યન્તિ યે તં સમનુપશ્યેરન્

_*
યદા ચૈન્દ્ર્યાઃ પુર્યાઃ પ્રચલતે પઞ્ચદશ-ઘટિકાભિર્ યામ્યાં સપાદ-કોટિ-દ્વયં યોજનાનાં સાર્ધ-દ્વાદશ-લક્ષાણિ સાધિકાનિ ચોપયાતિ

_*
એવં તતો વારુણીં સૌમ્યામ્ ઐન્દ્રીં ચ પુનસ્ તથાન્યે ચ ગ્રહાઃ સોમાદયો નક્ષત્રૈઃ સહ જ્યોતિશ્-ચક્રે સમભ્યુદ્યન્તિ સહ વા નિમ્લો-ચન્તિ

_*
એવં મુહૂર્તેન ચતુસ્-ત્રિંશલ્-લક્ષ-યોજનાન્ય્ અષ્ટ-શતાધિકાનિ સૌરો રથસ્ ત્રયીમયો ઽસૌ ચતસૃષુ પરિવર્તતે પુરીષુ

_*
યસ્યૈકં ચક્રં દ્વાદશારં ષણ્-નેમિ ત્રિ-ણાભિ સંવત્સરાત્મકં સમામનન્તિ તસ્યાક્ષો મેરોર્ મૂર્ધનિ કૃતો માનસોત્તરે કૃતેતર-ભાગો યત્ર પ્રોતં રવિ-રથ-ચક્રં તૈલ-યન્ત્ર-ચક્રવદ્ ભ્રમન્ માનસોત્તર-ગિરૌ પરિભ્રમતિ

_*
તસ્મિન્ન્ અક્ષે કૃતમૂલો દ્વિતીયો ઽક્ષસ્ તુર્યમાનેન સમ્મિતસ્ તૈલ-યન્ત્રાક્ષવદ્ ધ્રુવે કૃતોપરિ-ભાગઃ

_*
રથ-નીડસ્ તુ ષટ્-ત્રિંશલ્-લક્ષ-યોજનાયતસ્ તત્-તુરીય-ભાગ-વિશાલસ્ તાવાન્ રવિ-રથ-યુગો યત્ર હયાશ્ છન્દો-નામાનઃ સપ્તારુણ-યોજિતા વહન્તિ દેવમ્ આદિત્યમ્

_*
પુરસ્તાત્ સવિતુર્ અરુણઃ પશ્ચાચ્ ચ નિયુક્તઃ સૌત્યે કર્મણિ કિલાસ્તે

_*
તથા વાલિખિલ્યા ઋષયો ઽઙ્ગુષ્ઠ-પર્વ-માત્રાઃ ષષ્ટિ-સહસ્રાણિ પુરતઃ સૂર્યં સૂક્ત-વાકાય નિયુક્તાઃ સંસ્તુવન્તિ

_*
તથાન્યે ચ ઋષયો ગન્ધર્વાપ્સરસો નાગા ગ્રામણ્યો યાતુધાના દેવા ઇત્ય્ એકૈકશો ગણાઃ સપ્ત ચતુર્દશ માસિ માસિ ભગવન્તં સૂર્યમ્ આત્માનં નાના-નામાનં પૃથઙ્-નાના-નામાનઃ પૃથક્-કર્મભિર્ દ્વન્દ્વશ ઉપાસતે