ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 05.20

_*
ભ્પ્_05.20.001।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
અતઃ પરં પ્લક્ષાદીનાં પ્રમાણ-લક્ષણ-સંસ્થાનતો વર્ષ-વિભાગ ઉપવર્ણ્યતે

_*
જમ્બૂદ્વીપો ઽયં યાવત્-પ્રમાણ-વિસ્તારસ્ તાવતા ક્ષારોદધિના પરિવેષ્ટિતો યથા મેરુર્ જમ્બ્વ્-આખ્યેન લવણોદધિર્ અપિ તતો દ્વિ-ગુણ-વિશાલેન પ્લક્ષાખ્યેન પરિક્ષિપ્તો યથા પરિખા બાહ્યોપવનેન પ્લક્ષો જમ્બૂ-પ્રમાણો દ્વીપાખ્યાકરો હિરણ્મય ઉત્થિતો યત્રાગ્નિર્ ઉપાસ્તે સપ્ત-જિહ્વસ્ તસ્યાધિપતિઃ પ્રિયવ્રતાત્મજ ઇધ્મજિહ્વઃ સ્વં દ્વીપં સપ્ત-વર્ષાણિ વિભજ્ય સપ્ત-વર્ષ-નામભ્ય આત્મજેભ્ય આકલય્ય સ્વયમ્ આત્મ-યોગેનોપરરામ

_*
શિવં યવસં સુભદ્રં શાન્તં ક્ષેમમ્ અમૃતમ્ અભયમ્ ઇતિ વર્ષાણિ તેષુ ગિરયો નદ્યશ્ ચ સપ્તૈવાભિજ્ઞાતાઃ

_*
મણિકૂટો વજ્રકૂટ ઇન્દ્રસેનો જ્યોતિષ્માન્ સુપર્ણો હિરણ્યષ્ઠીવો મેઘમાલ ઇતિ સેતુ-શૈલાઃ અરુણા નૃમ્ણાઙ્ગિરસી સાવિત્રી સુપ્તભાતા ઋતમ્ભરા સત્યમ્ભરા ઇતિ મહા-નદ્યઃ યાસાં જલોપસ્પર્શન-વિધૂત-રજસ્-તમસો હંસ-પતઙ્ગોર્ધ્વાયન-સત્યાઙ્ગ-સંજ્ઞાશ્ ચત્વારો વર્ણાઃ સહસ્રાયુષો વિબુધોપમ-સન્દર્શન-પ્રજનનાઃ સ્વર્ગ-દ્વારં ત્રય્યા વિદ્યયા ભગવન્તં ત્રયીમયં સૂર્યમ્ આત્માનં યજન્તે

_*
પ્રત્નસ્ય વિષ્ણો રૂપં યત્ સત્યસ્યર્તસ્ય બ્રહ્મણઃ ।
અમૃતસ્ય ચ મૃત્યોશ્ ચ સૂર્યમ્ આત્માનમ્ ઈમહીતિ

પ્લક્ષાદિષુ પઞ્ચસુ પુરુષાણામ્ આયુર્ ઇન્દ્રિયમ્ ઓજઃ સહો બલં બુદ્ધિર્ વિક્રમ ઇતિ ચ સર્વેષામ્ ઔત્પત્તિકી સિદ્ધિર્ અવિશેષેણ વર્તતે

_*
પ્લક્ષઃ સ્વ-સમાનેનેક્ષુ-રસોદેનાવૃતો યથા તથા દ્વીપો ઽપિ શાલ્મલો દ્વિ-ગુણ-વિશાલઃ સમાનેન સુરોદેનાવૃતઃ પરિવૃઙ્ક્તે

_*
યત્ર હ વૈ શાલ્મલી પ્લક્ષાયામા યસ્યાં વાવ કિલ નિલયમ્ આહુર્ ભગવતશ્ છન્દઃ-સ્તુતઃ પતત્ત્રિ-રાજસ્ય સા દ્વીપ-હૂતયે ઉપલક્ષ્યતે

_*
તદ્-દ્વીપાધિપતિઃ પ્રિયવ્રતાત્મજો યજ્ઞબાહુઃ સ્વ-સુતેભ્યઃ સપ્તભ્યસ્ તન્-નામાનિ સપ્ત-વર્ષાણિ વ્યભજત્ સુરોચનં સૌમનસ્યં રમણકં દેવ-વર્ષં પારિભદ્રમ્ આપ્યાયનમ્ અવિજ્ઞાતમ્ ઇતિ

_*
તેષુ વર્ષાદ્રયો નદ્યશ્ ચ સપ્તૈવાભિજ્ઞાતાઃ સ્વરસઃ શતશૃઙ્ગો વામદેવઃ કુન્દો મુકુન્દઃ પુષ્પ-વર્ષઃ સહસ્ર-શ્રુતિર્ ઇતિ અનુમતિઃ સિનીવાલી સરસ્વતી કુહૂ રજની નન્દા રાકેતિ

_*
તદ્-વર્ષ-પુરુષાઃ શ્રુતધર-વીર્યધર-વસુન્ધરેષન્ધર-સંજ્ઞા ભગવન્તં વેદમયં સોમમ્ આત્માનં વેદેન યજન્તે

_*
સ્વ-ગોભિઃ પિતૃ-દેવેભ્યો વિભજન્ કૃષ્ણ-શુક્લયોઃ ।
પ્રજાનાં સર્વાસાં રાજા- ન્ધઃ સોમો ન આસ્ત્વ્ ઇતિ

એવં સુરોદાદ્ બહિસ્ તદ્-દ્વિ-ગુણઃ સમાનેનાવૃતો ઘૃતોદેન યથા-પૂર્વઃ કુશ-દ્વીપો યસ્મિન્ કુશ-સ્તમ્બો દેવ-કૃતસ્ તદ્-દ્વીપાખ્યાકરો જ્વલન ઇવાપરઃ સ્વ-શષ્પ-રોચિષા દિશો વિરાજયતિ

_*
તદ્-દ્વીપ-પતિઃ પ્રૈયવ્રતો રાજન્ હિરણ્યરેતા નામ સ્વં દ્વીપં સપ્તભ્યઃ સ્વ-પુત્રેભ્યો યથા-ભાગં વિભજ્ય સ્વયં તપ આતિષ્ઠત વસુ-વસુદાન-દૃઢરુચિ-નાભિગુપ્ત-સ્તુત્યવ્રત-વિવિક્ત-વામદેવ-નામભ્યઃ

_*
તેષાં વર્ષેષુ સીમા-ગિરયો નદ્યશ્ ચાભિજ્ઞાતાઃ સપ્ત સપ્તૈવ ચક્રશ્ ચતુઃશૃઙ્ગઃ કપિલશ્ ચિત્રકૂટો દેવાનીક ઊર્ધ્વરોમા દ્રવિણ ઇતિ રસકુલ્યા મધુકુલ્યા મિત્રવિન્દા શ્રુતવિન્દા દેવગર્ભા ઘૃતચ્યુતા મન્ત્રમાલેતિ

_*
યાસાં પયોભિઃ કુશદ્વીપૌકસઃ કુશલ-કોવિદાભિયુક્ત-કુલક-સંજ્ઞા ભગવન્તં જાતવેદ-સરૂપિણં કર્મ-કૌશલેન યજન્તે

_*
પરસ્ય બ્રહ્મણઃ સાક્ષાજ્ જાત-વેદો ઽસિ હવ્યવાટ્ ।
દેવાનાં પુરુષાઙ્ગાનાં યજ્ઞેન પુરુષં યજેતિ

તથા ઘૃતોદાદ્ બહિઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપો દ્વિ-ગુણઃ સ્વ-માનેન ક્ષીરોદેન પરિત ઉપકૢપ્તો વૃતો યથા કુશદ્વીપો ઘૃતોદેન યસ્મિન્ ક્રૌઞ્ચો નામ પર્વત-રાજો દ્વીપ-નામ-નિર્વર્તક આસ્તે

_*
યો ઽસૌ ગુહ-પ્રહરણોન્મથિત-નિતમ્બ-કુઞ્જો ઽપિ ક્ષીરોદેના-સિચ્યમાનો ભગવતા વરુણેનાભિગુપ્તો વિભયો બભૂવ

_*
તસ્મિન્ન્ અપિ પ્રૈયવ્રતો ઘૃતપૃષ્ઠો નામાધિપતિઃ સ્વે દ્વીપે વર્ષાણિ સપ્ત વિભજ્ય તેષુ પુત્ર-નામસુ સપ્ત રિક્થાદાન્ વર્ષપાન્ નિવેશ્ય સ્વયં ભગવાન્ ભગવતઃ પરમ-કલ્યાણ-યશસ આત્મ-ભૂતસ્ય હરેશ્ ચરણારવિન્દમ્ ઉપજગામ

_*
આમો મધુરુહો મેઘપૃષ્ઠઃ સુધામા ભ્રાજિષ્ઠો લોહિતાર્ણો વનસ્પતિર્ ઇતિ ઘૃતપૃષ્ઠ-સુતાસ્ તેષાં વર્ષ-ગિરયઃ સપ્ત સપ્તૈવ નદ્યશ્ ચાભિખ્યાતાઃ શુક્લો વર્ધમાનો ભોજન ઉપબર્હિણો નન્દો નન્દનઃ સર્વતોભદ્ર ઇતિ અભયા અમૃતૌઘા આર્યકા તીર્થવતી રૂપવતી પવિત્રવતી શુક્લેતિ

_*
યાસામ્ અમ્ભઃ પવિત્રમ્ અમલમ્ ઉપયુઞ્જાનાઃ પુરુષ-ઋષભ-દ્રવિણ-દેવક-સંજ્ઞા વર્ષ-પુરુષા આપોમયં દેવમ્ અપાં પૂર્ણેનાઞ્જલિના યજન્તે

_*
આપઃ પુરુષ-વીર્યાઃ સ્થ પુનન્તીર્ ભૂર્-ભુવઃ-સુવઃ ।
તા નઃ પુનીતામીવ-ઘ્નીઃ સ્પૃશતામ્ આત્મના ભુવ ઇતિ

એવં પુરસ્તાત્ ક્ષીરોદાત્ પરિત ઉપવેશિતઃ શાકદ્વીપો દ્વાત્રિંશલ્-લક્ષ-યોજનાયામઃ સમાનેન ચ દધિ-મણ્ડોદેન પરીતો યસ્મિન્ શાકો નામ મહીરુહઃ સ્વ-ક્ષેત્ર-વ્યપદેશકો યસ્ય હ મહા-સુરભિ-ગન્ધસ્ તં દ્વીપમ્ અનુવાસયતિ

_*
તસ્યાપિ પ્રૈયવ્રત એવાધિપતિર્ નામ્ના મેધાતિથિઃ સો ઽપિ વિભજ્ય સપ્ત વર્ષાણિ પુત્ર-નામાનિ તેષુ સ્વાત્મજાન્ પુરોજવ-મનોજવ-પવમાન-ધૂમ્રાનીક-ચિત્રરેફ-બહુરૂપ-વિશ્વધાર-સંજ્ઞાન્ નિધાપ્યાધિપતીન્ સ્વયં ભગવત્ય્ અનન્ત આ-વેશિત-મતિસ્ તપોવનં પ્રવિવેશ

_*
એતેષાં વર્ષ-મર્યાદા-ગિરયો નદ્યશ્ ચ સપ્ત સપ્તૈવ ઈશાન ઉરુશૃઙ્ગો બલભદ્રઃ શતકેસરઃ સહસ્રસ્રોતો દેવપાલો મહાનસ ઇતિ અનઘાયુર્દા ઉભયસ્પૃષ્ટિર્ અપરાજિતા પઞ્ચપદી સહસ્રસ્રુતિર્ નિજધૃતિર્ ઇતિ

_*
તદ્-વર્ષ-પુરુષા ઋતવ્રત-સત્યવ્રત-દાનવ્રતાનુવ્રત-નામાનો ભગવન્તં વાય્વ્-આત્મકં પ્રાણાયામ-વિધૂત-રજસ્-તમસઃ પરમ-સમાધિના યજન્તે

_*
અન્તઃ-પ્રવિશ્ય ભૂતાનિ યો બિભર્ત્ય્ આત્મ-કેતુભિઃ ।
અન્તર્યામીશ્વરઃ સાક્ષાત્ પાતુ નો યદ્-વશે સ્ફુટમ્

એવમ્ એવ દધિ-મણ્ડોદાત્ પરતઃ પુષ્કરદ્વીપસ્ તતો દ્વિ-ગુણાયામઃ સમન્તત ઉપકલ્પિતઃ સમાનેન સ્વાદૂદકેન સમુદ્રેણ બહિર્ આવૃતો યસ્મિન્ બૃહત્-પુષ્કરં જ્વલન-શિખામલ-કનક-પત્રાયુતાયુતં ભગવતઃ કમલાસનસ્યાધ્યાસનં પરિકલ્પિતમ્

_*
તદ્-દ્વીપ-મધ્યે માનસોત્તર-નામૈક એવાર્વાચીન-પરાચીન-વર્ષયોર્ મર્યાદાચલો ઽયુત-યોજનોચ્છ્રાયાયામો યત્ર તુ ચતસૃષુ દિક્ષુ ચત્વારિ પુરાણિ લોક-પાલાનામ્ ઇન્દ્રાદીનાં યદ્-ઉપરિષ્ટાત્ સૂર્ય-રથસ્ય મેરું પરિભ્રમતઃ સંવત્સરાત્મકં ચક્રં દેવાનામ્ અહો-રાત્રાભ્યાં પરિભ્રમતિ

_*
તદ્-દ્વીપસ્યાપ્ય્ અધિપતિઃ પ્રૈયવ્રતો વીતિહોત્રો નામૈતસ્યાત્મજૌ રમણક-ધાતકિ-નામાનૌ વર્ષ-પતી નિયુજ્ય સ સ્વયં પૂર્વજવદ્-ભગવત્-કર્મ-શીલ એવાસ્તે

_*
તદ્-વર્ષ-પુરુષા ભગવન્તં બ્રહ્મ-રૂપિણં સકર્મકેણ કર્મણારાધયન્તીદં ચોદાહરન્તિ

_*
યત્ તત્ કર્મમયં લિઙ્ગં બ્રહ્મ-લિઙ્ગં જનો ઽર્ચયેત્ ।
એકાન્તમ્ અદ્વયં શાન્તં તસ્મૈ ભગવતે નમ ઇતિ

તતઃ પરસ્તાલ્ લોકાલોક-નામાચલો લોકાલોકયોર્ અન્તરાલે પરિત ઉપક્ષિપ્તઃ

_*
યાવન્ માનસોત્તર-મેર્વોર્ અન્તરં તાવતી ભૂમિઃ કાઞ્ચન્ય્ અન્યાદર્શ-તલોપમા યસ્યાં પ્રહિતઃ પદાર્થો ન કથઞ્ચિત્ પુનઃ પ્રત્યુપલભ્યતે તસ્માત્ સર્વ-સત્ત્વ-પરિહૃતાસીત્

_*
લોકાલોક ઇતિ સમાખ્યા યદ્ અનેનાચલેન લોકાલોકસ્યાન્તર્વર્-તિનાવસ્થાપ્યતે

_*
સ લોક-ત્રયાન્તે પરિત ઈશ્વરેણ વિહિતો યસ્માત્ સૂર્યાદીનાં ધ્રુવાપવર્ગાણાં જ્યોતિર્-ગણાનાં ગભસ્તયો ઽર્વાચીનાંસ્ ત્રીન્ લોકાન્ આવિતન્વાના ન કદાચિત્ પરાચીના ભવિતુમ્ ઉત્સહન્તે તાવદ્ ઉન્-નહનાયામઃ

_*
એતાવાન્ લોક-વિન્યાસો માન-લક્ષણ-સંસ્થાભિર્ વિચિન્તિતઃ કવિભિઃ સ તુ પઞ્ચાશત્-કોટિ-ગણિતસ્ય ભૂ-ગોલસ્ય તુરીય-ભાગો ઽયં લોકાલોકાચલઃ

_*
તદ્-ઉપરિષ્ટાચ્ ચતસૃષ્વ્ આશાસ્વાત્મ-યોનિનાખિલ-જગદ્-ગુરુણાધિનિવેશિતા યે દ્વિરદ-પતય ઋષભઃ પુષ્કરચૂડો વામનો ઽપરાજિત ઇતિ સકલ-લોક-સ્થિતિ-હેતવઃ

_*
તેષાં સ્વ-વિભૂતીનાં લોક-પાલાનાં ચ વિવિધ-વીર્યોપબૃંહણાય ભગવાન્ પરમ-મહા-પુરુષો મહા-વિભૂતિ-પતિર્ અન્તર્યામ્ય્ આત્મનો વિશુદ્ધ-સત્ત્વં ધર્મ-જ્ઞાન-વૈરાગ્યૈશ્વર્યાદ્ય્-અષ્ટ-મહા-સિદ્ધ્ય્-ઉપલક્ષણં વિષ્વક્સેનાદિભિઃ સ્વ-પાર્ષદ-પ્રવરૈઃ પરિવારિતો નિજ-વરાયુધોપશોભિતૈર્ નિજ-ભુજ-દણ્ડૈઃ સન્ધારયમાણસ્ તસ્મિન્ ગિરિ-વરે સમન્તાત્ સકલ-લોક-સ્વસ્તય આસ્તે

_*
આકલ્પમ્ એવં વેષં ગત એષ ભગવાન્ આત્મ-યોગમાયયા વિરચિત-વિવિધ-લોક-યાત્રા-ગોપીયાયેત્ય્ અર્થઃ

_*
યો ઽન્તર્-વિસ્તાર એતેન હ્ય્ અલોક-પરિમાણં ચ વ્યાખ્યાતં યદ્ બહિર્ લોકાલોકાચલાત્ તતઃ પરસ્તાદ્ યોગેશ્વર-ગતિં વિશુદ્ધામ્ ઉદાહરન્તિ

_*
અણ્ડ-મધ્ય-ગતઃ સૂર્યો દ્યાવ્-આભૂમ્યોર્ યદ્ અન્તરમ્ ।
સૂર્યાણ્ડ-ગોલયોર્ મધ્યે કોટ્યઃ સ્યુઃ પઞ્ચ-વિંશતિઃ

મૃતે ઽણ્ડ એષ એતસ્મિન્ યદ્ અભૂત્ તતો માર્તણ્ડ ઇતિ વ્યપદેશઃ હિરણ્યગર્ભ ઇતિ યદ્ ધિરણ્યાણ્ડ-સમુદ્ભવઃ

_*
સૂર્યેણ હિ વિભજ્યન્તે દિશઃ ખં દ્યૌર્ મહી ભિદા ।
સ્વર્ગાપવર્ગૌ નરકા રસૌકાંસિ ચ સર્વશઃ

દેવ-તિર્યઙ્-મનુષ્યાણાં સરીસૃપ-સવીરુધામ્ ।
સર્વ-જીવ-નિકાયાનાં સૂર્ય આત્મા દૃગ્-ઈશ્વરઃ