ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 05.16

ભ્પ્_05.16.001।0 રાજોવાચ
ઉક્તસ્ ત્વયા ભૂ-મણ્ડલાયામ-વિશેષો યાવદ્ આદિત્યસ્ તપતિ યત્ર ચાસૌ જ્યોતિષાં ગણૈશ્ ચન્દ્રમા વા સહ દૃશ્યતે

_*
તત્રાપિ પ્રિયવ્રત-રથ-ચરણ-પરિખાતૈઃ સપ્તભિઃ સપ્ત સિન્ધવ ઉપકૢપ્તા યત એતસ્યાઃ સપ્ત-દ્વીપ-વિશેષ-વિકલ્પસ્ ત્વયા ભગવન્ ખલુ સૂચિત એતદ્ એવાખિલમ્ અહં માનતો લક્ષણતશ્ ચ સર્વં વિ-જિજ્ઞાસામિ

_*
ભગવતો ગુણમયે સ્થૂલ-રૂપ આવેશિતં મનો હ્ય્ અગુણે ઽપિ સૂક્ષ્મતમ આત્મ-જ્યોતિષિ પરે બ્રહ્મણિ ભગવતિ વાસુદેવાખ્યે ક્ષમમ્ આવેશિતું તદ્ ઉ હૈતદ્ ગુરો ઽર્હસ્ય્ અનુવર્ણયિતુમ્ ઇતિ

_*
ભ્પ્_05.16.004।0 ઋષિર્ ઉવાચ
ન વૈ મહારાજ ભગવતો માયા-ગુણ-વિભૂતેઃ કાષ્ઠાં મનસા વચસા વાધિગન્તુમ્ અલં વિબુધાયુષાપિ પુરુષસ્ તસ્માત્ પ્રાધાન્-યેનૈવ ભૂ-ગોલક-વિશેષં નામ-રૂપ-માન-લક્ષણતો વ્યાખ્યાસ્યામઃ

_*
યો વાયં દ્વીપઃ કુવલય-કમલ-કોશાભ્યન્તર-કોશો નિયુત-યોજન-વિશાલઃ સમવર્તુલો યથા પુષ્કર-પત્રમ્

_*
યસ્મિન્ નવ વર્ષાણિ નવ-યોજન-સહસ્રાયામાન્ય્ અષ્ટભિર્ મર્યાદા-ગિરિભિઃ સુવિભક્તાનિ ભવન્તિ

_*
એષાં મધ્યે ઇલાવૃતં નામાભ્યન્તર-વર્ષં યસ્ય નાભ્યામ્ અવસ્થિતઃ સર્વતઃ સૌવર્ણઃ કુલ-ગિરિ-રાજો મેરુર્ દ્વીપાયામ-સમુન્નાહઃ કર્ણિકા-ભૂતઃ કુવલય-કમલસ્ય મૂર્ધનિ દ્વા-ત્રિંશત્ સહસ્ર-યોજન-વિતતો મૂલે ષોડશ-સહસ્રં તાવત્ આન્તર્-ભૂમ્યાં પ્રવિષ્ટઃ

_*
ઉત્તરોત્તરેણેલાવૃતં નીલઃ શ્વેતઃ શૃઙ્ગવાન્ ઇતિ ત્રયો રમ્યક-હિરણ્મય-કુરૂણાં વર્ષાણાં મર્યાદા-ગિરયઃ પ્રાગ્-આયતા ઉભયતઃ ક્ષારોદાવધયો દ્વિ-સહસ્ર-પૃથવ એકૈકશઃ પૂર્વસ્માત્ પૂર્વસ્માદ્ ઉત્તર ઉત્તરો દશાંશાધિકાંશેન દૈર્ઘ્ય એવ હ્રસન્તિ

_*
એવં દક્ષિણેનેલાવૃતં નિષધો હેમકૂટો હિમાલય ઇતિ પ્રાગ્-આયતા યથા નીલાદયો ઽયુત-યોજનોત્સેધા હરિ-વર્ષ-કિમ્પુરુષ-ભારતાનાં યથા-સઙ્ખ્યમ્

_*
તથૈવેલાવૃતમ્ અપરેણ પૂર્વેણ ચ માલ્યવદ્-ગન્ધમાદનાવ્ આનીલ-નિષધાયતૌ દ્વિ-સહસ્રં પપ્રથતુઃ કેતુમાલ-ભદ્રાશ્વયોઃ સીમાનં વિદધાતે

_*
મન્દરો મેરુમન્દરઃ સુપાર્શ્વઃ કુમુદ ઇત્ય્ અયુત-યોજન-વિસ્તારોન્નાહા મેરોશ્ ચતુર્-દિશમ્ અવષ્ટમ્ભ-ગિરય ઉપકૢપ્તાઃ

_*
ચતુર્ષ્વ્ એતેષુ ચૂત-જમ્બૂ-કદમ્બ-ન્યગ્રોધાશ્ ચત્વારઃ પાદપ-પ્રવરાઃ પર્વત-કેતવ ઇવાધિ-સહસ્ર-યોજનોન્નાહાસ્ તાવદ્ વિટપ-વિતતયઃ શત-યોજન-પરિણાહાઃ

_*
હ્રદાશ્ ચત્વારઃ પયો-મધ્વ્-ઇક્ષુરસ-મૃષ્ટ-જલા યદ્-ઉપસ્પર્શિન ઉપદેવ-ગણા યોગૈશ્વર્યાણિ સ્વાભાવિકાનિ ભરતર્ષભ ધારયન્તિ

_*
દેવોદ્યાનાનિ ચ ભવન્તિ ચત્વારિ નન્દનં ચૈત્રરથં વૈભ્રાજકં સર્વતોભદ્રમ્ ઇતિ

_*
યેષ્વ્ અમર-પરિવૃઢાઃ સહ સુર-લલના-લલામ-યૂથ-પતય ઉપદેવ-ગણૈર્ ઉપગીયમાન-મહિમાનઃ કિલ વિહરન્તિ

_*
મન્દરોત્સઙ્ગ એકાદશ-શત-યોજનોત્તુઙ્ગ-દેવચૂત-શિરસો ગિરિ-શિખર-સ્થૂલાનિ ફલાન્ય્ અમૃત-કલ્પાનિ પતન્તિ

_*
તેષાં વિશીર્યમાણાનામ્ અતિ-મધુર-સુરભિ-સુગન્ધિ-બહુલારુણ-રસોદેનારુણોદા નામ નદી મન્દર-ગિરિ-શિખરાન્ નિપતન્તી પૂર્-વેણેલાવૃતમ્ ઉપપ્લાવયતિ

_*
યદ્-ઉપજોષણાદ્ ભવાન્યા અનુચરીણાં પુણ્ય-જન-વધૂનામ્ અવયવ-સ્પર્શ-સુગન્ધ-વાતો દશ-યોજનં સમન્તાદ્ અનુવાસયતિ

_*
એવં જમ્બૂ-ફલાનામ્ અત્યુચ્ચ-નિપાત-વિશીર્ણાનામ્ અનસ્થિ-પ્રાયાણામ્ ઇભ-કાય-નિભાનાં રસેન જમ્બૂ નામ નદી મેરુ-મન્દર-શિખરાદ્ અયુત-યોજનાદ્ અવનિ-તલે નિપતન્તી દક્ષિણેનાત્માનં યાવદ્ ઇલાવૃતમ્ ઉપસ્યન્દયતિ

_*
તાવદ્ ઉભયોર્ અપિ રોધસોર્ યા મૃત્તિકા તદ્-રસેનાનુવિધ્યમાના વાય્વ્-અર્ક-સંયોગ-વિપાકેન સદામર-લોકાભરણં જામ્બૂ-નદં નામ સુવર્ણં ભવતિ

_*
યદ્ ઉ હ વાવ વિબુધાદયઃ સહ યુવતિભિર્ મુકુટ-કટક-કટિ-સૂત્રાદ્ય્-આભરણ-રૂપેણ ખલુ ધારયન્તિ

_*
યસ્ તુ મહા-કદમ્બઃ સુપાર્શ્વ-નિરૂઢો યાસ્ તસ્ય કોટરેભ્યો વિનિઃસૃતાઃ પઞ્ચાયામ-પરિણાહાઃ પઞ્ચ મધુ-ધારાઃ સુપાર્શ્વ-શિખરાત્ પતન્ત્યો ઽપરેણાત્માનમ્ ઇલાવૃતમ્ અનુમોદયન્તિ

_*
યા હ્ય્ ઉપયુઞ્જાનાનાં મુખ-નિર્વાસિતો વાયુઃ સમન્તાચ્ છત-યોજનમ્ અનુવાસયતિ

_*
એવં કુમુદ-નિરૂઢો યઃ શતવલ્શો નામ વટસ્ તસ્ય સ્કન્ધેભ્યો નીચીનાઃ પયો-દધિ-મધુ-ઘૃત-ગુડાન્નાદ્ય્-અમ્બર-શય્યાસનાભરણાદયઃ સર્વ એવ કામ-દુઘા નદાઃ કુમુદાગ્રાત્ પતન્તસ્ તમ્ ઉત્તરેણેલાવૃતમ્ ઉપયોજયન્તિ

_*
યાન્ ઉપજુષાણાનાં ન કદાચિદ્ અપિ પ્રજાનાં વલી-પલિત-ક્લમ-સ્વેદ-દૌર્ગન્ધ્ય-જરામય-મૃત્યુ-શીતોષ્ણ-વૈવર્ણ્યોપસર્ગાદયસ્ તાપ-વિશેષા ભવન્તિ યાવજ્ જીવં સુખં નિરતિશયમ્ એવ

_*
કુરઙ્ગ-કુરર-કુસુમ્ભ-વૈકઙ્ક-ત્રિકૂટ-શિશિર-પતઙ્ગ-રુચક-નિષધ-શિનીવાસ-કપિલ-શઙ્ખ-વૈદૂર્ય-જારુધિ-હંસ-ઋષભ-નાગ-કાલઞ્જર-નારદાદયો વિંશતિ-ગિરયો મેરોઃ કર્ણિકાયા ઇવ કેસર-ભૂતા મૂલ-દેશે પરિત ઉપકૢપ્તાઃ

_*
જઠર-દેવકૂટૌ મેરું પૂર્વેણાષ્ટાદશ-યોજન-સહસ્રમ્ ઉદગાયતૌ દ્વિ-સહસ્રં પૃથુ-તુઙ્ગૌ ભવતઃ એવમ્ અપરેણ પવન-પારિયાત્રૌ દક્ષિણેન કૈલાસ-કરવીરૌ પ્રાગ્-આયતાવ્ એવમ્ ઉત્તરતસ્ ત્રિશૃઙ્ગ-મકરાવ્ અષ્ટભિર્ એતૈઃ પરિસૃતો ઽગ્નિર્ ઇવ પરિતશ્ ચકાસ્તિ કાઞ્ચન-ગિરિઃ

_*
મેરોર્ મૂર્ધનિ ભગવત આત્મ-યોનેર્ મધ્યત ઉપકૢપ્તાં પુરીમ્ અયુત-યોજન-સાહસ્રીં સમ-ચતુરસ્રાં શાતકૌમ્ભીં વદન્તિ

_*
તામ્ અનુપરિતો લોક-પાલાનામ્ અષ્ટાનાં યથા-દિશં યથા-રૂપં તુરીય-માનેન પુરો ઽષ્ટાવ્ ઉપકૢપ્તાઃ