ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 05.14

_*
ભ્પ્_05.14.001।0 સ હોવાચ
સ એષ દેહાત્મ-માનિનાં સત્ત્વાદિ-ગુણ-વિશેષ-વિકલ્પિત-કુશલાકુ-શલ-સમવહાર-વિનિર્મિત-વિવિધ-દેહાવલિભિર્ વિયોગ-સંયોગાદ્ય્-અનાદિ-સંસારાનુભવસ્ય દ્વાર-ભૂતેન ષડ્-ઇન્દ્રિય-વર્ગેણ તસ્મિન્ દુર્ગાધ્વવદ્ અસુગમે ઽધ્વન્ય્ આપતિત ઈશ્વરસ્ય ભગવતો વિષ્ણોર્ વશ-વર્તિન્યા માયયા જીવ-લોકો ઽયં યથા વણિક્-સાર્થો ઽર્થ-પરઃ સ્વ-દેહ-નિષ્પાદિત-કર્માનુભવઃ શ્મશાનવદ્ અશિવતમાયાં સંસારાટવ્યાં ગતો નાદ્યાપિ વિફલ-બહુ-પ્રતિયોગેહસ્ તત્-તાપોપશમનીં હરિ-ગુરુ-ચરણારવિન્દ-મધુકરાનુપદવીમ્ અવરુન્ધે

_*
યસ્યામ્ ઉ હ વા એતે ષડ્-ઇન્દ્રિય-નામાનઃ કર્મણા દસ્યવ એવ તે તદ્ યથા પુરુષસ્ય ધનં યત્ કિઞ્ચિદ્ ધર્મૌપયિકં બહુ-કૃચ્છ્રાધિગતં સાક્ષાત્ પરમ-પુરુષારાધન-લક્ષણો યો ઽસૌ ધર્મસ્ તં તુ સામ્પરાય ઉદાહરન્તિ તદ્-ધર્મ્યં ધનં દર્શન-સ્પર્શન-શ્રવણાસ્વાદનાવઘ્રાણ-સઙ્કલ્પ-વ્યવસાય-ગૃહ-ગ્રામ્યોપભોગેન કુનાથસ્યાજિતાત્મનો યથા સાર્થસ્ય વિલુમ્-પન્તિ

_*
અથ ચ યત્ર કૌટુમ્બિકા દારાપત્યાદયો નામ્ના કર્મણા વૃક-સૃગાલા એવાનિચ્છતો ઽપિ કદર્યસ્ય કુટુમ્બિન ઉરણકવત્ સંરક્ષ્યમાણં મિષતો ઽપિ હરન્તિ

_*
યથા હ્ય્ અનુવત્સરં કૃષ્યમાણમ્ અપ્ય્ અદગ્ધ-બીજં ક્ષેત્રં પુનર્ એવાવપન-કાલે ગુલ્મ-તૃણ-વીરુદ્ભિર્ ગહ્વરમ્ ઇવ ભવત્ય્ એવમ્ એવ ગૃહાશ્રમઃ કર્મ-ક્ષેત્રં યસ્મિન્ ન હિ કર્માણ્ય્ ઉત્સીદન્તિ યદ્ અયં કામ-કરણ્ડ એષ આવસથઃ

_*
તત્ર ગતો દંશ-મશક-સમાપસદૈર્ મનુજૈઃ શલભ-શકુન્ત-તસ્કર-મૂષકાદિભિર્ ઉપરુધ્યમાન-બહિઃ-પ્રાણઃ ક્વચિત્ પરિવર્તમાનો ઽસ્મિન્ન્ અધ્વન્ય્ અવિદ્યા-કામ-કર્મભિર્ ઉપરક્ત-મનસાનુપપન્નાર્થં નર-લોકં ગન્ધર્વ-નગરમ્ ઉપપન્નમ્ ઇતિ મિથ્યા-દૃષ્ટિર્ અનુપશ્યતિ

_*
તત્ર ચ ક્વચિદ્ આતપોદક-નિભાન્ વિષયાન્ ઉપધાવતિ પાન-ભોજન-વ્યવાયાદિ-વ્યસન-લોલુપઃ

_*
ક્વચિચ્ ચાશેષ-દોષ-નિષદનં પુરીષ-વિશેષં તદ્-વર્ણ-ગુણ-નિર્મિત-મતિઃ સુવર્ણમ્ ઉપાદિત્સત્ય્ અગ્નિ-કામ-કાતર ઇવોલ્મુક-પિશાચમ્

_*
અથ કદાચિન્ નિવાસ-પાનીય-દ્રવિણાદ્ય્-અનેકાત્મોપજીવનાભિનિવેશ એતસ્યાં સંસારાટવ્યામ્ ઇતસ્ તતઃ પરિધાવતિ

_*
ક્વચિચ્ ચ વાત્યૌપમ્યયા પ્રમદયારોહમ્ આરોપિતસ્ તત્-કાલ-રજસા રજની-ભૂત ઇવાસાધુ-મર્યાદો રજસ્-વલાક્ષો ઽપિ દિગ્-દેવતા અતિરજસ્-વલ-મતિર્ ન વિજાનાતિ

_*
ક્વચિત્ સકૃદ્ અવગત-વિષય-વૈતથ્યઃ સ્વયં પરાભિધ્યાનેન વિભ્રંશિત-સ્મૃતિસ્ તયૈવ મરીચિ-તોય-પ્રાયાંસ્ તાન્ એવાભિધાવતિ

_*
ક્વચિદ્ ઉલૂક-ઝિલ્લી-સ્વનવદ્ અતિ-પરુષ-રભસાટોપં પ્રત્યક્ષં પરોક્ષં વા રિપુ-રાજ-કુલ-નિર્ભર્ત્સિતેનાતિ-વ્યથિત-કર્ણ-મૂલ-હૃદયઃ

_*
સ યદા દુગ્ધ-પૂર્વ-સુકૃતસ્ તદા કારસ્કર-કાકતુણ્ડાદ્ય્-અપુણ્ય-દ્રુમ-લતા-વિષોદ-પાનવદ્ ઉભયાર્થ-શૂન્ય-દ્રવિણાન્ જીવન્-મૃતાન્ સ્વયં જીવન્-મ્રિયમાણ ઉપધાવતિ

_*
એકદાસત્-પ્રસઙ્ગાન્ નિકૃત-મતિર્ વ્યુદક-સ્રોતઃ-સ્ખલનવદ્ ઉભયતો ઽપિ દુઃખદં પાખણ્ડમ્ અભિયાતિ

_*
યદા તુ પર-બાધયાન્ધ આત્મને નોપનમતિ તદા હિ પિતૃ-પુત્ર-બર્હિષ્મતઃ પિતૃ-પુત્રાન્ વા સ ખલુ ભક્ષયતિ

_*
ક્વચિદ્ આસાદ્ય ગૃહં દાવવત્ પ્રિયાર્થ-વિધુરમ્ અસુખોદર્કં શોકાગ્નિના દહ્યમાનો ભૃશં નિર્વેદમ્ ઉપગચ્છતિ

_*
ક્વચિત્ કાલ-વિષ-મિત-રાજ-કુલ-રક્ષસાપહૃત-પ્રિયતમ-ધનાસુઃ પ્રમૃતક ઇવ વિગત-જીવ-લક્ષણ આસ્તે

_*
કદાચિન્ મનોરથોપગત-પિતૃ-પિતામહાદ્ય્ અસત્ સદ્ ઇતિ સ્વપ્ન-નિર્વૃતિ-લક્ષણમ્ અનુભવતિ

_*
ક્વચિદ્ ગૃહાશ્રમ-કર્મ-ચોદનાતિ-ભર-ગિરિમ્ આરુરુક્ષમાણો લોક-વ્યસન-કર્ષિત-મનાઃ કણ્ટક-શર્કરા-ક્ષેત્રં પ્રવિશન્ન્ ઇવ સીદતિ

_*
ક્વચિચ્ ચ દુઃસહેન કાયાભ્યન્તર-વહ્નિના ગૃહીત-સારઃ સ્વ-કુટુમ્બાય ક્રુધ્યતિ

_*
સ એવ પુનર્ નિદ્રાજગર-ગૃહીતો ઽન્ધે તમસિ મગ્નઃ શૂન્યારણ્ય ઇવ શેતે નાન્યત્-કિઞ્ચન વેદ શવ ઇવાપવિદ્ધઃ

_*
કદાચિદ્ ભગ્ન-માન-દંષ્ટ્રો દુર્જન-દન્દ-શૂકૈર્ અલબ્ધ-નિદ્રા-ક્ષણો વ્યથિત-હૃદયેનાનુક્ષીયમાણ-વિજ્ઞાનો ઽન્ધ-કૂપે ઽન્ધવત્ પતતિ

_*
કર્હિ સ્મ ચિત્ કામ-મધુ-લવાન્ વિચિન્વન્ યદા પર-દાર-પર-દ્રવ્-યાણ્ય્ અવરુન્ધાનો રાજ્ઞા સ્વામિભિર્ વા નિહતઃ પતત્ય્ અપારે નિરયે

_*
અથ ચ તસ્માદ્ ઉભયથાપિ હિ કર્માસ્મિન્ન્ આત્મનઃ સંસારાવપનમ્ ઉદાહરન્તિ

_*
મુક્તસ્ તતો યદિ બન્ધાદ્ દેવદત્ત ઉપાચ્છિનત્તિ તસ્માદ્ અપિ વિષ્ણુમિત્ર ઇત્ય્ અનવસ્થિતિઃ

_*
ક્વચિચ્ ચ શીત-વાતાદ્ય્-અનેકાધિદૈવિક-ભૌતિકાત્મીયાનાં દશાનાં પ્રતિનિવારણે ઽકલ્પો દુરન્ત-ચિન્તયા વિષણ્ણ આસ્તે

_*
ક્વચિન્ મિથો વ્યવહરન્ યત્ કિઞ્ચિદ્ ધનમ્ અન્યેભ્યો વા કાકિણિકા-માત્રમ્ અપ્ય્ અપહરન્ યત્ કિઞ્ચિદ્ વા વિદ્વેષમ્ એતિ વિત્ત-શાઠ્યાત્

_*
અધ્વન્ય્ અમુષ્મિન્ન્ ઇમ ઉપસર્ગાસ્ તથા સુખ-દુઃખ-રાગ-દ્વેષ-ભયાભિમાન-પ્રમાદોન્માદ-શોક-મોહ-લોભ-માત્સર્યેર્ષ્યાવ-માન-ક્ષુત્-પિપાસાધિ-વ્યાધિ-જન્મ-જરા-મરણાદયઃ

_*
ક્વાપિ દેવ-માયયા સ્ત્રિયા ભુજ-લતોપગૂઢઃ પ્રસ્કન્ન-વિવેક-વિજ્ઞાનો યદ્-વિહાર-ગૃહારમ્ભાકુલ-હૃદયસ્ તદ્-આશ્રયાવસક્ત-સુત-દુહિતૃ-કલત્ર-ભાષિતાવલોક-વિચેષ્ટિતાપહૃત-હૃદય આત્માનમ્ અજિતાત્માપારે ઽન્ધે તમસિ પ્રહિણોતિ

_*
કદાચિદ્ ઈશ્વરસ્ય ભગવતો વિષ્ણોશ્ ચક્રાત્ પરમાણ્વ્-આદિ-દ્વિ-પરાર્ધાપવર્ગ-કાલોપલક્ષણાત્ પરિવર્તિતેન વયસા રંહસા હરત આબ્રહ્મ-તૃણ-સ્તમ્બાદીનાં ભૂતાનામ્ અનિમિષતો મિષતાં વિત્રસ્ત-હૃદયસ્ તમ્ એવેશ્વરં કાલ-ચક્ર-નિજાયુધં સાક્ષાદ્ ભગવન્તં યજ્ઞ-પુરુષમ્ અનાદૃત્ય પાખણ્ડ-દેવતાઃ કઙ્ક-ગૃધ્ર-બક-વટ-પ્રાયા આર્ય-સમય-પરિહૃતાઃ સાઙ્કેત્યેનાભિધત્તે

_*
યદા પાખણ્ડિભિર્ આત્મ-વઞ્ચિતૈસ્ તૈર્ ઉરુ વઞ્ચિતો બ્રહ્મ-કુલં સમાવસંસ્ તેષાં શીલમ્ ઉપનયનાદિ-શ્રૌત-સ્માર્ત-કર્માનુષ્ઠા-નેન ભગવતો યજ્ઞ-પુરુષસ્યારાધનમ્ એવ તદ્ અરોચયન્ શૂદ્ર-કુલં ભજતે નિગમાચારે ઽશુદ્ધિતો યસ્ય મિથુની-ભાવઃ કુટુમ્બ-ભરણં યથા વાનર-જાતેઃ

_*
તત્રાપિ નિરવરોધઃ સ્વૈરેણ વિહરન્ન્ અતિ-કૃપણ-બુદ્ધિર્ અન્યોન્ય-મુખ-નિરીક્ષણાદિના ગ્રામ્ય-કર્મણૈવ વિસ્મૃત-કાલાવધિઃ

_*
ક્વચિદ્ દ્રુમવદ્ ઐહિકાર્થેષુ ગૃહેષુ રંસ્યન્ યથા વાનરઃ સુત-દાર-વત્સલો વ્યવાય-ક્ષણઃ

_*
એવમ્ અધ્વન્ય્ અવરુન્ધાનો મૃત્યુ-ગજ-ભયાત્ તમસિ ગિરિ-કન્દર-પ્રાયે

_*
ક્વચિચ્ છીત-વાતાદ્ય્-અનેક-દૈવિક-ભૌતિકાત્મીયાનાં દુઃખાનાં પ્રતિનિવારણે ઽકલ્પો દુરન્ત-વિષય-વિષણ્ણ આસ્તે

_*
ક્વચિન્ મિથો વ્યવહરન્ યત્ કિઞ્ચિદ્ ધનમ્ ઉપયાતિ વિત્ત-શાઠ્યેન

_*
ક્વચિત્ ક્ષીણ-ધનઃ શય્યાસનાશનાદ્ય્-ઉપભોગ-વિહીનો યાવદ્ અપ્રતિલબ્ધ-મનોરથોપગતાદાને ઽવસિત-મતિસ્ તતસ્ તતો ઽવમાનાદીનિ જનાદ્ અભિલભતે

_*
એવં વિત્ત-વ્યતિષઙ્ગ-વિવૃદ્ધ-વૈરાનુબન્ધો ઽપિ પૂર્વ-વાસનયા મિથ ઉદ્વહત્ય્ અથાપવહતિ

_*
એતસ્મિન્ સંસારાધ્વનિ નાના-ક્લેશોપસર્ગ-બાધિત આપન્ન-વિપન્નો યત્ર યસ્ તમ્ ઉ હ વાવેતરસ્ તત્ર વિસૃજ્ય જાતં જાતમ્ ઉપાદાય શોચન્ મુહ્યન્ બિભ્યદ્-વિવદન્ ક્રન્દન્ સંહૃષ્યન્ ગાયન્ નહ્યમાનઃ સાધુ-વર્જિતો નૈવાવર્તતે ઽદ્યાપિ યત આરબ્ધ એષ નર-લોક-સાર્થો યમ્ અધ્વનઃ પારમ્ ઉપદિશન્તિ

_*
યદ્ ઇદં યોગાનુશાસનં ન વા એતદ્ અવરુન્ધતે યન્ ન્યસ્ત-દણ્ડા મુનય ઉપશમ-શીલા ઉપરતાત્માનઃ સમવગચ્છન્તિ

_*
યદ્ અપિ દિગ્-ઇભ-જયિનો યજ્વિનો યે વૈ રાજર્ષયઃ કિં તુ પરં મૃધે શયીરન્ન્ અસ્યામ્ એવ મમેયમ્ ઇતિ કૃત-વૈરાનુબન્ધાયાં વિસૃજ્ય સ્વયમ્ ઉપસંહૃતાઃ

_*
કર્મ-વલ્લીમ્ અવલમ્બ્ય તત આપદઃ કથઞ્ચિન્ નરકાદ્ વિમુક્તઃ પુનર્ અપ્ય્ એવં સંસારાધ્વનિ વર્તમાનો નર-લોક-સાર્થમ્ ઉપયાતિ એવમ્ ઉપરિ ગતો ઽપિ

_*
ભ્પ્_05.14.042।0 તસ્યેદમ્ ઉપગાયન્તિ----
આર્ષભસ્યેહ રાજર્ષેર્ મનસાપિ મહાત્મનઃ ।
નાનુવર્ત્માર્હતિ નૃપો મક્ષિકેવ ગરુત્મતઃ

યો દુસ્ત્યજાન્ દાર-સુતાન્ સુહૃદ્ રાજ્યં હૃદિ-સ્પૃશઃ ।
જહૌ યુવૈવ મલવદ્ ઉત્તમશ્લોક-લાલસઃ

યો દુસ્ત્યજાન્ ક્ષિતિ-સુત-સ્વજનાર્થ-દારાન્ $ પ્રાર્થ્યાં શ્રિયં સુર-વરૈઃ સદયાવલોકામ્ &અમ્પ્;
નૈચ્છન્ નૃપસ્ તદ્-ઉચિતં મહતાં મધુદ્વિટ્- % સેવાનુરક્ત-મનસામ્ અભવો ઽપિ ફલ્ગુઃ ॥ ભ્પ્_05.14.044* ॥
યજ્ઞાય ધર્મ-પતયે વિધિ-નૈપુણાય $ યોગાય સાઙ્ખ્ય-શિરસે પ્રકૃતીશ્વરાય &
યજ્ઞાય ધર્મ-પતયે વિધિ-નૈપુણાય $ યોગાય સાઙ્ખ્ય-શિરસે પ્રકૃતીશ્વરાય &
નારાયણાય હરયે નમ ઇત્ય્ ઉદારં % હાસ્યન્ મૃગત્વમ્ અપિ યઃ સમુદાજહાર ॥ ભ્પ્_05.14.045* ॥
ય ઇદં ભાગવત-સભાજિતાવદાત-ગુણ-કર્મણો રાજર્ષેર્ ભરતસ્યાનુચરિતં સ્વસ્ત્ય્-અયનમ્ આયુષ્યં ધન્યં યશસ્યં સ્વર્ગ્યાપવર્ગ્યં વાનુશૃણોત્ય્ આખ્યાસ્યત્ય્ અભિનન્દતિ ચ સર્વા એવાશિષ આત્મન આશાસ્તે ન કાઞ્ચન પરત ઇતિ