ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 05.10

_*
ભ્પ્_05.10.001।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
અથ સિન્ધુ-સૌવીર-પતે રહૂગણસ્ય વ્રજત ઇક્ષુમત્યાસ્ તટે તત્-કુલ-પતિના શિબિકા-વાહ-પુરુષાન્વેષણ-સમયે દૈવેનોપસાદિતઃ સ દ્વિજ-વર ઉપલબ્ધ એષ પીવા યુવા સંહનનાઙ્ગો ગો-ખરવદ્ ધુરં વોઢુમ્ અલમ્ ઇતિ પૂર્વ-વિષ્ટિ-ગૃહીતૈઃ સહ ગૃહીતઃ પ્રસભમ્ અતદ્-અર્હ ઉવાહ શિબિકાં સ મહાનુભાવઃ

_*
યદા હિ દ્વિજ-વરસ્યેષુ-માત્રાવલોકાનુગતેર્ ન સમાહિતા પુરુષ-ગતિસ્ તદા વિષમ-ગતાં સ્વ-શિબિકાં રહૂગણ ઉપધાર્ય પુરુષાન્ અધિવહત આહ હે વોઢારઃ સાધ્વ્ અતિક્રમત કિમ્ ઇતિ વિષમમ્ ઉહ્યતે યાનમ્ ઇતિ

_*
અથ ત ઈશ્વર-વચઃ સોપાલમ્ભમ્ ઉપાકર્ણ્યોપાય-તુરીયાચ્ છઙ્કિત-મનસસ્ તં વિજ્ઞાપયાં બભૂવુઃ

_*
ન વયં નર-દેવ પ્રમત્તા ભવન્-નિયમાનુપથાઃ સાધ્વ્ એવ વહામઃ અયમ્ અધુનૈવ નિયુક્તો ઽપિ ન દ્રુતં વ્રજતિ નાનેન સહ વોઢુમ્ ઉ હ વયં પારયામ ઇતિ

_*
સાંસર્ગિકો દોષ એવ નૂનમ્ એકસ્યાપિ સર્વેષાં સાંસર્ગિકાણાં ભવિતુમ્ અર્હતીતિ નિશ્ચિત્ય નિશમ્ય કૃપણ-વચો રાજા રહૂગણ ઉપાસિત-વૃદ્ધો ઽપિ નિસર્ગેણ બલાત્ કૃત ઈષદ્-ઉત્થિત-મન્યુર્ અવિસ્પષ્ટ-બ્રહ્મ-તેજસં જાત-વેદસમ્ ઇવ રજસાવૃત-મતિર્ આહ

_*
અહો કષ્ટં ભ્રાતર્ વ્યક્તમ્ ઉરુ-પરિશ્રાન્તો દીર્ઘમ્ અધ્વાનમ્ એક એવ ઊહિવાન્ સુચિરં નાતિ-પીવા ન સંહનનાઙ્ગો જરસા ચોપદ્રુતો ભવાન્ સખે નો એવાપર એતે સઙ્ઘટ્ટિન ઇતિ બહુ-વિપ્રલબ્ધો ઽપ્ય્ અવિદ્યયા રચિત-દ્રવ્ય-ગુણ-કર્માશય-સ્વ-ચરમ-કલેવરે ઽવસ્તુનિ સંસ્થાન-વિશેષે ઽહં મમેત્ય્ અનધ્યારોપિત-મિથ્યા-પ્રત્યયો બ્રહ્મ-ભૂતસ્ તૂષ્ણીં શિબિકાં પૂર્વવદ્ ઉવાહ

_*
અથ પુનઃ સ્વ-શિબિકાયાં વિષમ-ગતાયાં પ્રકુપિત ઉવાચ રહૂગણઃ કિમ્ ઇદમ્ અરે ત્વં જીવન્-મૃતો માં કદર્થી-કૃત્ય ભર્તૃ-શાસનમ્ અતિચરસિ પ્રમત્તસ્ય ચ તે કરોમિ ચિકિત્સાં દણ્ડ-પાણિર્ ઇવ જનતાયા યથા પ્રકૃતિં સ્વાં ભજિષ્યસ ઇતિ

_*
એવં બહ્વ્ અબદ્ધમ્ અપિ ભાષમાણં નર-દેવાભિમાનં રજસા તમસાનુવિદ્ધેન મદેન તિરસ્કૃતાશેષ-ભગવત્-પ્રિય-નિકેતં પણ્ડિત-માનિનં સ ભગવાન્ બ્રાહ્મણો બ્રહ્મ-ભૂત-સર્વ-ભૂત-સુહૃદ્-આત્મા યોગેશ્વર-ચર્યાયાં નાતિ-વ્યુત્પન્ન-મતિં સ્મયમાન ઇવ વિગત-સ્મય ઇદમ્ આહ

_*
ભ્પ્_05.10.009।0 બ્રાહ્મણ ઉવાચ
ત્વયોદિતં વ્યક્તમ્ અવિપ્રલબ્ધં ભર્તુઃ સ મે સ્યાદ્ યદિ વીર ભારઃ ।
ગન્તુર્ યદિ સ્યાદ્ અધિગમ્યમ્ અધ્વા પીવેતિ રાશૌ ન વિદાં પ્રવાદઃ

સ્થૌલ્યં કાર્શ્યં વ્યાધય આધયશ્ ચ ક્ષુત્ તૃડ્ ભયં કલિર્ ઇચ્છા જરા ચ ।
નિદ્રા રતિર્ મન્યુર્ અહં મદઃ શુચો દેહેન જાતસ્ય હિ મે ન સન્તિ

જીવન્-મૃતત્વં નિયમેન રાજન્ આદ્યન્તવદ્ યદ્ વિકૃતસ્ય દૃષ્ટમ્ ।
સ્વ-સ્વામ્ય-ભાવો ધ્રુવ ઈડ્ય યત્ર તર્હ્ય્ ઉચ્યતે ઽસૌ વિધિકૃત્ય-યોગઃ

વિશેષ-બુદ્ધેર્ વિવરં મનાક્ ચ પશ્યામ યન્ ન વ્યવહારતો ઽન્યત્ ।
ક ઈશ્વરસ્ તત્ર કિમ્ ઈશિતવ્યં તથાપિ રાજન્ કરવામ કિં તે

ઉન્મત્ત-મત્ત-જડવત્ સ્વ-સંસ્થાં ગતસ્ય મે વીર ચિકિત્સિતેન ।
અર્થઃ કિયાન્ ભવતા શિક્ષિતેન સ્તબ્ધ-પ્રમત્તસ્ય ચ પિષ્ટપેષઃ

ભ્પ્_05.10.014।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
એતાવદ્ અનુવાદ-પરિભાષયા પ્રત્યુદીર્ય મુનિ-વર ઉપશમ-શીલ ઉપરતાનાત્મ્ય-નિમિત્ત ઉપભોગેન કર્મારબ્ધં વ્યપનયન્ રાજ-યાનમ્ અપિ તથોવાહ

_*
સ ચાપિ પાણ્ડવેય સિન્ધુ-સૌવીર-પતિસ્ તત્ત્વ-જિજ્ઞાસાયાં સમ્યક્-શ્રદ્ધયાધિકૃતાધિકારસ્ તદ્ ધૃદય-ગ્રન્થિ-મોચનં દ્વિજ-વચ આશ્રુત્ય બહુ-યોગ-ગ્રન્થ-સમ્મતં ત્વરયાવરુહ્ય શિરસા પાદ-મૂલમ્ ઉપસૃતઃ ક્ષમાપયન્ વિગત-નૃપ-દેવ-સ્મય ઉવાચ

_*
કસ્ ત્વં નિગૂઢશ્ ચરસિ દ્વિજાનાં બિભર્ષિ સૂત્રં કતમો ઽવધૂતઃ ।
કસ્યાસિ કુત્રત્ય ઇહાપિ કસ્માત્ ક્ષેમાય નશ્ ચેદ્ અસિ નોત શુક્લઃ

નાહં વિશઙ્કે સુર-રાજ-વજ્રાન્ ન ત્ર્યક્ષ-શૂલાન્ ન યમસ્ય દણ્ડાત્ ।
નાગ્ન્ય્-અર્ક-સોમાનિલ-વિત્તપાસ્ત્રાચ્ છઙ્કે ભૃશં બ્રહ્મ-કુલાવમાનાત્

તદ્ બ્રૂહ્ય્ અસઙ્ગો જડવન્ નિગૂઢ- વિજ્ઞાન-વીર્યો વિચરસ્ય્ અપારઃ ।
વચાંસિ યોગ-ગ્રથિતાનિ સાધો ન નઃ ક્ષમન્તે મનસાપિ ભેત્તુમ્

અહં ચ યોગેશ્વરમ્ આત્મ-તત્ત્વ- વિદાં મુનીનાં પરમં ગુરું વૈ ।
પ્રષ્ટું પ્રવૃત્તઃ કિમ્ ઇહારણં તત્ સાક્ષાદ્ ધરિં જ્ઞાન-કલાવતીર્ણમ્

સ વૈ ભવા લોક-નિરીક્ષણાર્થમ્ અવ્યક્ત-લિઙ્ગો વિચરત્ય્ અપિ સ્વિત્ ।
યોગેશ્વરાણાં ગતિમ્ અન્ધ-બુદ્ધિઃ કથં વિચક્ષીત ગૃહાનુબન્ધઃ

દૃષ્ટઃ શ્રમઃ કર્મત આત્મનો વૈ ભર્તુર્ ગન્તુર્ ભવતશ્ ચાનુમન્યે ।
યથાસતોદાનયનાદ્ય્-અભાવાત્ સમૂલ ઇષ્ટો વ્યવહાર-માર્ગઃ

સ્થાલ્ય્-અગ્નિ-તાપાત્ પયસો ઽભિતાપસ્ તત્-તાપતસ્ તણ્ડુલ-ગર્ભ-રન્ધિઃ ।
દેહેન્દ્રિયાસ્વાશય-સન્નિકર્ષાત્ તત્-સંસૃતિઃ પુરુષસ્યાનુરોધાત્

શાસ્તાભિગોપ્તા નૃપતિઃ પ્રજાનાં યઃ કિઙ્કરો વૈ ન પિનષ્ટિ પિષ્ટમ્ ।
સ્વ-ધર્મમ્ આરાધનમ્ અચ્યુતસ્ય યદ્ ઈહમાનો વિજહાત્ય્ અઘૌઘમ્

તન્ મે ભવાન્ નર-દેવાભિમાન- મદેન તુચ્છીકૃત-સત્તમસ્ય ।
કૃષીષ્ટ મૈત્રી-દૃશમ્ આર્ત-બન્ધો યથા તરે સદ્-અવધ્યાનમ્ અંહઃ

ન વિક્રિયા વિશ્વ-સુહૃત્-સખસ્ય સામ્યેન વીતાભિમતેસ્ તવાપિ ।
મહદ્-વિમાનાત્ સ્વ-કૃતાદ્ ધિ માદૃઙ્ નઙ્ક્ષ્યત્ય્ અદૂરાદ્ અપિ શૂલપાણિઃ