ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 05.05

_*
ભ્પ્_05.05.001।0 ઋષભ ઉવાચ
નાયં દેહો દેહ-ભાજાં નૃલોકે કષ્ટાન્ કામાન્ અર્હતે વિડ્-ભુજાં યે ।
તપો દિવ્યં પુત્રકા યેન સત્ત્વં શુદ્ધ્યેદ્ યસ્માદ્ બ્રહ્મ-સૌખ્યં ત્વ્ અનન્તમ્

મહત્-સેવાં દ્વારમ્ આહુર્ વિમુક્તેસ્ તમો-દ્વારં યોષિતાં સઙ્ગિ-સઙ્ગમ્ ।
મહાન્તસ્ તે સમ-ચિત્તાઃ પ્રશાન્તા વિમન્યવઃ સુહૃદઃ સાધવો યે

યે વા મયીશે કૃત-સૌહૃદાર્થા જનેષુ દેહમ્ભર-વાર્તિકેષુ ।
ગૃહેષુ જાયાત્મજ-રાતિમત્સુ ન પ્રીતિ-યુક્તા યાવદ્-અર્થાશ્ ચ લોકે

નૂનં પ્રમત્તઃ કુરુતે વિકર્મ યદ્ ઇન્દ્રિય-પ્રીતય આપૃણોતિ ।
ન સાધુ મન્યે યત આત્મનો ઽયમ્ અસન્ન્ અપિ ક્લેશદ આસ દેહઃ

પરાભવસ્ તાવદ્ અબોધ-જાતો યાવન્ ન જિજ્ઞાસત આત્મ-તત્ત્વમ્ ।
યાવત્ ક્રિયાસ્ તાવદ્ ઇદં મનો વૈ કર્માત્મકં યેન શરીર-બન્ધઃ

એવં મનઃ કર્મ-વશં પ્રયુઙ્ક્તે અવિદ્યયાત્મન્ય્ ઉપધીયમાને ।
પ્રીતિર્ ન યાવન્ મયિ વાસુદેવે ન મુચ્યતે દેહ-યોગેન તાવત્

યદા ન પશ્યત્ય્ અયથા ગુણેહાં સ્વાર્થે પ્રમત્તઃ સહસા વિપશ્ચિત્ ।
ગત-સ્મૃતિર્ વિન્દતિ તત્ર તાપાન્ આસાદ્ય મૈથુન્યમ્ અગારમ્ અજ્ઞઃ

પુંસઃ સ્ત્રિયા મિથુની-ભાવમ્ એતં તયોર્ મિથો હૃદય-ગ્રન્થિમ્ આહુઃ ।
અતો ગૃહ-ક્ષેત્ર-સુતાપ્ત-વિત્તૈર્ જનસ્ય મોહો ઽયમ્ અહં મમેતિ

યદા મનો-હૃદય-ગ્રન્થિર્ અસ્ય કર્માનુબદ્ધો દૃઢ આશ્લથેત ।
તદા જનઃ સમ્પરિવર્તતે ઽસ્માદ્ મુક્તઃ પરં યાત્ય્ અતિહાય હેતુમ્

હંસે ગુરૌ મયિ ભક્ત્યાનુવૃત્યા વિતૃષ્ણયા દ્વન્દ્વ-તિતિક્ષયા ચ ।
સર્વત્ર જન્તોર્ વ્યસનાવગત્યા જિજ્ઞાસયા તપસેહા-નિવૃત્ત્યા

મત્-કર્મભિર્ મત્-કથયા ચ નિત્યં મદ્-દેવ-સઙ્ગાદ્ ગુણ-કીર્તનાન્ મે ।
નિર્વૈર-સામ્યોપશમેન પુત્રા જિહાસયા દેહ-ગેહાત્મ-બુદ્ધેઃ

અધ્યાત્મ-યોગેન વિવિક્ત-સેવયા પ્રાણેન્દ્રિયાત્માભિજયેન સધ્ર્યક્ ।
સચ્-છ્રદ્ધયા બ્રહ્મચર્યેણ શશ્વદ્ અસમ્પ્રમાદેન યમેન વાચામ્

સર્વત્ર મદ્-ભાવ-વિચક્ષણેન જ્ઞાનેન વિજ્ઞાન-વિરાજિતેન ।
યોગેન ધૃત્ય્-ઉદ્યમ-સત્ત્વ-યુક્તો લિઙ્ગં વ્યપોહેત્ કુશલો ઽહમ્-આખ્યમ્

કર્માશયં હૃદય-ગ્રન્થિ-બન્ધમ્ અવિદ્યયાસાદિતમ્ અપ્રમત્તઃ ।
અનેન યોગેન યથોપદેશં સમ્યગ્ વ્યપોહ્યોપરમેત યોગાત્

પુત્રાંશ્ ચ શિષ્યાંશ્ ચ નૃપો ગુરુર્ વા મલ્-લોક-કામો મદ્-અનુગ્રહાર્થઃ ।
ઇત્થં વિમન્યુર્ અનુશિષ્યાદ્ અતજ્-જ્ઞાન્ ન યોજયેત્ કર્મસુ કર્મ-મૂઢાન્ ।
કં યોજયન્ મનુજો ઽર્થં લભેત નિપાતયન્ નષ્ટ-દૃશં હિ ગર્તે

લોકઃ સ્વયં શ્રેયસિ નષ્ટ-દૃષ્ટિર્ યો ઽર્થાન્ સમીહેત નિકામ-કામઃ ।
અન્યોન્ય-વૈરઃ સુખ-લેશ-હેતોર્ અનન્ત-દુઃખં ચ ન વેદ મૂઢઃ

કસ્ તં સ્વયં તદ્-અભિજ્ઞો વિપશ્ચિદ્ અવિદ્યાયામ્ અન્તરે વર્તમાનમ્ ।
દૃષ્ટ્વા પુનસ્ તં સઘૃણઃ કુબુદ્ધિં પ્રયોજયેદ્ ઉત્પથગં યથાન્ધમ્

ગુરુર્ ન સ સ્યાત્ સ્વ-જનો ન સ સ્યાત્ પિતા ન સ સ્યાજ્ જનની ન સા સ્યાત્ ।
દૈવં ન તત્ સ્યાન્ ન પતિશ્ ચ સ સ્યાન્ ન મોચયેદ્ યઃ સમુપેત-મૃત્યુમ્

ઇદં શરીરં મમ દુર્વિભાવ્યં સત્ત્વં હિ મે હૃદયં યત્ર ધર્મઃ ।
પૃષ્ઠે કૃતો મે યદ્ અધર્મ આરાદ્ અતો હિ મામ્ ઋષભં પ્રાહુર્ આર્યાઃ

તસ્માદ્ ભવન્તો હૃદયેન જાતાઃ સર્વે મહીયાંસમ્ અમું સનાભમ્ ।
અક્લિષ્ટ-બુદ્ધ્યા ભરતં ભજધ્વં શુશ્રૂષણં તદ્ ભરણં પ્રજાનામ્

ભૂતેષુ વીરુદ્ભ્ય ઉદુત્તમા યે સરીસૃપાસ્ તેષુ સબોધ-નિષ્ઠાઃ ।
તતો મનુષ્યાઃ પ્રમથાસ્ તતો ઽપિ ગન્ધર્વ-સિદ્ધા વિબુધાનુગા યે

દેવાસુરેભ્યો મઘવત્-પ્રધાના દક્ષાદયો બ્રહ્મ-સુતાસ્ તુ તેષામ્ ।
ભવઃ પરઃ સો ઽથ વિરિઞ્ચ-વીર્યઃ સ મત્-પરો ઽહં દ્વિજ-દેવ-દેવઃ

ન બ્રાહ્મણૈસ્ તુલયે ભૂતમ્ અન્યત્ પશ્યામિ વિપ્રાઃ કિમ્ અતઃ પરં તુ ।
યસ્મિન્ નૃભિઃ પ્રહુતં શ્રદ્ધયાહમ્ અશ્નામિ કામં ન તથાગ્નિ-હોત્રે

ધૃતા તનૂર્ ઉશતી મે પુરાણી યેનેહ સત્ત્વં પરમં પવિત્રમ્ ।
શમો દમઃ સત્યમ્ અનુગ્રહશ્ ચ તપસ્ તિતિક્ષાનુભવશ્ ચ યત્ર

મત્તો ઽપ્ય્ અનન્તાત્ પરતઃ પરસ્માત્ સ્વર્ગાપવર્ગાધિપતેર્ ન કિઞ્ચિત્ ।
યેષાં કિમ્ ઉ સ્યાદ્ ઇતરેણ તેષામ્ અકિઞ્ચનાનાં મયિ ભક્તિ-ભાજામ્

સર્વાણિ મદ્-ધિષ્ણ્યતયા ભવદ્ભિશ્ ચરાણિ ભૂતાનિ સુતા ધ્રુવાણિ ।
સમ્ભાવિતવ્યાનિ પદે પદે વો વિવિક્ત-દૃગ્ભિસ્ તદ્ ઉ હાર્હણં મે

મનો-વચો-દૃક્-કરણેહિતસ્ય સાક્ષાત્-કૃતં મે પરિબર્હણં હિ ।
વિના પુમાન્ યેન મહા-વિમોહાત્ કૃતાન્ત-પાશાન્ ન વિમોક્તુમ્ ઈશેત્

ભ્પ્_05.05.028।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
એવમ્ અનુશાસ્યાત્મજાન્ સ્વયમ્ અનુશિષ્ટાન્ અપિ લોકાનુશાસનાર્થં મહાનુભાવઃ પરમ-સુહૃદ્ ભગવાન્ ઋષભાપદેશ ઉપશમ-શીલાનામ્ ઉપરત-કર્મણાં મહા-મુનીનાં ભક્તિ-જ્ઞાન-વૈરાગ્ય-લક્ષણં પારમહંસ્ય-ધર્મમ્ ઉપશિક્ષમાણઃ સ્વ-તનય-શત-જ્યેષ્ઠં પરમ-ભાગવતં ભગવજ્-જન-પરાયણં ભરતં ધરણિ-પાલનાયાભિષિચ્ય સ્વયં ભવન એવોર્વરિત-શરીર-માત્ર-પરિગ્રહ ઉન્મત્ત ઇવ ગગન-પરિધાનઃ પ્રકીર્ણ-કેશ આત્મન્ય્ આરોપિતાહવનીયો બ્રહ્માવર્તાત્ પ્રવવ્રાજ

_*
જડાન્ધ-મૂક-બધિર-પિશાચોન્માદકવદ્-અવધૂત-વેષો ઽભિભાષ્યમાણો ઽપિ જનાનાં ગૃહીત-મૌન-વ્રતસ્ તૂષ્ણીં બભૂવ

_*
તત્ર તત્ર પુર-ગ્રામાકર-ખેટ-વાટ-ખર્વટ-શિબિર-વ્રજ-ઘોષ-સાર્થ-ગિરિ-વનાશ્રમાદિષ્વ્ અનુપથમ્ અવનિચરાપસદૈઃ પરિભૂયમાનો મક્ષિકાભિર્ ઇવ વન-ગજસ્ તર્જન-તાડનાવમેહન-ષ્ઠીવન-ગ્રાવ-શકૃદ્-રજઃ-પ્રક્ષેપ-પૂતિ-વાત-દુરુક્તૈસ્ તદ્ અવિગણયન્ન્ એવાસત્-સંસ્થાન એતસ્મિન્ દેહોપલક્ષણે સદ્-અપદેશ ઉભયાનુભવ-સ્વરૂપેણ સ્વ-મહિમાવસ્થાનેનાસમારોપિતાહં-મમાભિમાનત્વાદ્ અવિખણ્ડિત-મનાઃ પૃથિવીમ્ એક-ચરઃ પરિબભ્રામ

_*
અતિ-સુકુમાર-કર-ચરણોરઃ-સ્થલ-વિપુલ-બાહ્વ્-અંસ-ગલ-વદનાદ્ય્-અવયવ-વિન્યાસઃ પ્રકૃતિ-સુન્દર-સ્વભાવ-હાસ-સુમુખો નવ-નલિન-દલાયમાન-શિશિર-તારારુણાયત-નયન-રુચિરઃ સદૃશ-સુભગ-કપોલ-કર્ણ-કણ્ઠ-નાસો વિગૂઢ-સ્મિત-વદન-મહોત્સવેન પુર-વનિતાનાં મનસિ કુસુમ-શરાસનમ્ ઉપદધાનઃ પરાગ્-અવલમ્બમાન-કુટિલ-જટિલ-કપિશ-કેશ-ભૂરિ-ભારો ઽવધૂત-મલિન-નિજ-શરીરેણ ગ્રહ-ગૃહીત ઇવાદૃશ્યત

_*
યર્હિ વાવ સ ભગવાન્ લોકમ્ ઇમં યોગસ્યાદ્ધા પ્રતીપમ્ ઇવાચક્ષાણસ્ તત્-પ્રતિક્રિયા-કર્મ બીભત્સિતમ્ ઇતિ વ્રતમ્ આજગરમ્-આસ્થિતઃ શયાન એવાશ્નાતિ પિબતિ ખાદત્ય્ અવમેહતિ હદતિ સ્મ ચેષ્ટમાન ઉચ્ચરિત આદિગ્ધોદ્દેશઃ

_*
તસ્ય હ યઃ પુરીષ-સુરભિ-સૌગન્ધ્ય-વાયુસ્ તં દેશં દશ-યોજનં સમન્તાત્ સુરભિં ચકાર

_*
એવં ગો-મૃગ-કાક-ચર્યયા વ્રજંસ્ તિષ્ઠન્ન્ આસીનઃ શયાનઃ કાક-મૃગ-ગો-ચરિતઃ પિબતિ ખાદત્ય્ અવમેહતિ સ્મ

_*
ઇતિ નાના-યોગ-ચર્યાચરણો ભગવાન્ કૈવલ્ય-પતિર્ ઋષભો ઽવિરત-પરમ-મહાનન્દાનુભવ આત્મનિ સર્વેષાં ભૂતાનામ્ આત્મ-ભૂતે ભગવતિ વાસુદેવ આત્મનો ઽવ્યવધાનાનન્ત-રોદર-ભાવેન સિદ્ધ-સમસ્તાર્થ-પરિપૂર્ણો યોગૈશ્વર્યાણિ વૈહાયસ-મનો-જવાન્તર્ધાન-પરકાય-પ્રવેશ-દૂર-ગ્રહણાદીનિ યદૃચ્છયોપગતાનિ નાઞ્જસા નૃપ હૃદયેનાભ્યનન્દત્