ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 05.01

ભ્પ્_05.01.001।0 રાજોવાચ
પ્રિયવ્રતો ભાગવતાઅત્મારામઃ કથં મુને ।
ગૃહે ઽરમત યન્-મૂલઃ કર્મ-બન્ધઃ પરાભવઃ

ન નૂનં મુક્ત-સઙ્ગાનાં તાદૃશાનાં દ્વિજર્ષભ ।
ગૃહેષ્વ્ અભિનિવેશો ઽયં પુંસાં ભવિતુમ્ અર્હતિ

મહતાં ખલુ વિપ્રર્ષે ઉત્તમશ્લોક-પાદયોઃ ।
છાયા-નિર્વૃત-ચિત્તાનાં ન કુટુમ્બે સ્પૃહા-મતિઃ

સંશયો ઽયં મહાન્ બ્રહ્મન્ દારાગાર-સુતાદિષુ ।
સક્તસ્ય યત્ સિદ્ધિર્ અભૂત્ કૃષ્ણે ચ મતિર્ અચ્યુતા

ભ્પ્_05.01.005।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
બાઢમ્ ઉક્તં ભગવત ઉત્તમશ્લોકસ્ય શ્રીમચ્-ચરણારવિન્દ-મકરન્દ-રસ આવેશિત-ચેતસો ભાગવત-પરમહંસ-દયિત-કથાં કિઞ્ચિદ્ અન્તરાય-વિહતાં સ્વાં શિવતમાં પદવીં ન પ્રાયેણ હિન્વન્તિ

_*
યર્હિ વાવ હ રાજન્ સ રાજ-પુત્રઃ પ્રિયવ્રતઃ પરમ-ભાગવતો નારદસ્ય ચરણોપસેવયાઞ્જસાવગત-પરમાર્થ-સતત્ત્વો બ્રહ્મ-સત્રેણ દીક્ષિષ્યમાણો ઽવનિ-તલ-પરિપાલનાયામ્નાત-પ્રવર-ગુણ-ગણૈકાન્ત-ભાજનતયા સ્વ-પિત્રોપામન્ત્રિતો ભગવતિ વાસુદેવ એવાવ્યવધાન-સમાધિ-યોગેન સમાવેશિત-સકલ-કારક-ક્રિયા-કલાપો નૈવાભ્યનન્દદ્ યદ્યપિ તદ્ અપ્રત્યામ્નાતવ્યં તદ્-અધિકરણ આત્મનો ઽન્યસ્માદ્ અસતો ઽપિ પરાભવમ્ અન્વીક્ષમાણઃ

_*
અથ હ ભગવાન્ આદિ-દેવ એતસ્ય ગુણ-વિસર્ગસ્ય પરિબૃંહણાનુધ્યાન-વ્યવસિત-સકલ-જગદ્-અભિપ્રાય આત્મ-યોનિર્ અખિલ-નિગમ-નિજ-ગણ-પરિવેષ્ટિતઃ સ્વ-ભવનાદ્ અવતતાર

_*
સ તત્ર તત્ર ગગન-તલ ઉડુ-પતિર્ ઇવ વિમાનાવલિભિર્ અનુપથમ્ અમર-પરિવૃઢૈર્ અભિપૂજ્યમાનઃ પથિ પથિ ચ વરૂથશઃ સિદ્ધ-ગન્ધર્વ-સાધ્ય-ચારણ-મુનિ-ગણૈર્ ઉપગીયમાનો ગન્ધ-માદન-દ્રોણીમ્ અવભાસયન્ન્ ઉપસસર્પ

_*
તત્ર હ વા એનં દેવર્ષિર્ હંસ-યાનેન પિતરં ભગવન્તં હિરણ્ય-ગર્ભમ્ ઉપલભમાનઃ સહસૈવોત્થાયાર્હણેન સહ પિતા-પુત્રાભ્યામ્ અવહિતાઞ્જલિર્ ઉપતસ્થે

_*
ભગવાન્ અપિ ભારત તદ્-ઉપનીતાર્હણઃ સૂક્ત-વાકેનાતિતરામ્ ઉદિત-ગુણ-ગણાવતાર-સુજયઃ પ્રિયવ્રતમ્ આદિ-પુરુષસ્ તં સદય-હાસાવલોક ઇતિ હોવાચ

_*
ભ્પ્_05.01.011।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
નિબોધ તાતેદમ્ ઋતં બ્રવીમિ માસૂયિતું દેવમ્ અર્હસ્ય્ અપ્રમેયમ્ ।
વયં ભવસ્ તે તત એષ મહર્ષિર્ વહામ સર્વે વિવશા યસ્ય દિષ્ટમ્

ન તસ્ય કશ્ચિત્ તપસા વિદ્યયા વા ન યોગ-વીર્યેણ મનીષયા વા ।
નૈવાર્થ-ધર્મૈઃ પરતઃ સ્વતો વા કૃતં વિહન્તું તનુ-ભૃદ્ વિભૂયાત્

ભવાય નાશાય ચ કર્મ કર્તું શોકાય મોહાય સદા ભયાય ।
સુખાય દુઃખાય ચ દેહ-યોગમ્ અવ્યક્ત-દિષ્ટં જનતાઙ્ગ ધત્તે

યદ્-વાચિ તન્ત્યાં ગુણ-કર્મ-દામભિઃ સુદુસ્તરૈર્ વત્સ વયં સુયોજિતાઃ ।
સર્વે વહામો બલિમ્ ઈશ્વરાય પ્રોતા નસીવ દ્વિ-પદે ચતુષ્-પદઃ

ઈશાભિસૃષ્ટં હ્ય્ અવરુન્ધ્મહે ઽઙ્ગ દુઃખં સુખં વા ગુણ-કર્મ-સઙ્ગાત્ ।
આસ્થાય તત્ તદ્ યદ્ અયુઙ્ક્ત નાથશ્ ચક્ષુષ્મતાન્ધા ઇવ નીયમાનાઃ

મુક્તો ઽપિ તાવદ્ બિભૃયાત્ સ્વ-દેહમ્ આરબ્ધમ્ અશ્નન્ન્ અભિમાન-શૂન્યઃ ।
યથાનુભૂતં પ્રતિયાત-નિદ્રઃ કિં ત્વ્ અન્ય-દેહાય ગુણાન્ ન વૃઙ્ક્તે

ભયં પ્રમત્તસ્ય વનેષ્વ્ અપિ સ્યાદ્ યતઃ સ આસ્તે સહ-ષટ્-સપત્નઃ ।
જિતેન્દ્રિયસ્યાત્મ-રતેર્ બુધસ્ય ગૃહાશ્રમઃ કિં નુ કરોત્ય્ અવદ્યમ્

યઃ ષટ્ સપત્નાન્ વિજિગીષમાણો ગૃહેષુ નિર્વિશ્ય યતેત પૂર્વમ્ ।
અત્યેતિ દુર્ગાશ્રિત ઊર્જિતારીન્ ક્ષીણેષુ કામં વિચરેદ્ વિપશ્ચિત્

ત્વં ત્વ્ અબ્જ-નાભાઙ્ઘ્રિ-સરોજ-કોશ- દુર્ગાશ્રિતો નિર્જિત-ષટ્-સપત્નઃ ।
ભુઙ્ક્ષ્વેહ ભોગાન્ પુરુષાતિદિષ્ટાન્ વિમુક્ત-સઙ્ગઃ પ્રકૃતિં ભજસ્વ

ભ્પ્_05.01.020।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
ઇતિ સમભિહિતો મહા-ભાગવતો ભગવતસ્ ત્રિ-ભુવન-ગુરોર્ અનુશાસનમ્ આત્મનો લઘુતયાવનત-શિરોધરો બાઢમ્ ઇતિ સબહુ-માનમ્ ઉવાહ

_*
ભગવાન્ અપિ મનુના યથાવદ્ ઉપકલ્પિતાપચિતિઃ પ્રિયવ્રત-નારદયોર્ અવિષમમ્ અભિસમીક્ષમાણયોર્ આત્મસમ્ અવસ્થાનમ્ અવાઙ્-મનસં ક્ષયમ્ અવ્યવહૃતં પ્રવર્તયન્ન્ અગમત્

_*
મનુર્ અપિ પરેણૈવં પ્રતિસન્ધિત-મનોરથઃ સુરર્ષિ-વરાનુમતેનાત્મજમ્ અખિલ-ધરા-મણ્ડલ-સ્થિતિ-ગુપ્તય આસ્થાપ્ય સ્વયમ્ અતિ-વિષમ-વિષય-વિષ-જલાશયાશાયા ઉપરરામ

_*
ઇતિ હ વાવ સ જગતી-પતિર્ ઈશ્વરેચ્છયાધિનિવેશિત-કર્માધિકારો ઽખિલ-જગદ્-બન્ધ-ધ્વંસન-પરાનુભાવસ્ય ભગવત આદિ-પુરુષસ્યાઙ્ઘ્રિ-યુગલાનવરત-ધ્યાનાનુભાવેન પરિરન્ધિત-કષાયાશયો ઽવદાતો ઽપિ માન-વર્ધનો મહતાં મહીતલમ્ અનુશશાસ

_*
અથ ચ દુહિતરં પ્રજાપતેર્ વિશ્વકર્મણ ઉપયેમે બર્હિષ્મતીં નામ તસ્યામ્ ઉ હ વાવ આત્મજાન્ આત્મ-સમાન-શીલ-ગુણ-કર્મ-રૂપ-વીર્યોદારાન્ દશ ભાવયામ્ બભૂવ કન્યાં ચ યવીયસીમ્ ઊર્જસ્વતીં નામ

_*
આગ્નીધ્રેધ્મજિહ્વ-યજ્ઞબાહુ-મહાવીર-હિરણ્યરેતો-ઘૃતપૃષ્ઠ-સવન-મેધાતિથિ-વીતિહોત્ર-કવય ઇતિ સર્વ એવાગ્નિ-નામાનઃ

_*
એતેષાં કવિર્ મહાવીરઃ સવન ઇતિ ત્રય આસન્ન્ ઊર્ધ્વ-રેતસસ્ ત આત્મ-વિદ્યાયામ્ અર્ભ-ભાવાદ્ આરભ્ય કૃત-પરિચયાઃ પારમહંસ્યમ્ એવાશ્રમમ્ અભજન્

_*
તસ્મિન્ન્ ઉ હ વા ઉપશમ-શીલાઃ પરમર્ષયઃ સકલ-જીવ-નિકાયાવાસસ્ય ભગવતો વાસુદેવસ્ય ભીતાનાં શરણ-ભૂતસ્ય શ્રીમચ્-ચરણારવિન્દાવિરત-સ્મરણાવિગલિત-પરમ-ભક્તિ-યોગાનુ-ભાવેન પરિભાવિતાન્તર્-હૃદયાધિગતે ભગવતિ સર્વેષાં ભૂતાનામ્ આત્મ-ભૂતે પ્રત્યગ્-આત્મન્ય્ એવાત્મનસ્ તાદાત્મ્યમ્ અવિશેષેણ સમીયુઃ

_*
અન્યસ્યામ્ અપિ જાયાયાં ત્રયઃ પુત્રા આસન્ન્ ઉત્તમસ્ તામસો રૈવત ઇતિ મન્વન્તરાધિપતયઃ

_*
એવમ્ ઉપશમાયનેષુ સ્વ-તનયેષ્વ્ અથ જગતી-પતિર્ જગતીમ્ અર્બુદાન્ય્ એકાદશ પરિવત્સરાણામ્ અવ્યાહતાખિલ-પુરુષ-કાર-સાર-સમ્ભૃત-દોર્-દણ્ડ-યુગલાપીડિત-મૌર્વી-ગુણ-સ્તનિત-વિરમિત-ધર્મ-પ્રતિપક્ષો બર્હિષ્મત્યાશ્ ચાનુદિનમ્ એધમાન-પ્રમોદ-પ્રસરણ-યૌષિણ્ય-વ્રીડા-પ્રમુષિત-હાસાવલોક-રુચિર-ક્ષ્વેલ્ય્-આદિભિઃ પરાભૂયમાન-વિવેક ઇવાનવબુધ્યમાન ઇવ મહામના બુભુજે

_*
યાવદ્ અવભાસયતિ સુર-ગિરિમ્ અનુપરિક્રામન્ ભગવાન્ આદિત્યો વસુધા-તલમ્ અર્ધેનૈવ પ્રતપત્ય્ અર્ધેનાવચ્છાદયતિ તદા હિ ભગવદ્-ઉપાસનોપચિતાતિ-પુરુષ-પ્રભાવસ્ તદ્ અનભિનન્દન્ સમજવેન રથેન જ્યોતિર્મયેન રજનીમ્ અપિ દિનં કરિષ્યામીતિ સપ્ત-કૃત્ વસ્તરણિમ્ અનુપર્યક્રામદ્ દ્વિતીય ઇવ પતઙ્ગઃ

_*
યે વા ઉ હ તદ્-રથ-ચરણ-નેમિ-કૃત-પરિખાતાસ્ તે સપ્ત સિન્ધવ આસન્ યત એવ કૃતાઃ સપ્ત ભુવો દ્વીપાઃ

_*
જમ્બૂ-પ્લક્ષ-શાલ્મલિ-કુશ-ક્રૌઞ્ચ-શાક-પુષ્કર-સંજ્ઞાસ્ તેષાં પરિમાણં પૂર્વસ્માત્ પૂર્વસ્માદ્ ઉત્તર ઉત્તરો યથા-સઙ્ખ્યં દ્વિ-ગુણ-માનેન બહિઃ સમન્તત ઉપકૢપ્તાઃ

_*
દુહિતરં ચોર્જસ્વતીં નામોશનસે પ્રાયચ્છદ્ યસ્યામ્ આસીદ્ દેવયાની નામ કાવ્ય-સુતા

_*
નૈવં-વિધઃ પુરુષ-કાર ઉરુક્રમસ્ય $ પુંસાં તદ્-અઙ્ઘ્રિ-રજસા જિત-ષડ્-ગુણાનામ્ &
નૈવં-વિધઃ પુરુષ-કાર ઉરુક્રમસ્ય $ પુંસાં તદ્-અઙ્ઘ્રિ-રજસા જિત-ષડ્-ગુણાનામ્ &
ચિત્રં વિદૂર-વિગતઃ સકૃદ્ આદદીત % યન્-નામધેયમ્ અધુના સ જહાતિ બન્ધમ્ ॥ ભ્પ્_05.01.034* ॥
સ એવમ્ અપરિમિત-બલ-પરાક્રમ એકદા તુ દેવર્ષિ-ચરણાનુશયનાનુ-પતિત-ગુણ-વિસર્ગ-સંસર્ગેણાનિર્વૃતમ્ ઇવાત્માનં મન્યમાન આત્મ-નિર્વેદ ઇદમ્ આહ

_*
અહો અસાધ્વ્ અનુષ્ઠિતં યદ્ અભિનિવેશિતો ઽહમ્ ઇન્દ્રિયૈર્ અવિદ્યા-રચિત-વિષમ-વિષયાન્ધ-કૂપે તદ્ અલમ્ અલમ્ અમુષ્યા વનિતાયા વિનોદ-મૃગં માં ધિગ્ ધિગ્ ઇતિ ગર્હયાં ચકાર

_*
પર-દેવતા-પ્રસાદાધિગતાત્મ-પ્રત્યવમર્શેનાનુપ્રવૃત્તેભ્યઃ પુત્રેભ્ય ઇમાં યથા-દાયં વિભજ્ય ભુક્ત-ભોગાં ચ મહિષીં મૃતકમ્ ઇવ સહ મહા-વિભૂતિમ્ અપહાય સ્વયં નિહિત-નિર્વેદો હૃદિ ગૃહીત-હરિ-વિહારાનુભાવો ભગવતો નારદસ્ય પદવીં પુનર્ એવાનુસસાર

_*
ભ્પ્_05.01.038।0 તસ્ય હ વા એતે શ્લોકાઃ
પ્રિયવ્રત-કૃતં કર્મ કો નુ કુર્યાદ્ વિનેશ્વરમ્ ।
યો નેમિ-નિમ્નૈર્ અકરોચ્ છાયાં ઘ્નન્ સપ્ત વારિધીન્

ભૂ-સંસ્થાનં કૃતં યેન સરિદ્-ગિરિ-વનાદિભિઃ ।
સીમા ચ ભૂત-નિર્વૃત્યૈ દ્વીપે દ્વીપે વિભાગશઃ

ભૌમં દિવ્યં માનુષં ચ મહિત્વં કર્મ-યોગજમ્ ।
યશ્ ચક્રે નિરયૌપમ્યં પુરુષાનુજન-પ્રિયઃ