ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 04.28

ભ્પ્_04.28.001।0 નારદ ઉવાચ
સૈનિકા ભય-નામ્નો યે બર્હિષ્મન્ દિષ્ટ-કારિણઃ ।
પ્રજ્વાર-કાલ-કન્યાભ્યાં વિચેરુર્ અવનીમ્ ઇમામ્

ત એકદા તુ રભસા પુરઞ્જન-પુરીં નૃપ ।
રુરુધુર્ ભૌમ-ભોગાઢ્યાં જરત્-પન્નગ-પાલિતામ્

કાલ-કન્યાપિ બુભુજે પુરઞ્જન-પુરં બલાત્ ।
યયાભિભૂતઃ પુરુષઃ સદ્યો નિઃસારતામ્ ઇયાત્

તયોપભુજ્યમાનાં વૈ યવનાઃ સર્વતો-દિશમ્ ।
દ્વાર્ભિઃ પ્રવિશ્ય સુભૃશં પ્રાર્દયન્ સકલાં પુરીમ્

તસ્યાં પ્રપીડ્યમાનાયામ્ અભિમાની પુરઞ્જનઃ ।
અવાપોરુ-વિધાંસ્ તાપાન્ કુટુમ્બી મમતાકુલઃ

કન્યોપગૂઢો નષ્ટ-શ્રીઃ કૃપણો વિષયાત્મકઃ ।
નષ્ટ-પ્રજ્ઞો હૃતૈશ્વર્યો ગન્ધર્વ-યવનૈર્ બલાત્

વિશીર્ણાં સ્વ-પુરીં વીક્ષ્ય પ્રતિકૂલાન્ અનાદૃતાન્ ।
પુત્રાન્ પૌત્રાનુગામાત્યાન્ જાયાં ચ ગત-સૌહૃદામ્

આત્માનં કન્યયા ગ્રસ્તં પઞ્ચાલાન્ અરિ-દૂષિતાન્ ।
દુરન્ત-ચિન્તામ્ આપન્નો ન લેભે તત્-પ્રતિક્રિયામ્

કામાન્ અભિલષન્ દીનો યાત-યામાંશ્ ચ કન્યયા ।
વિગતાત્મ-ગતિ-સ્નેહઃ પુત્ર-દારાંશ્ ચ લાલયન્

ગન્ધર્વ-યવનાક્રાન્તાં કાલ-કન્યોપમર્દિતામ્ ।
હાતું પ્રચક્રમે રાજા તાં પુરીમ્ અનિકામતઃ

ભય-નામ્નો ઽગ્રજો ભ્રાતા પ્રજ્વારઃ પ્રત્યુપસ્થિતઃ ।
દદાહ તાં પુરીં કૃત્સ્નાં ભ્રાતુઃ પ્રિય-ચિકીર્ષયા

તસ્યાં સન્દહ્યમાનાયાં સપૌરઃ સપરિચ્છદઃ ।
કૌટુમ્બિકઃ કુટુમ્બિન્યા ઉપાતપ્યત સાન્વયઃ

યવનોપરુદ્ધાયતનો ગ્રસ્તાયાં કાલ-કન્યયા ।
પુર્યાં પ્રજ્વાર-સંસૃષ્ટઃ પુર-પાલો ઽન્વતપ્યત

ન શેકે સો ઽવિતું તત્ર પુરુ-કૃચ્છ્રોરુ-વેપથુઃ ।
ગન્તુમ્ ઐચ્છત્ તતો વૃક્ષ- કોટરાદ્ ઇવ સાનલાત્

શિથિલાવયવો યર્હિ ગન્ધર્વૈર્ હૃત-પૌરુષઃ ।
યવનૈર્ અરિભી રાજન્ન્ ઉપરુદ્ધો રુરોદ હ

દુહિતૄઃ પુત્ર-પૌત્રાંશ્ ચ જામિ-જામાતૃ-પાર્ષદાન્ ।
સ્વત્વાવશિષ્ટં યત્ કિઞ્ચિદ્ ગૃહ-કોશ-પરિચ્છદમ્

અહં મમેતિ સ્વીકૃત્ય ગૃહેષુ કુમતિર્ ગૃહી ।
દધ્યૌ પ્રમદયા દીનો વિપ્રયોગ ઉપસ્થિતે

લોકાન્તરં ગતવતિ મય્ય્ અનાથા કુટુમ્બિની ।
વર્તિષ્યતે કથં ત્વ્ એષા બાલકાન્ અનુશોચતી

ન મય્ય્ અનાશિતે ભુઙ્ક્તે નાસ્નાતે સ્નાતિ મત્-પરા ।
મયિ રુષ્ટે સુસન્ત્રસ્તા ભર્ત્સિતે યત-વાગ્ ભયાત્

પ્રબોધયતિ માવિજ્ઞં વ્યુષિતે શોક-કર્શિતા ।
વર્ત્મૈતદ્ ગૃહ-મેધીયં વીર-સૂર્ અપિ નેષ્યતિ

કથં નુ દારકા દીના દારકીર્ વાપરાયણાઃ ।
વર્તિષ્યન્તે મયિ ગતે ભિન્ન-નાવ ઇવોદધૌ

એવં કૃપણયા બુદ્ધ્યા શોચન્તમ્ અતદ્-અર્હણમ્ ।
ગ્રહીતું કૃત-ધીર્ એનં ભય-નામાભ્યપદ્યત

પશુવદ્ યવનૈર્ એષ નીયમાનઃ સ્વકં ક્ષયમ્ ।
અન્વદ્રવન્ન્ અનુપથાઃ શોચન્તો ભૃશમ્ આતુરાઃ

પુરીં વિહાયોપગત ઉપરુદ્ધો ભુજઙ્ગમઃ ।
યદા તમ્ એવાનુ પુરી વિશીર્ણા પ્રકૃતિં ગતા

વિકૃષ્યમાણઃ પ્રસભં યવનેન બલીયસા ।
નાવિન્દત્ તમસાવિષ્ટઃ સખાયં સુહૃદં પુરઃ

તં યજ્ઞ-પશવો ઽનેન સંજ્ઞપ્તા યે ઽદયાલુના ।
કુઠારૈશ્ ચિચ્છિદુઃ ક્રુદ્ધાઃ સ્મરન્તો ઽમીવમ્ અસ્ય તત્

અનન્ત-પારે તમસિ મગ્નો નષ્ટ-સ્મૃતિઃ સમાઃ ।
શાશ્વતીર્ અનુભૂયાર્તિં પ્રમદા-સઙ્ગ-દૂષિતઃ

તામ્ એવ મનસા ગૃહ્ણન્ બભૂવ પ્રમદોત્તમા ।
અનન્તરં વિદર્ભસ્ય રાજ-સિંહસ્ય વેશ્મનિ

ઉપયેમે વીર્ય-પણાં વૈદર્ભીં મલયધ્વજઃ ।
યુધિ નિર્જિત્ય રાજન્યાન્ પાણ્ડ્યઃ પર-પુરઞ્જયઃ

તસ્યાં સ જનયાં ચક્ર આત્મજામ્ અસિતેક્ષણામ્ ।
યવીયસઃ સપ્ત સુતાન્ સપ્ત દ્રવિડ-ભૂભૃતઃ

એકૈકસ્યાભવત્ તેષાં રાજન્ન્ અર્બુદમ્ અર્બુદમ્ ।
ભોક્ષ્યતે યદ્-વંશ-ધરૈર્ મહી મન્વન્તરં પરમ્

અગસ્ત્યઃ પ્રાગ્ દુહિતરમ્ ઉપયેમે ધૃત-વ્રતામ્ ।
યસ્યાં દૃઢચ્યુતો જાત ઇધ્મવાહાત્મજો મુનિઃ

વિભજ્ય તનયેભ્યઃ ક્ષ્માં રાજર્ષિર્ મલયધ્વજઃ ।
આરિરાધયિષુઃ કૃષ્ણં સ જગામ કુલાચલમ્

હિત્વા ગૃહાન્ સુતાન્ ભોગાન્ વૈદર્ભી મદિરેક્ષણા ।
અન્વધાવત પાણ્ડ્યેશં જ્યોત્સ્નેવ રજની-કરમ્

તત્ર ચન્દ્રવસા નામ તામ્રપર્ણી વટોદકા ।
તત્-પુણ્ય-સલિલૈર્ નિત્યમ્ ઉભયત્રાત્મનો મૃજન્

કન્દાષ્ટિભિર્ મૂલ-ફલૈઃ પુષ્પ-પર્ણૈસ્ તૃણોદકૈઃ ।
વર્તમાનઃ શનૈર્ ગાત્ર- કર્શનં તપ આસ્થિતઃ

શીતોષ્ણ-વાત-વર્ષાણિ ક્ષુત્-પિપાસે પ્રિયાપ્રિયે ।
સુખ-દુઃખે ઇતિ દ્વન્દ્વાન્ય્ અજયત્ સમ-દર્શનઃ

તપસા વિદ્યયા પક્વ- કષાયો નિયમૈર્ યમૈઃ ।
યુયુજે બ્રહ્મણ્ય્ આત્માનં વિજિતાક્ષાનિલાશયઃ

આસ્તે સ્થાણુર્ ઇવૈકત્ર દિવ્યં વર્ષ-શતં સ્થિરઃ ।
વાસુદેવે ભગવતિ નાન્યદ્ વેદોદ્વહન્ રતિમ્

સ વ્યાપકતયાત્માનં વ્યતિરિક્તતયાત્મનિ ।
વિદ્વાન્ સ્વપ્ન ઇવામર્શ- સાક્ષિણં વિરરામ હ

સાક્ષાદ્ ભગવતોક્તેન ગુરુણા હરિણા નૃપ ।
વિશુદ્ધ-જ્ઞાન-દીપેન સ્ફુરતા વિશ્વતો-મુખમ્

પરે બ્રહ્મણિ ચાત્માનં પરં બ્રહ્મ તથાત્મનિ ।
વીક્ષમાણો વિહાયેક્ષામ્ અસ્માદ્ ઉપરરામ હ

પતિં પરમ-ધર્મ-જ્ઞં વૈદર્ભી મલયધ્વજમ્ ।
પ્રેમ્ણા પર્યચરદ્ ધિત્વા ભોગાન્ સા પતિ-દેવતા

ચીર-વાસા વ્રત-ક્ષામા વેણી-ભૂત-શિરોરુહા ।
બભાવ્ ઉપ પતિં શાન્તા શિખા શાન્તમ્ ઇવાનલમ્

અજાનતી પ્રિયતમં યદોપરતમ્ અઙ્ગના ।
સુસ્થિરાસનમ્ આસાદ્ય યથા-પૂર્વમ્ ઉપાચરત્

યદા નોપલભેતાઙ્ઘ્રાવ્ ઊષ્માણં પત્યુર્ અર્ચતી ।
આસીત્ સંવિગ્ન-હૃદયા યૂથ-ભ્રષ્ટા મૃગી યથા

આત્માનં શોચતી દીનમ્ અબન્ધું વિક્લવાશ્રુભિઃ ।
સ્તનાવ્ આસિચ્ય વિપિને સુસ્વરં પ્રરુરોદ સા

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ રાજર્ષે ઇમામ્ ઉદધિ-મેખલામ્ ।
દસ્યુભ્યઃ ક્ષત્ર-બન્ધુભ્યો બિભ્યતીં પાતુમ્ અર્હસિ

એવં વિલપન્તી બાલા વિપિને ઽનુગતા પતિમ્ ।
પતિતા પાદયોર્ ભર્તૂ રુદત્ય્ અશ્રૂણ્ય્ અવર્તયત્

ચિતિં દારુમયીં ચિત્વા તસ્યાં પત્યુઃ કલેવરમ્ ।
આદીપ્ય ચાનુમરણે વિલપન્તી મનો દધે

તત્ર પૂર્વતરઃ કશ્ચિત્ સખા બ્રાહ્મણ આત્મવાન્ ।
સાન્ત્વયન્ વલ્ગુના સામ્ના તામ્ આહ રુદતીં પ્રભો

ભ્પ્_04.28.052।0 બ્રાહ્મણ ઉવાચ
કા ત્વં કસ્યાસિ કો વાયં શયાનો યસ્ય શોચસિ ।
જાનાસિ કિં સખાયં માં યેનાગ્રે વિચચર્થ હ

અપિ સ્મરસિ ચાત્માનમ્ અવિજ્ઞાત-સખં સખે ।
હિત્વા માં પદમ્ અન્વિચ્છન્ ભૌમ-ભોગ-રતો ગતઃ

હંસાવ્ અહં ચ ત્વં ચાર્ય સખાયૌ માનસાયનૌ ।
અભૂતામ્ અન્તરા વૌકઃ સહસ્ર-પરિવત્સરાન્

સ ત્વં વિહાય માં બન્ધો ગતો ગ્રામ્ય-મતિર્ મહીમ્ ।
વિચરન્ પદમ્ અદ્રાક્ષીઃ કયાચિન્ નિર્મિતં સ્ત્રિયા

પઞ્ચારામં નવ-દ્વારમ્ એક-પાલં ત્રિ-કોષ્ઠકમ્ ।
ષટ્-કુલં પઞ્ચ-વિપણં પઞ્ચ-પ્રકૃતિ સ્ત્રી-ધવમ્

પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થા આરામા દ્વારઃ પ્રાણા નવ પ્રભો ।
તેજો-ઽબ્-અન્નાનિ કોષ્ઠાનિ કુલમ્ ઇન્દ્રિય-સઙ્ગ્રહઃ

વિપણસ્ તુ ક્રિયા-શક્તિર્ ભૂત-પ્રકૃતિર્ અવ્યયા ।
શક્ત્ય્-અધીશઃ પુમાંસ્ ત્વ્ અત્ર પ્રવિષ્ટો નાવબુધ્યતે

તસ્મિંસ્ ત્વં રામયા સ્પૃષ્ટો રમમાણો ઽશ્રુત-સ્મૃતિઃ ।
તત્-સઙ્ગાદ્ ઈદૃશીં પ્રાપ્તો દશાં પાપીયસીં પ્રભો

ન ત્વં વિદર્ભ-દુહિતા નાયં વીરઃ સુહૃત્ તવ ।
ન પતિસ્ ત્વં પુરઞ્જન્યા રુદ્ધો નવ-મુખે યયા

માયા હ્ય્ એષા મયા સૃષ્ટા યત્ પુમાંસં સ્ત્રિયં સતીમ્ ।
મન્યસે નોભયં યદ્ વૈ હંસૌ પશ્યાવયોર્ ગતિમ્

અહં ભવાન્ ન ચાન્યસ્ ત્વં ત્વમ્ એવાહં વિચક્ષ્વ ભોઃ ।
ન નૌ પશ્યન્તિ કવયશ્ છિદ્રં જાતુ મનાગ્ અપિ

યથા પુરુષ આત્માનમ્ એકમ્ આદર્શ-ચક્ષુષોઃ ।
દ્વિધાભૂતમ્ અવેક્ષેત તથૈવાન્તરમ્ આવયોઃ

એવં સ માનસો હંસો હંસેન પ્રતિબોધિતઃ ।
સ્વ-સ્થસ્ તદ્-વ્યભિચારેણ નષ્ટામ્ આપ પુનઃ સ્મૃતિમ્

બર્હિષ્મન્ન્ એતદ્ અધ્યાત્મં પારોક્ષ્યેણ પ્રદર્શિતમ્ ।
યત્ પરોક્ષ-પ્રિયો દેવો ભગવાન્ વિશ્વ-ભાવનઃ