ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 04.22

ભ્પ્_04.22.001।0 મૈત્રેય ઉવાચ
જનેષુ પ્રગૃણત્સ્વ્ એવં પૃથું પૃથુલ-વિક્રમમ્ ।
તત્રોપજગ્મુર્ મુનયશ્ ચત્વારઃ સૂર્ય-વર્ચસઃ

તાંસ્ તુ સિદ્ધેશ્વરાન્ રાજા વ્યોમ્નો ઽવતરતો ઽર્ચિષા ।
લોકાન્ અપાપાન્ કુર્વાણાન્ સાનુગો ઽચષ્ટ લક્ષિતાન્

તદ્-દર્શનોદ્ગતાન્ પ્રાણાન્ પ્રત્યાદિત્સુર્ ઇવોત્થિતઃ ।
સ-સદસ્યાનુગો વૈન્ય ઇન્દ્રિયેશો ગુણાન્ ઇવ

ગૌરવાદ્ યન્ત્રિતઃ સભ્યઃ પ્રશ્રયાનત-કન્ધરઃ ।
વિધિવત્ પૂજયાં ચક્રે ગૃહીતાધ્યર્હણાસનાન્

તત્-પાદ-શૌચ-સલિલૈર્ માર્જિતાલક-બન્ધનઃ ।
તત્ર શીલવતાં વૃત્તમ્ આચરન્ માનયન્ન્ ઇવ

હાટકાસન આસીનાન્ સ્વ-ધિષ્ણ્યેષ્વ્ ઇવ પાવકાન્ ।
શ્રદ્ધા-સંયમ-સંયુક્તઃ પ્રીતઃ પ્રાહ ભવાગ્રજાન્

ભ્પ્_04.22.007।0 પૃથુર્ ઉવાચ
અહો આચરિતં કિં મે મઙ્ગલં મઙ્ગલાયનાઃ ।
યસ્ય વો દર્શનં હ્ય્ આસીદ્ દુર્દર્શાનાં ચ યોગિભિઃ

કિં તસ્ય દુર્લભતરમ્ ઇહ લોકે પરત્ર ચ ।
યસ્ય વિપ્રાઃ પ્રસીદન્તિ શિવો વિષ્ણુશ્ ચ સાનુગઃ

નૈવ લક્ષયતે લોકો લોકાન્ પર્યટતો ઽપિ યાન્ ।
યથા સર્વ-દૃશં સર્વ આત્માનં યે ઽસ્ય હેતવઃ

અધના અપિ તે ધન્યાઃ સાધવો ગૃહ-મેધિનઃ ।
યદ્-ગૃહા હ્ય્ અર્હ-વર્યામ્બુ- તૃણ-ભૂમીશ્વરાવરાઃ

વ્યાલાલય-દ્રુમા વૈ તેષ્વ્ અરિક્તાખિલ-સમ્પદઃ ।
યદ્-ગૃહાસ્ તીર્થ-પાદીય- પાદતીર્થ-વિવર્જિતાઃ

સ્વાગતં વો દ્વિજ-શ્રેષ્ઠા યદ્-વ્રતાનિ મુમુક્ષવઃ ।
ચરન્તિ શ્રદ્ધયા ધીરા બાલા એવ બૃહન્તિ ચ

કચ્ચિન્ નઃ કુશલં નાથા ઇન્દ્રિયાર્થાર્થ-વેદિનામ્ ।
વ્યસનાવાપ એતસ્મિન્ પતિતાનાં સ્વ-કર્મભિઃ

ભવત્સુ કુશલ-પ્રશ્ન આત્મારામેષુ નેષ્યતે ।
કુશલાકુશલા યત્ર ન સન્તિ મતિ-વૃત્તયઃ

તદ્ અહં કૃત-વિશ્રમ્ભઃ સુહૃદો વસ્ તપસ્વિનામ્ ।
સમ્પૃચ્છે ભવ એતસ્મિન્ ક્ષેમઃ કેનાઞ્જસા ભવેત્

વ્યક્તમ્ આત્મવતામ્ આત્મા ભગવાન્ આત્મ-ભાવનઃ ।
સ્વાનામ્ અનુગ્રહાયેમાં સિદ્ધ-રૂપી ચરત્ય્ અજઃ

ભ્પ્_04.22.017।0 મૈત્રેય ઉવાચ
પૃથોસ્ તત્ સૂક્તમ્ આકર્ણ્ય સારં સુષ્ઠુ મિતં મધુ ।
સ્મયમાન ઇવ પ્રીત્યા કુમારઃ પ્રત્યુવાચ હ

ભ્પ્_04.22.018।0 સનત્-કુમાર ઉવાચ
સાધુ પૃષ્ટં મહારાજ સર્વ-ભૂત-હિતાત્મના ।
ભવતા વિદુષા ચાપિ સાધૂનાં મતિર્ ઈદૃશી

સઙ્ગમઃ ખલુ સાધૂનામ્ ઉભયેષાં ચ સમ્મતઃ ।
યત્-સમ્ભાષણ-સમ્પ્રશ્નઃ સર્વેષાં વિતનોતિ શમ્

અસ્ત્ય્ એવ રાજન્ ભવતો મધુદ્વિષઃ પાદારવિન્દસ્ય ગુણાનુવાદને ।
રતિર્ દુરાપા વિધુનોતિ નૈષ્ઠિકી કામં કષાયં મલમ્ અન્તર્-આત્મનઃ

શાસ્ત્રેષ્વ્ ઇયાન્ એવ સુનિશ્ચિતો નૃણાં ક્ષેમસ્ય સધ્ર્યગ્-વિમૃશેષુ હેતુઃ ।
અસઙ્ગ આત્મ-વ્યતિરિક્ત આત્મનિ દૃઢા રતિર્ બ્રહ્મણિ નિર્ગુણે ચ યા

સા શ્રદ્ધયા ભગવદ્-ધર્મ-ચર્યયા જિજ્ઞાસયાધ્યાત્મિક-યોગ-નિષ્ઠયા ।
યોગેશ્વરોપાસનયા ચ નિત્યં પુણ્ય-શ્રવઃ-કથયા પુણ્યયા ચ

અર્થેન્દ્રિયારામ-સગોષ્ઠ્ય્-અતૃષ્ણયા તત્-સમ્મતાનામ્ અપરિગ્રહેણ ચ ।
વિવિક્ત-રુચ્યા પરિતોષ આત્મનિ વિના હરેર્ ગુણ-પીયૂષ-પાનાત્

અહિંસયા પારમહંસ્ય-ચર્યયા સ્મૃત્યા મુકુન્દાચરિતાગ્ર્ય-સીધુના ।
યમૈર્ અકામૈર્ નિયમૈશ્ ચાપ્ય્ અનિન્દયા નિરીહયા દ્વન્દ્વ-તિતિક્ષયા ચ

હરેર્ મુહુસ્ તત્પર-કર્ણ-પૂર- ગુણાભિધાનેન વિજૃમ્ભમાણયા ।
ભક્ત્યા હ્ય્ અસઙ્ગઃ સદ્-અસત્ય્ અનાત્મનિ સ્યાન્ નિર્ગુણે બ્રહ્મણિ ચાઞ્જસા રતિઃ

યદા રતિર્ બ્રહ્મણિ નૈષ્ઠિકી પુમાન્ આચાર્યવાન્ જ્ઞાન-વિરાગ-રંહસા ।
દહત્ય્ અવીર્યં હૃદયં જીવ-કોશં પઞ્ચાત્મકં યોનિમ્ ઇવોત્થિતો ઽગ્નિઃ

દગ્ધાશયો મુક્ત-સમસ્ત-તદ્-ગુણો નૈવાત્મનો બહિર્ અન્તર્ વિચષ્ટે ।
પરાત્મનોર્ યદ્-વ્યવધાનં પુરસ્તાત્ સ્વપ્ને યથા પુરુષસ્ તદ્-વિનાશે

આત્માનમ્ ઇન્દ્રિયાર્થં ચ પરં યદ્ ઉભયોર્ અપિ ।
સત્ય્ આશય ઉપાધૌ વૈ પુમાન્ પશ્યતિ નાન્યદા

નિમિત્તે સતિ સર્વત્ર જલાદાવ્ અપિ પૂરુષઃ ।
આત્મનશ્ ચ પરસ્યાપિ ભિદાં પશ્યતિ નાન્યદા

ઇન્દ્રિયૈર્ વિષયાકૃષ્ટૈર્ આક્ષિપ્તં ધ્યાયતાં મનઃ ।
ચેતનાં હરતે બુદ્ધેઃ સ્તમ્બસ્ તોયમ્ ઇવ હ્રદાત્

ભ્રશ્યત્ય્ અનુસ્મૃતિશ્ ચિત્તં જ્ઞાન-ભ્રંશઃ સ્મૃતિ-ક્ષયે ।
તદ્-રોધં કવયઃ પ્રાહુર્ આત્માપહ્નવમ્ આત્મનઃ

નાતઃ પરતરો લોકે પુંસઃ સ્વાર્થ-વ્યતિક્રમઃ ।
યદ્-અધ્ય્ અન્યસ્ય પ્રેયસ્ત્વમ્ આત્મનઃ સ્વ-વ્યતિક્રમાત્

અર્થેન્દ્રિયાર્થાભિધ્યાનં સર્વાર્થાપહ્નવો નૃણામ્ ।
ભ્રંશિતો જ્ઞાન-વિજ્ઞાનાદ્ યેનાવિશતિ મુખ્યતામ્

ન કુર્યાત્ કર્હિચિત્ સઙ્ગં તમસ્ તીવ્રં તિતીરિષુઃ ।
ધર્માર્થ-કામ-મોક્ષાણાં યદ્ અત્યન્ત-વિઘાતકમ્

તત્રાપિ મોક્ષ એવાર્થ આત્યન્તિકતયેષ્યતે ।
ત્રૈવર્ગ્યો ઽર્થો યતો નિત્યં કૃતાન્ત-ભય-સંયુતઃ

પરે ઽવરે ચ યે ભાવા ગુણ-વ્યતિકરાદ્ અનુ ।
ન તેષાં વિદ્યતે ક્ષેમમ્ ઈશ-વિધ્વંસિતાશિષામ્

તત્ ત્વં નરેન્દ્ર જગતામ્ અથ તસ્થૂષાં ચ $ દેહેન્દ્રિયાસુ-ધિષણાત્મભિર્ આવૃતાનામ્ &અમ્પ્;
યઃ ક્ષેત્રવિત્-તપતયા હૃદિ વિશ્વગ્ આવિઃ % પ્રત્યક્ ચકાસ્તિ ભગવાંસ્ તમ્ અવેહિ સો ઽસ્મિ ॥ ભ્પ્_04.22.037* ॥
યસ્મિન્ન્ ઇદં સદ્-અસદ્-આત્મતયા વિભાતિ $ માયા વિવેક-વિધુતિ સ્રજિ વાહિ-બુદ્ધિઃ &
યસ્મિન્ન્ ઇદં સદ્-અસદ્-આત્મતયા વિભાતિ $ માયા વિવેક-વિધુતિ સ્રજિ વાહિ-બુદ્ધિઃ &
તં નિત્ય-મુક્ત-પરિશુદ્ધ-વિશુદ્ધ-તત્ત્વં % પ્રત્યૂઢ-કર્મ-કલિલ-પ્રકૃતિં પ્રપદ્યે ॥ ભ્પ્_04.22.038* ॥
યત્-પાદ-પઙ્કજ-પલાશ-વિલાસ-ભક્ત્યા $ કર્માશયં ગ્રથિતમ્ ઉદ્ગ્રથયન્તિ સન્તઃ &
યત્-પાદ-પઙ્કજ-પલાશ-વિલાસ-ભક્ત્યા $ કર્માશયં ગ્રથિતમ્ ઉદ્ગ્રથયન્તિ સન્તઃ &
તદ્વન્ ન રિક્ત-મતયો યતયો ઽપિ રુદ્ધ- % સ્રોતો-ગણાસ્ તમ્ અરણં ભજ વાસુદેવમ્ ॥ ભ્પ્_04.22.039* ॥
કૃચ્છ્રો મહાન્ ઇહ ભવાર્ણવમ્ અપ્લવેશાં $ ષડ્-વર્ગ-નક્રમ્ અસુખેન તિતીર્ષન્તિ &
કૃચ્છ્રો મહાન્ ઇહ ભવાર્ણવમ્ અપ્લવેશાં $ ષડ્-વર્ગ-નક્રમ્ અસુખેન તિતીર્ષન્તિ &
તત્ ત્વં હરેર્ ભગવતો ભજનીયમ્ અઙ્ઘ્રિં % કૃત્વોડુપં વ્યસનમ્ ઉત્તર દુસ્તરાર્ણમ્ ॥ ભ્પ્_04.22.040*
0 મૈત્રેય ઉવાચ
સ એવં બ્રહ્મ-પુત્રેણ કુમારેણાત્મ-મેધસા ।
દર્શિતાત્મ-ગતિઃ સમ્યક્ પ્રશસ્યોવાચ તં નૃપઃ

ભ્પ્_04.22.042।0 રાજોવાચ
કૃતો મે ઽનુગ્રહઃ પૂર્વં હરિણાર્તાનુકમ્પિના ।
તમ્ આપાદયિતું બ્રહ્મન્ ભગવન્ યૂયમ્ આગતાઃ

નિષ્પાદિતશ્ ચ કાર્ત્સ્ન્યેન ભગવદ્ભિર્ ઘૃણાલુભિઃ ।
સાધૂચ્છિષ્ટં હિ મે સર્વમ્ આત્મના સહ કિં દદે

પ્રાણા દારાઃ સુતા બ્રહ્મન્ ગૃહાશ્ ચ સ-પરિચ્છદાઃ ।
રાજ્યં બલં મહી કોશ ઇતિ સર્વં નિવેદિતમ્

સૈના-પત્યં ચ રાજ્યં ચ દણ્ડ-નેતૃત્વમ્ એવ ચ ।
સર્વ લોકાધિપત્યં ચ વેદ-શાસ્ત્ર-વિદ્ અર્હતિ

સ્વમ્ એવ બ્રાહ્મણો ભુઙ્ક્તે સ્વં વસ્તે સ્વં દદાતિ ચ ।
તસ્યૈવાનુગ્રહેણાન્નં ભુઞ્જતે ક્ષત્રિયાદયઃ

યૈર્ ઈદૃશી ભગવતો ગતિર્ આત્મ-વાદ $ એકાન્તતો નિગમિભિઃ પ્રતિપાદિતા નઃ &અમ્પ્;
તુષ્યન્ત્વ્ અદભ્ર-કરુણાઃ સ્વ-કૃતેન નિત્યં % કો નામ તત્ પ્રતિકરોતિ વિનોદ-પાત્રમ્ ॥ ભ્પ્_04.22.047*
0 મૈત્રેય ઉવાચ
ત આત્મ-યોગ-પતય આદિ-રાજેન પૂજિતાઃ ।
શીલં તદીયં શંસન્તઃ ખે ઽભવન્ મિષતાં નૃણામ્

વૈન્યસ્ તુ ધુર્યો મહતાં સંસ્થિત્યાધ્યાત્મ-શિક્ષયા ।
આપ્ત-કામમ્ ઇવાત્માનં મેન આત્મન્ય્ અવસ્થિતઃ

કર્માણિ ચ યથા-કાલં યથા-દેશં યથા-બલમ્ ।
યથોચિતં યથા-વિત્તમ્ અકરોદ્ બ્રહ્મ-સાત્-કૃતમ્

ફલં બ્રહ્મણિ સન્ન્યસ્ય નિર્વિષઙ્ગઃ સમાહિતઃ ।
કર્માધ્યક્ષં ચ મન્વાન આત્માનં પ્રકૃતેઃ પરમ્

ગૃહેષુ વર્તમાનો ઽપિ સ સામ્રાજ્ય-શ્રિયાન્વિતઃ ।
નાસજ્જતેન્દ્રિયાર્થેષુ નિરહમ્-મતિર્ અર્કવત્

એવમ્ અધ્યાત્મ-યોગેન કર્માણ્ય્ અનુસમાચરન્ ।
પુત્રાન્ ઉત્પાદયામ્ આસ પઞ્ચાર્ચિષ્ય્ આત્મ-સમ્મતાન્

વિજિતાશ્વં ધૂમ્રકેશં હર્યક્ષં દ્રવિણં વૃકમ્ ।
સર્વેષાં લોક-પાલાનાં દધારૈકઃ પૃથુર્ ગુણાન્

ગોપીથાય જગત્-સૃષ્ટેઃ કાલે સ્વે સ્વે ઽચ્યુતાત્મકઃ ।
મનો-વાગ્-વૃત્તિભિઃ સૌમ્યૈર્ ગુણૈઃ સંરઞ્જયન્ પ્રજાઃ

રાજેત્ય્ અધાન્ નામધેયં સોમ-રાજ ઇવાપરઃ ।
સૂર્યવદ્ વિસૃજન્ ગૃહ્ણન્ પ્રતપંશ્ ચ ભુવો વસુ

દુર્ધર્ષસ્ તેજસેવાગ્નિર્ મહેન્દ્ર ઇવ દુર્જયઃ ।
તિતિક્ષયા ધરિત્રીવ દ્યૌર્ ઇવાભીષ્ટ-દો નૃણામ્

વર્ષતિ સ્મ યથા-કામં પર્જન્ય ઇવ તર્પયન્ ।
સમુદ્ર ઇવ દુર્બોધઃ સત્ત્વેનાચલ-રાડ્ ઇવ

ધર્મ-રાડ્ ઇવ શિક્ષાયામ્ આશ્ચર્યે હિમવાન્ ઇવ ।
કુવેર ઇવ કોશાઢ્યો ગુપ્તાર્થો વરુણો યથા

માતરિશ્વેવ સર્વાત્મા બલેન મહસૌજસા ।
અવિષહ્યતયા દેવો ભગવાન્ ભૂત-રાડ્ ઇવ

કન્દર્પ ઇવ સૌન્દર્યે મનસ્વી મૃગ-રાડ્ ઇવ ।
વાત્સલ્યે મનુવન્ નૃણાં પ્રભુત્વે ભગવાન્ અજઃ

બૃહસ્પતિર્ બ્રહ્મ-વાદે આત્મવત્ત્વે સ્વયં હરિઃ ।
ભક્ત્યા ગો-ગુરુ-વિપ્રેષુ વિષ્વક્સેનાનુવર્તિષુ ।
હ્રિયા પ્રશ્રય-શીલાભ્યામ્ આત્મ-તુલ્યઃ પરોદ્યમે

કીર્ત્યોર્ધ્વ-ગીતયા પુમ્ભિસ્ ત્રૈલોક્યે તત્ર તત્ર હ ।
પ્રવિષ્ટઃ કર્ણ-રન્ધ્રેષુ સ્ત્રીણાં રામઃ સતામ્ ઇવ