ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 04.21

ભ્પ્_04.21.001।0 મૈત્રેય ઉવાચ
મૌક્તિકૈઃ કુસુમ-સ્રગ્ભિર્ દુકૂલૈઃ સ્વર્ણ-તોરણૈઃ ।
મહા-સુરભિભિર્ ધૂપૈર્ મણ્ડિતં તત્ર તત્ર વૈ

ચન્દનાગુરુ-તોયાર્દ્ર- રથ્યા-ચત્વર-માર્ગવત્ ।
પુષ્પાક્ષત-ફલૈસ્ તોક્મૈર્ લાજૈર્ અર્ચિર્ભિર્ અર્ચિતમ્

સવૃન્દૈઃ કદલી-સ્તમ્ભૈઃ પૂગ-પોતૈઃ પરિષ્કૃતમ્ ।
તરુ-પલ્લવ-માલાભિઃ સર્વતઃ સમલઙ્કૃતમ્

પ્રજાસ્ તં દીપ-બલિભિઃ સમ્ભૃતાશેષ-મઙ્ગલૈઃ ।
અભીયુર્ મૃષ્ટ-કન્યાશ્ ચ મૃષ્ટ-કુણ્ડલ-મણ્ડિતાઃ

શઙ્ખ-દુન્દુભિ-ઘોષેણ બ્રહ્મ-ઘોષેણ ચર્ત્વિજામ્ ।
વિવેશ ભવનં વીરઃ સ્તૂયમાનો ગત-સ્મયઃ

પૂજિતઃ પૂજયામ્ આસ તત્ર તત્ર મહા-યશાઃ ।
પૌરાઞ્ જાનપદાંસ્ તાંસ્ તાન્ પ્રીતઃ પ્રિય-વર-પ્રદઃ

સ એવમ્ આદીન્ય્ અનવદ્ય-ચેષ્ટિતઃ કર્માણિ ભૂયાંસિ મહાન્ મહત્તમઃ ।
કુર્વન્ શશાસાવનિ-મણ્ડલં યશઃ સ્ફીતં નિધાયારુરુહે પરં પદમ્

ભ્પ્_04.21.008।0 સૂત ઉવાચ
તદ્ આદિ-રાજસ્ય યશો વિજૃમ્ભિતં ગુણૈર્ અશેષૈર્ ગુણવત્-સભાજિતમ્ ।
ક્ષત્તા મહા-ભાગવતઃ સદસ્પતે કૌષારવિં પ્રાહ ગૃણન્તમ્ અર્ચયન્

ભ્પ્_04.21.009।0 વિદુર ઉવાચ
સો ઽભિષિક્તઃ પૃથુર્ વિપ્રૈર્ લબ્ધાશેષ-સુરાર્હણઃ ।
બિભ્રત્ સ વૈષ્ણવં તેજો બાહ્વોર્ યાભ્યાં દુદોહ ગામ્

કો ન્વ્ અસ્ય કીર્તિં ન શૃણોત્ય્ અભિજ્ઞો યદ્-વિક્રમોચ્છિષ્ટમ્ અશેષ-ભૂપાઃ ।
લોકાઃ સ-પાલા ઉપજીવન્તિ કામમ્ અદ્યાપિ તન્ મે વદ કર્મ શુદ્ધમ્

ભ્પ્_04.21.011।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ગઙ્ગા-યમુનયોર્ નદ્યોર્ અન્તરા ક્ષેત્રમ્ આવસન્ ।
આરબ્ધાન્ એવ બુભુજે ભોગાન્ પુણ્ય-જિહાસયા

સર્વત્રાસ્ખલિતાદેશઃ સપ્ત-દ્વીપૈક-દણ્ડ-ધૃક્ ।
અન્યત્ર બ્રાહ્મણ-કુલાદ્ અન્યત્રાચ્યુત-ગોત્રતઃ

એકદાસીન્ મહા-સત્ર- દીક્ષા તત્ર દિવૌકસામ્ ।
સમાજો બ્રહ્મર્ષીણાં ચ રાજર્ષીણાં ચ સત્તમ

તસ્મિન્ન્ અર્હત્સુ સર્વેષુ સ્વ્-અર્ચિતેષુ યથાર્હતઃ ।
ઉત્થિતઃ સદસો મધ્યે તારાણામ્ ઉડુરાડ્ ઇવ

પ્રાંશુઃ પીનાયત-ભુજો ગૌરઃ કઞ્જારુણેક્ષણઃ ।
સુનાસઃ સુમુખઃ સૌમ્યઃ પીનાંસઃ સુદ્વિજ-સ્મિતઃ

વ્યૂઢ-વક્ષા બૃહચ્-છ્રોણિર્ વલિ-વલ્ગુ-દલોદરઃ ।
આવર્ત-નાભિર્ ઓજસ્વી કાઞ્ચનોરુર્ ઉદગ્ર-પાત્

સૂક્ષ્મ-વક્રાસિત-સ્નિગ્ધ- મૂર્ધજઃ કમ્બુ-કન્ધરઃ ।
મહા-ધને દુકૂલાગ્ર્યે પરિધાયોપવીય ચ

વ્યઞ્જિતાશેષ-ગાત્ર-શ્રીર્ નિયમે ન્યસ્ત-ભૂષણઃ ।
કૃષ્ણાજિન-ધરઃ શ્રીમાન્ કુશ-પાણિઃ કૃતોચિતઃ

શિશિર-સ્નિગ્ધ-તારાક્ષઃ સમૈક્ષત સમન્તતઃ ।
ઊચિવાન્ ઇદમ્ ઉર્વીશઃ સદઃ સંહર્ષયન્ન્ ઇવ

ચારુ ચિત્ર-પદં શ્લક્ષ્ણં મૃષ્ટં ગૂઢમ્ અવિક્લવમ્ ।
સર્વેષામ્ ઉપકારાર્થં તદા અનુવદન્ન્ ઇવ

ભ્પ્_04.21.021।0 રાજોવાચ
સભ્યાઃ શૃણુત ભદ્રં વઃ સાધવો ય ઇહાગતાઃ ।
સત્સુ જિજ્ઞાસુભિર્ ધર્મમ્ આવેદ્યં સ્વ-મનીષિતમ્

અહં દણ્ડ-ધરો રાજા પ્રજાનામ્ ઇહ યોજિતઃ ।
રક્ષિતા વૃત્તિદઃ સ્વેષુ સેતુષુ સ્થાપિતા પૃથક્

તસ્ય મે તદ્-અનુષ્ઠાનાદ્ યાન્ આહુર્ બ્રહ્મ-વાદિનઃ ।
લોકાઃ સ્યુઃ કામ-સન્દોહા યસ્ય તુષ્યતિ દિષ્ટ-દૃક્

ય ઉદ્ધરેત્ કરં રાજા પ્રજા ધર્મેષ્વ્ અશિક્ષયન્ ।
પ્રજાનાં શમલં ભુઙ્ક્તે ભગં ચ સ્વં જહાતિ સઃ

તત્ પ્રજા ભર્તૃ-પિણ્ડાર્થં સ્વાર્થમ્ એવાનસૂયવઃ ।
કુરુતાધોક્ષજ-ધિયસ્ તર્હિ મે ઽનુગ્રહઃ કૃતઃ

યૂયં તદ્ અનુમોદધ્વં પિતૃ-દેવર્ષયો ઽમલાઃ ।
કર્તુઃ શાસ્તુર્ અનુજ્ઞાતુસ્ તુલ્યં યત્ પ્રેત્ય તત્ ફલમ્

અસ્તિ યજ્ઞ-પતિર્ નામ કેષાઞ્ચિદ્ અર્હ-સત્તમાઃ ।
ઇહામુત્ર ચ લક્ષ્યન્તે જ્યોત્સ્નાવત્યઃ ક્વચિદ્ ભુવઃ

મનોર્ ઉત્તાનપાદસ્ય ધ્રુવસ્યાપિ મહીપતેઃ ।
પ્રિયવ્રતસ્ય રાજર્ષેર્ અઙ્ગસ્યાસ્મત્-પિતુઃ પિતુઃ

ઈદૃશાનામ્ અથાન્યેષામ્ અજસ્ય ચ ભવસ્ય ચ ।
પ્રહ્લાદસ્ય બલેશ્ ચાપિ કૃત્યમ્ અસ્તિ ગદાભૃતા

દૌહિત્રાદીન્ ઋતે મૃત્યોઃ શોચ્યાન્ ધર્મ-વિમોહિતાન્ ।
વર્ગ-સ્વર્ગાપવર્ગાણાં પ્રાયેણૈકાત્મ્ય-હેતુના

યત્-પાદ-સેવાભિરુચિસ્ તપસ્વિનામ્ અશેષ-જન્મોપચિતં મલં ધિયઃ ।
સદ્યઃ ક્ષિણોત્ય્ અન્વહમ્ એધતી સતી યથા પદાઙ્ગુષ્ઠ-વિનિઃસૃતા સરિત્

વિનિર્ધુતાશેષ-મનો-મલઃ પુમાન્ અસઙ્ગ-વિજ્ઞાન-વિશેષ-વીર્યવાન્ ।
યદ્-અઙ્ઘ્રિ-મૂલે કૃત-કેતનઃ પુનર્ ન સંસૃતિં ક્લેશ-વહાં પ્રપદ્યતે

તમ્ એવ યૂયં ભજતાત્મ-વૃત્તિભિર્ મનો-વચઃ-કાય-ગુણૈઃ સ્વ-કર્મભિઃ ।
અમાયિનઃ કામ-દુઘાઙ્ઘ્રિ-પઙ્કજં યથાધિકારાવસિતાર્થ-સિદ્ધયઃ

અસાવ્ ઇહાનેક-ગુણો ઽગુણો ઽધ્વરઃ પૃથગ્-વિધ-દ્રવ્ય-ગુણ-ક્રિયોક્તિભિઃ ।
સમ્પદ્યતે ઽર્થાશય-લિઙ્ગ-નામભિર્ વિશુદ્ધ-વિજ્ઞાન-ઘનઃ સ્વરૂપતઃ

પ્રધાન-કાલાશય-ધર્મ-સઙ્ગ્રહે શરીર એષ પ્રતિપદ્ય ચેતનામ્ ।
ક્રિયા-ફલત્વેન વિભુર્ વિભાવ્યતે યથાનલો દારુષુ તદ્-ગુણાત્મકઃ

અહો મમામી વિતરન્ત્ય્ અનુગ્રહં હરિં ગુરું યજ્ઞ-ભુજામ્ અધીશ્વરમ્ ।
સ્વ-ધર્મ-યોગેન યજન્તિ મામકા નિરન્તરં ક્ષોણિ-તલે દૃઢ-વ્રતાઃ

મા જાતુ તેજઃ પ્રભવેન્ મહર્દ્ધિભિસ્ તિતિક્ષયા તપસા વિદ્યયા ચ ।
દેદીપ્યમાને ઽજિત-દેવતાનાં કુલે સ્વયં રાજ-કુલાદ્ દ્વિજાનામ્

બ્રહ્મણ્ય-દેવઃ પુરુષઃ પુરાતનો નિત્યં હરિર્ યચ્-ચરણાભિવન્દનાત્ ।
અવાપ લક્ષ્મીમ્ અનપાયિનીં યશો જગત્-પવિત્રં ચ મહત્તમાગ્રણીઃ

યત્-સેવયાશેષ-ગુહાશયઃ સ્વ-રાડ્ વિપ્ર-પ્રિયસ્ તુષ્યતિ કામમ્ ઈશ્વરઃ ।
તદ્ એવ તદ્-ધર્મ-પરૈર્ વિનીતૈઃ સર્વાત્મના બ્રહ્મ-કુલં નિષેવ્યતામ્

પુમાન્ લભેતાનતિવેલમ્ આત્મનઃ પ્રસીદતો ઽત્યન્ત-શમં સ્વતઃ સ્વયમ્ ।
યન્-નિત્ય-સમ્બન્ધ-નિષેવયા તતઃ પરં કિમ્ અત્રાસ્તિ મુખં હવિર્-ભુજામ્

અશ્નાત્ય્ અનન્તઃ ખલુ તત્ત્વ-કોવિદૈઃ શ્રદ્ધા-હુતં યન્-મુખ ઇજ્ય-નામભિઃ ।
ન વૈ તથા ચેતનયા બહિષ્-કૃતે હુતાશને પારમહંસ્ય-પર્યગુઃ

યદ્ બ્રહ્મ નિત્યં વિરજં સનાતનં શ્રદ્ધા-તપો-મઙ્ગલ-મૌન-સંયમૈઃ ।
સમાધિના બિભ્રતિ હાર્થ-દૃષ્ટયે યત્રેદમ્ આદર્શ ઇવાવભાસતે

તેષામ્ અહં પાદ-સરોજ-રેણુમ્ આર્યા વહેયાધિ-કિરીટમ્ આયુઃ ।
યં નિત્યદા બિભ્રત આશુ પાપં નશ્યત્ય્ અમું સર્વ-ગુણા ભજન્તિ

ગુણાયનં શીલ-ધનં કૃત-જ્ઞં વૃદ્ધાશ્રયં સંવૃણતે ઽનુ સમ્પદઃ ।
પ્રસીદતાં બ્રહ્મ-કુલં ગવાં ચ જનાર્દનઃ સાનુચરશ્ ચ મહ્યમ્

ભ્પ્_04.21.045।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ઇતિ બ્રુવાણં નૃપતિં પિતૃ-દેવ-દ્વિજાતયઃ ।
તુષ્ટુવુર્ હૃષ્ટ-મનસઃ સાધુ-વાદેન સાધવઃ

પુત્રેણ જયતે લોકાન્ ઇતિ સત્યવતી શ્રુતિઃ ।
બ્રહ્મ-દણ્ડ-હતઃ પાપો યદ્ વેનો ઽત્યતરત્ તમઃ

હિરણ્યકશિપુશ્ ચાપિ ભગવન્-નિન્દયા તમઃ ।
વિવિક્ષુર્ અત્યગાત્ સૂનોઃ પ્રહ્લાદસ્યાનુભાવતઃ

વીર-વર્ય પિતઃ પૃથ્વ્યાઃ સમાઃ સઞ્જીવ શાશ્વતીઃ ।
યસ્યેદૃશ્ય્ અચ્યુતે ભક્તિઃ સર્વ-લોકૈક-ભર્તરિ

અહો વયં હ્ય્ અદ્ય પવિત્ર-કીર્તે ત્વયૈવ નાથેન મુકુન્દ-નાથાઃ ।
ય ઉત્તમશ્લોકતમસ્ય વિષ્ણોર્ બ્રહ્મણ્ય-દેવસ્ય કથાં વ્યનક્તિ

નાત્યદ્ભુતમ્ ઇદં નાથ તવાજીવ્યાનુશાસનમ્ ।
પ્રજાનુરાગો મહતાં પ્રકૃતિઃ કરુણાત્મનામ્

અદ્ય નસ્ તમસઃ પારસ્ ત્વયોપાસાદિતઃ પ્રભો ।
ભ્રામ્યતાં નષ્ટ-દૃષ્ટીનાં કર્મભિર્ દૈવ-સંજ્ઞિતૈઃ

નમો વિવૃદ્ધ-સત્ત્વાય પુરુષાય મહીયસે ।
યો બ્રહ્મ ક્ષત્રમ્ આવિશ્ય બિભર્તીદં સ્વ-તેજસા