ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 04.11

ભ્પ્_04.10.030।0 મુનય ઊચુઃ
ઔત્તાનપાદ ભગવાંસ્ તવ શાર્ઙ્ગધન્વા $ દેવઃ ક્ષિણોત્વ્ અવનતાર્તિ-હરો વિપક્ષાન્ &
ઔત્તાનપાદ ભગવાંસ્ તવ શાર્ઙ્ગધન્વા $ દેવઃ ક્ષિણોત્વ્ અવનતાર્તિ-હરો વિપક્ષાન્ &
યન્-નામધેયમ્ અભિધાય નિશમ્ય ચાદ્ધા % લોકો ઽઞ્જસા તરતિ દુસ્તરમ્ અઙ્ગ મૃત્યુમ્ ॥ ભ્પ્_04.10.030*
0 મૈત્રેય ઉવાચ
નિશમ્ય ગદતામ્ એવમ્ ઋષીણાં ધનુષિ ધ્રુવઃ ।
સન્દધે ઽસ્ત્રમ્ ઉપસ્પૃશ્ય યન્ નારાયણ-નિર્મિતમ્

સન્ધીયમાન એતસ્મિન્ માયા ગુહ્યક-નિર્મિતાઃ ।
ક્ષિપ્રં વિનેશુર્ વિદુર ક્લેશા જ્ઞાનોદયે યથા

તસ્યાર્ષાસ્ત્રં ધનુષિ પ્રયુઞ્જતઃ સુવર્ણ-પુઙ્ખાઃ કલહંસ-વાસસઃ ।
વિનિઃસૃતા આવિવિશુર્ દ્વિષદ્-બલં યથા વનં ભીમ-રવાઃ શિખણ્ડિનઃ

તૈસ્ તિગ્મ-ધારૈઃ પ્રધને શિલી-મુખૈર્ ઇતસ્ તતઃ પુણ્ય-જના ઉપદ્રુતાઃ ।
તમ્ અભ્યધાવન્ કુપિતા ઉદાયુધાઃ સુપર્ણમ્ ઉન્નદ્ધ-ફણા ઇવાહયઃ

સ તાન્ પૃષત્કૈર્ અભિધાવતો મૃધે નિકૃત્ત-બાહૂરુ-શિરોધરોદરાન્ ।
નિનાય લોકં પરમ્ અર્ક-મણ્ડલં વ્રજન્તિ નિર્ભિદ્ય યમ્ ઊર્ધ્વ-રેતસઃ

તાન્ હન્યમાનાન્ અભિવીક્ષ્ય ગુહ્યકાન્ અનાગસશ્ ચિત્ર-રથેન ભૂરિશઃ ।
ઔત્તાનપાદિં કૃપયા પિતામહો મનુર્ જગાદોપગતઃ સહર્ષિભિઃ

ભ્પ્_04.11.007।0 મનુર્ ઉવાચ
અલં વત્સાતિરોષેણ તમો-દ્વારેણ પાપ્મના ।
યેન પુણ્ય-જનાન્ એતાન્ અવધીસ્ ત્વમ્ અનાગસઃ

નાસ્મત્-કુલોચિતં તાત કર્મૈતત્ સદ્-વિગર્હિતમ્ ।
વધો યદ્ ઉપદેવાનામ્ આરબ્ધસ્ તે ઽકૃતૈનસામ્

નન્વ્ એકસ્યાપરાધેન પ્રસઙ્ગાદ્ બહવો હતાઃ ।
ભ્રાતુર્ વધાભિતપ્તેન ત્વયાઙ્ગ ભ્રાતૃ-વત્સલ

નાયં માર્ગો હિ સાધૂનાં હૃષીકેશાનુવર્તિનામ્ ।
યદ્ આત્માનં પરાગ્ ગૃહ્ય પશુવદ્ ભૂત-વૈશસમ્

સર્વ-ભૂતાત્મ-ભાવેન ભૂતાવાસં હરિં ભવાન્ ।
આરાધ્યાપ દુરારાધ્યં વિષ્ણોસ્ તત્ પરમં પદમ્

સ ત્વં હરેર્ અનુધ્યાતસ્ તત્-પુંસામ્ અપિ સમ્મતઃ ।
કથં ત્વ્ અવદ્યં કૃતવાન્ અનુશિક્ષન્ સતાં વ્રતમ્

તિતિક્ષયા કરુણયા મૈત્ર્યા ચાખિલ-જન્તુષુ ।
સમત્વેન ચ સર્વાત્મા ભગવાન્ સમ્પ્રસીદતિ

સમ્પ્રસન્ને ભગવતિ પુરુષઃ પ્રાકૃતૈર્ ગુણૈઃ ।
વિમુક્તો જીવ-નિર્મુક્તો બ્રહ્મ નિર્વાણમ્ ઋચ્છતિ

ભૂતૈઃ પઞ્ચભિર્ આરબ્ધૈર્ યોષિત્ પુરુષ એવ હિ ।
તયોર્ વ્યવાયાત્ સમ્ભૂતિર્ યોષિત્-પુરુષયોર્ ઇહ

એવં પ્રવર્તતે સર્ગઃ સ્થિતિઃ સંયમ એવ ચ ।
ગુણ-વ્યતિકરાદ્ રાજન્ માયયા પરમાત્મનઃ

નિમિત્ત-માત્રં તત્રાસીન્ નિર્ગુણઃ પુરુષર્ષભઃ ।
વ્યક્તાવ્યક્તમ્ ઇદં વિશ્વં યત્ર ભ્રમતિ લોહવત્

સ ખલ્વ્ ઇદં ભગવાન્ કાલ-શક્ત્યા ગુણ-પ્રવાહેણ વિભક્ત-વીર્યઃ ।
કરોત્ય્ અકર્તૈવ નિહન્ત્ય્ અહન્તા ચેષ્ટા વિભૂમ્નઃ ખલુ દુર્વિભાવ્યા

સો ઽનન્તો ઽન્ત-કરઃ કાલો ઽનાદિર્ આદિ-કૃદ્ અવ્યયઃ ।
જનં જનેન જનયન્ મારયન્ મૃત્યુનાન્તકમ્

ન વૈ સ્વ-પક્ષો ઽસ્ય વિપક્ષ એવ વા પરસ્ય મૃત્યોર્ વિશતઃ સમં પ્રજાઃ ।
તં ધાવમાનમ્ અનુધાવન્ત્ય્ અનીશા યથા રજાંસ્ય્ અનિલં ભૂત-સઙ્ઘાઃ

આયુષો ઽપચયં જન્તોસ્ તથૈવોપચયં વિભુઃ ।
ઉભાભ્યાં રહિતઃ સ્વ-સ્થો દુઃસ્થસ્ય વિદધાત્ય્ અસૌ

કેચિત્ કર્મ વદન્ત્ય્ એનં સ્વભાવમ્ અપરે નૃપ ।
એકે કાલં પરે દૈવં પુંસઃ કામમ્ ઉતાપરે

અવ્યક્તસ્યાપ્રમેયસ્ય નાના-શક્ત્ય્-ઉદયસ્ય ચ ।
ન વૈ ચિકીર્ષિતં તાત કો વેદાથ સ્વ-સમ્ભવમ્

ન ચૈતે પુત્રક ભ્રાતુર્ હન્તારો ધનદાનુગાઃ ।
વિસર્ગાદાનયોસ્ તાત પુંસો દૈવં હિ કારણમ્

સ એવ વિશ્વં સૃજતિ સ એવાવતિ હન્તિ ચ ।
અથાપિ હ્ય્ અનહઙ્કારાન્ નાજ્યતે ગુણ-કર્મભિઃ

એષ ભૂતાનિ ભૂતાત્મા ભૂતેશો ભૂત-ભાવનઃ ।
સ્વ-શક્ત્યા માયયા યુક્તઃ સૃજત્ય્ અત્તિ ચ પાતિ ચ

તમ્ એવ મૃત્યુમ્ અમૃતં તાત દૈવં સર્વાત્મનોપેહિ જગત્-પરાયણમ્ ।
યસ્મૈ બલિં વિશ્વ-સૃજો હરન્તિ ગાવો યથા વૈ નસિ દામ-યન્ત્રિતાઃ

યઃ પઞ્ચ-વર્ષો જનનીં ત્વં વિહાય માતુઃ સપત્ન્યા વચસા ભિન્ન-મર્મા ।
વનં ગતસ્ તપસા પ્રત્યગ્-અક્ષમ્ આરાધ્ય લેભે મૂર્ધ્નિ પદં ત્રિ-લોક્યાઃ

તમ્ એનમ્ અઙ્ગાત્મનિ મુક્ત-વિગ્રહે વ્યપાશ્રિતં નિર્ગુણમ્ એકમ્ અક્ષરમ્ ।
આત્માનમ્ અન્વિચ્છ વિમુક્તમ્ આત્મ-દૃગ્ યસ્મિન્ન્ ઇદં ભેદમ્ અસત્ પ્રતીયતે

ત્વં પ્રત્યગ્-આત્મનિ તદા ભગવત્ય્ અનન્ત આનન્દ-માત્ર ઉપપન્ન-સમસ્ત-શક્તૌ ।
ભક્તિં વિધાય પરમાં શનકૈર્ અવિદ્યા- ગ્રન્થિં વિભેત્સ્યસિ મમાહમ્ ઇતિ પ્રરૂઢમ્

સંયચ્છ રોષં ભદ્રં તે પ્રતીપં શ્રેયસાં પરમ્ ।
શ્રુતેન ભૂયસા રાજન્ન્ અગદેન યથામયમ્

યેનોપસૃષ્ટાત્ પુરુષાલ્ લોક ઉદ્વિજતે ભૃશમ્ ।
ન બુધસ્ તદ્-વશં ગચ્છેદ્ ઇચ્છન્ન્ અભયમ્ આત્મનઃ

હેલનં ગિરિશ-ભ્રાતુર્ ધનદસ્ય ત્વયા કૃતમ્ ।
યજ્ જઘ્નિવાન્ પુણ્ય-જનાન્ ભ્રાતૃ-ઘ્નાન્ ઇત્ય્ અમર્ષિતઃ

તં પ્રસાદય વત્સાશુ સન્નત્યા પ્રશ્રયોક્તિભિઃ ।
ન યાવન્ મહતાં તેજઃ કુલં નો ઽભિભવિષ્યતિ

એવં સ્વાયમ્ભુવઃ પૌત્રમ્ અનુશાસ્ય મનુર્ ધ્રુવમ્ ।
તેનાભિવન્દિતઃ સાકમ્ ઋષિભિઃ સ્વ-પુરં યયૌ