ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 04.06

ભ્પ્_04.06.001।0 મૈત્રેય ઉવાચ
અથ દેવ-ગણાઃ સર્વે રુદ્રાનીકૈઃ પરાજિતાઃ ।
શૂલ-પટ્ટિશ-નિસ્ત્રિંશ- ગદા-પરિઘ-મુદ્ગરૈઃ

સઞ્છિન્ન-ભિન્ન-સર્વાઙ્ગાઃ સર્ત્વિક્-સભ્યા ભયાકુલાઃ ।
સ્વયમ્ભુવે નમસ્કૃત્ય કાર્ત્સ્ન્યેનૈતન્ ન્યવેદયન્

ઉપલભ્ય પુરૈવૈતદ્ ભગવાન્ અબ્જ-સમ્ભવઃ ।
નારાયણશ્ ચ વિશ્વાત્મા ન કસ્યાધ્વરમ્ ઈયતુઃ

તદ્ આકર્ણ્ય વિભુઃ પ્રાહ તેજીયસિ કૃતાગસિ ।
ક્ષેમાય તત્ર સા ભૂયાન્ ન પ્રાયેણ બુભૂષતામ્

અથાપિ યૂયં કૃત-કિલ્બિષા ભવં યે બર્હિષો ભાગ-ભાજં પરાદુઃ ।
પ્રસાદયધ્વં પરિશુદ્ધ-ચેતસા ક્ષિપ્ર-પ્રસાદં પ્રગૃહીતાઙ્ઘ્રિ-પદ્મમ્

આશાસાના જીવિતમ્ અધ્વરસ્ય લોકઃ સ-પાલઃ કુપિતે ન યસ્મિન્ ।
તમ્ આશુ દેવં પ્રિયયા વિહીનં ક્ષમાપયધ્વં હૃદિ વિદ્ધં દુરુક્તૈઃ

નાહં ન યજ્ઞો ન ચ યૂયમ્ અન્યે યે દેહ-ભાજો મુનયશ્ ચ તત્ત્વમ્ ।
વિદુઃ પ્રમાણં બલ-વીર્યયોર્ વા યસ્યાત્મ-તન્ત્રસ્ય ક ઉપાયં વિધિત્સેત્

સ ઇત્થમ્ આદિશ્ય સુરાન્ અજસ્ તુ તૈઃ સમન્વિતઃ પિતૃભિઃ સ-પ્રજેશૈઃ ।
યયૌ સ્વ-ધિષ્ણ્યાન્ નિલયં પુર-દ્વિષઃ કૈલાસમ્ અદ્રિ-પ્રવરં પ્રિયં પ્રભોઃ

જન્મૌષધિ-તપો-મન્ત્ર- યોગ-સિદ્ધૈર્ નરેતરૈઃ ।
જુષ્ટં કિન્નર-ગન્ધર્વૈર્ અપ્સરોભિર્ વૃતં સદા

નાના-મણિમયૈઃ શૃઙ્ગૈર્ નાના-ધાતુ-વિચિત્રિતૈઃ ।
નાના-દ્રુમ-લતા-ગુલ્મૈર્ નાના-મૃગ-ગણાવૃતૈઃ

નાનામલ-પ્રસ્રવણૈર્ નાના-કન્દર-સાનુભિઃ ।
રમણં વિહરન્તીનાં રમણૈઃ સિદ્ધ-યોષિતામ્

મયૂર-કેકાભિરુતં મદાન્ધાલિ-વિમૂર્ચ્છિતમ્ ।
પ્લાવિતૈ રક્ત-કણ્ઠાનાં કૂજિતૈશ્ ચ પતત્ત્રિણામ્

આહ્વયન્તમ્ ઇવોદ્ધસ્તૈર્ દ્વિજાન્ કામ-દુઘૈર્ દ્રુમૈઃ ।
વ્રજન્તમ્ ઇવ માતઙ્ગૈર્ ગૃણન્તમ્ ઇવ નિર્ઝરૈઃ

મન્દારૈઃ પારિજાતૈશ્ ચ સરલૈશ્ ચોપશોભિતમ્ ।
તમાલૈઃ શાલ-તાલૈશ્ ચ કોવિદારાસનાર્જુનૈઃ

ચૂતૈઃ કદમ્બૈર્ નીપૈશ્ ચ નાગ-પુન્નાગ-ચમ્પકૈઃ ।
પાટલાશોક-બકુલૈઃ કુન્દૈઃ કુરબકૈર્ અપિ

સ્વર્ણાર્ણ-શત-પત્રૈશ્ ચ વર-રેણુક-જાતિભિઃ ।
કુબ્જકૈર્ મલ્લિકાભિશ્ ચ માધવીભિશ્ ચ મણ્ડિતમ્

પનસોદુમ્બરાશ્વત્થ- પ્લક્ષ-ન્યગ્રોધ-હિઙ્ગુભિઃ ।
ભૂર્જૈર્ ઓષધિભિઃ પૂગૈ રાજપૂગૈશ્ ચ જમ્બુભિઃ

ખર્જૂરામ્રાતકામ્રાદ્યૈઃ પ્રિયાલ-મધુકેઙ્ગુદૈઃ ।
દ્રુમ-જાતિભિર્ અન્યૈશ્ ચ રાજિતં વેણુ-કીચકૈઃ

કુમુદોત્પલ-કહ્લાર- શતપત્ર-વનર્દ્ધિભિઃ ।
નલિનીષુ કલં કૂજત્- ખગ-વૃન્દોપશોભિતમ્

મૃગૈઃ શાખામૃગૈઃ ક્રોડૈર્ મૃગેન્દ્રૈર્ ઋક્ષ-શલ્યકૈઃ ।
ગવયૈઃ શરભૈર્ વ્યાઘ્રૈ રુરુભિર્ મહિષાદિભિઃ

કર્ણાન્ત્રૈકપદાશ્વાસ્યૈર્ નિર્જુષ્ટં વૃક-નાભિભિઃ ।
કદલી-ખણ્ડ-સંરુદ્ધ- નલિની-પુલિન-શ્રિયમ્

પર્યસ્તં નન્દયા સત્યાઃ સ્નાન-પુણ્યતરોદયા ।
વિલોક્ય ભૂતેશ-ગિરિં વિબુધા વિસ્મયં યયુઃ

દદૃશુસ્ તત્ર તે રમ્યામ્ અલકાં નામ વૈ પુરીમ્ ।
વનં સૌગન્ધિકં ચાપિ યત્ર તન્-નામ પઙ્કજમ્

નન્દા ચાલકનન્દા ચ સરિતૌ બાહ્યતઃ પુરઃ ।
તીર્થપાદ-પદામ્ભોજ- રજસાતીવ પાવને

યયોઃ સુર-સ્ત્રિયઃ ક્ષત્તર્ અવરુહ્ય સ્વ-ધિષ્ણ્યતઃ ।
ક્રીડન્તિ પુંસઃ સિઞ્ચન્ત્યો વિગાહ્ય રતિ-કર્શિતાઃ

યયોસ્ તત્-સ્નાન-વિભ્રષ્ટ- નવ-કુઙ્કુમ-પિઞ્જરમ્ ।
વિતૃષો ઽપિ પિબન્ત્ય્ અમ્ભઃ પાયયન્તો ગજા ગજીઃ

તાર-હેમ-મહારત્ન- વિમાન-શત-સઙ્કુલામ્ ।
જુષ્ટાં પુણ્યજન-સ્ત્રીભિર્ યથા ખં સતડિદ્-ઘનમ્

હિત્વા યક્ષેશ્વર-પુરીં વનં સૌગન્ધિકં ચ તત્ ।
દ્રુમૈઃ કામ-દુઘૈર્ હૃદ્યં ચિત્ર-માલ્ય-ફલ-ચ્છદૈઃ

રક્ત-કણ્ઠ-ખગાનીક- સ્વર-મણ્ડિત-ષટ્પદમ્ ।
કલહંસ-કુલ-પ્રેષ્ઠં ખરદણ્ડ-જલાશયમ્

વન-કુઞ્જર-સઙ્ઘૃષ્ટ- હરિચન્દન-વાયુના ।
અધિ પુણ્યજન-સ્ત્રીણાં મુહુર્ ઉન્મથયન્ મનઃ

વૈદૂર્ય-કૃત-સોપાના વાપ્ય ઉત્પલ-માલિનીઃ ।
પ્રાપ્તં કિમ્પુરુષૈર્ દૃષ્ટ્વા ત આરાદ્ દદૃશુર્ વટમ્

સ યોજન-શતોત્સેધઃ પાદોન-વિટપાયતઃ ।
પર્યક્-કૃતાચલ-ચ્છાયો નિર્નીડસ્ તાપ-વર્જિતઃ

તસ્મિન્ મહા-યોગમયે મુમુક્ષુ-શરણે સુરાઃ ।
દદૃશુઃ શિવમ્ આસીનં ત્યક્તામર્ષમ્ ઇવાન્તકમ્

સનન્દનાદ્યૈર્ મહા-સિદ્ધૈઃ શાન્તૈઃ સંશાન્ત-વિગ્રહમ્ ।
ઉપાસ્યમાનં સખ્યા ચ ભર્ત્રા ગુહ્યક-રક્ષસામ્

વિદ્યા-તપો-યોગ-પથમ્ આસ્થિતં તમ્ અધીશ્વરમ્ ।
ચરન્તં વિશ્વ-સુહૃદં વાત્સલ્યાલ્ લોક-મઙ્ગલમ્

લિઙ્ગં ચ તાપસાભીષ્ટં ભસ્મ-દણ્ડ-જટાજિનમ્ ।
અઙ્ગેન સન્ધ્યાભ્ર-રુચા ચન્દ્ર-લેખાં ચ બિભ્રતમ્

ઉપવિષ્ટં દર્ભમય્યાં બૃસ્યાં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
નારદાય પ્રવોચન્તં પૃચ્છતે શૃણ્વતાં સતામ્

કૃત્વોરૌ દક્ષિણે સવ્યં પાદ-પદ્મં ચ જાનુનિ ।
બાહું પ્રકોષ્ઠે ઽક્ષ-માલામ્ આસીનં તર્ક-મુદ્રયા

તં બ્રહ્મ-નિર્વાણ-સમાધિમ્ આશ્રિતં વ્યુપાશ્રિતં ગિરિશં યોગ-કક્ષામ્ ।
સ-લોક-પાલા મુનયો મનૂનામ્ આદ્યં મનું પ્રાઞ્જલયઃ પ્રણેમુઃ

સ તૂપલભ્યાગતમ્ આત્મ-યોનિં સુરાસુરેશૈર્ અભિવન્દિતાઙ્ઘ્રિઃ ।
ઉત્થાય ચક્રે શિરસાભિવન્દનમ્ અર્હત્તમઃ કસ્ય યથૈવ વિષ્ણુઃ

તથાપરે સિદ્ધ-ગણા મહર્ષિભિર્ યે વૈ સમન્તાદ્ અનુ નીલલોહિતમ્ ।
નમસ્કૃતઃ પ્રાહ શશાઙ્ક-શેખરં કૃત-પ્રણામં પ્રહસન્ન્ ઇવાત્મભૂઃ

ભ્પ્_04.06.042।0 બ્રહ્મોવાચ
આને ત્વામ્ ઈશં વિશ્વસ્ય જગતો યોનિ-બીજયોઃ ।
શક્તેઃ શિવસ્ય ચ પરં યત્ તદ્ બ્રહ્મા નિરન્તરમ્

ત્વમ્ એવ ભગવન્ન્ એતચ્ છિવ-શક્ત્યોઃ સ્વરૂપયોઃ ।
વિશ્વં સૃજસિ પાસ્ય્ અત્સિ ક્રીડન્ન્ ઊર્ણ-પટો યથા

ત્વમ્ એવ ધર્માર્થ-દુઘાભિપત્તયે દક્ષેણ સૂત્રેણ સસર્જિથાધ્વરમ્ ।
ત્વયૈવ લોકે ઽવસિતાશ્ ચ સેતવો યાન્ બ્રાહ્મણાઃ શ્રદ્દધતે ધૃત-વ્રતાઃ

ત્વં કર્મણાં મઙ્ગલ મઙ્ગલાનાં કર્તુઃ સ્વ-લોકં તનુષે સ્વઃ પરં વા ।
અમઙ્ગલાનાં ચ તમિસ્રમ્ ઉલ્બણં વિપર્યયઃ કેન તદ્ એવ કસ્યચિત્

ન વૈ સતાં ત્વચ્-ચરણાર્પિતાત્મનાં ભૂતેષુ સર્વેષ્વ્ અભિપશ્યતાં તવ ।
ભૂતાનિ ચાત્મન્ય્ અપૃથગ્-દિદૃક્ષતાં પ્રાયેણ રોષો ઽભિભવેદ્ યથા પશુમ્

પૃથગ્-ધિયઃ કર્મ-દૃશો દુરાશયાઃ પરોદયેનાર્પિત-હૃદ્-રુજો ઽનિશમ્ ।
પરાન્ દુરુક્તૈર્ વિતુદન્ત્ય્ અરુન્તુદાસ્ તાન્ માવધીદ્ દૈવ-વધાન્ ભવદ્-વિધઃ

યસ્મિન્ યદા પુષ્કર-નાભ-માયયા દુરન્તયા સ્પૃષ્ટ-ધિયઃ પૃથગ્-દૃશઃ ।
કુર્વન્તિ તત્ર હ્ય્ અનુકમ્પયા કૃપાં ન સાધવો દૈવ-બલાત્ કૃતે ક્રમમ્

ભવાંસ્ તુ પુંસઃ પરમસ્ય માયયા દુરન્તયાસ્પૃષ્ટ-મતિઃ સમસ્ત-દૃક્ ।
તયા હતાત્મસ્વ્ અનુકર્મ-ચેતઃસ્વ્ અનુગ્રહં કર્તુમ્ ઇહાર્હસિ પ્રભો

કુર્વ્ અધ્વરસ્યોદ્ધરણં હતસ્ય ભોઃ ત્વયાસમાપ્તસ્ય મનો પ્રજાપતેઃ ।
ન યત્ર ભાગં તવ ભાગિનો દદુઃ કુયાજિનો યેન મખો નિનીયતે

જીવતાદ્ યજમાનો ઽયં પ્રપદ્યેતાક્ષિણી ભગઃ ।
ભૃગોઃ શ્મશ્રૂણિ રોહન્તુ પૂષ્ણો દન્તાશ્ ચ પૂર્વવત્

દેવાનાં ભગ્ન-ગાત્રાણામ્ ઋત્વિજાં ચાયુધાશ્મભિઃ ।
ભવતાનુગૃહીતાનામ્ આશુ મન્યો ઽસ્ત્વ્ અનાતુરમ્

એષ તે રુદ્ર ભાગો ઽસ્તુ યદ્-ઉચ્છિષ્ટો ઽધ્વરસ્ય વૈ ।
યજ્ઞસ્ તે રુદ્ર ભાગેન કલ્પતામ્ અદ્ય યજ્ઞ-હન્