ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 04.01

ભ્પ્_04.01.001।0 મૈત્રેય ઉવાચ
મનોસ્ તુ શતરૂપાયાં તિસ્રઃ કન્યાશ્ ચ જજ્ઞિરે ।
આકૂતિર્ દેવહૂતિશ્ ચ પ્રસૂતિર્ ઇતિ વિશ્રુતાઃ

આકૂતિં રુચયે પ્રાદાદ્ અપિ ભ્રાતૃમતીં નૃપઃ ।
પુત્રિકા-ધર્મમ્ આશ્રિત્ય શતરૂપાનુમોદિતઃ

પ્રજાપતિઃ સ ભગવાન્ રુચિસ્ તસ્યામ્ અજીજનત્ ।
મિથુનં બ્રહ્મ-વર્ચસ્વી પરમેણ સમાધિના

યસ્ તયોઃ પુરુષઃ સાક્ષાદ્ વિષ્ણુર્ યજ્ઞ-સ્વરૂપ-ધૃક્ ।
યા સ્ત્રી સા દક્ષિણા ભૂતેર્ અંશ-ભૂતાનપાયિની

આનિન્યે સ્વ-ગૃહં પુત્ર્યાઃ પુત્રં વિતત-રોચિષમ્ ।
સ્વાયમ્ભુવો મુદા યુક્તો રુચિર્ જગ્રાહ દક્ષિણામ્

તાં કામયાનાં ભગવાન્ ઉવાહ યજુષાં પતિઃ ।
તુષ્ટાયાં તોષમ્ આપન્નો ઽ જનયદ્ દ્વાદશાત્મજાન્

તોષઃ પ્રતોષઃ સન્તોષો ભદ્રઃ શાન્તિર્ ઇડસ્પતિઃ ।
ઇધ્મઃ કવિર્ વિભુઃ સ્વહ્નઃ સુદેવો રોચનો દ્વિ-ષટ્

તુષિતા નામ તે દેવા આસન્ સ્વાયમ્ભુવાન્તરે ।
મરીચિ-મિશ્રા ઋષયો યજ્ઞઃ સુર-ગણેશ્વરઃ

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ મનુ-પુત્રૌ મહૌજસૌ ।
તત્-પુત્ર-પૌત્ર-નપ્તૄણામ્ અનુવૃત્તં તદ્-અન્તરમ્

દેવહૂતિમ્ અદાત્ તાત કર્દમાયાત્મજાં મનુઃ ।
તત્-સમ્બન્ધિ શ્રુત-પ્રાયં ભવતા ગદતો મમ

દક્ષાય બ્રહ્મ-પુત્રાય પ્રસૂતિં ભગવાન્ મનુઃ ।
પ્રાયચ્છદ્ યત્-કૃતઃ સર્ગસ્ ત્રિ-લોક્યાં વિતતો મહાન્

યાઃ કર્દમ-સુતાઃ પ્રોક્તા નવ બ્રહ્મર્ષિ-પત્નયઃ ।
તાસાં પ્રસૂતિ-પ્રસવં પ્રોચ્યમાનં નિબોધ મે

પત્ની મરીચેસ્ તુ કલા સુષુવે કર્દમાત્મજા ।
કશ્યપં પૂર્ણિમાનં ચ યયોર્ આપૂરિતં જગત્

પૂર્ણિમાસૂત વિરજં વિશ્વગં ચ પરન્તપ ।
દેવકુલ્યાં હરેઃ પાદ- શૌચાદ્ યાભૂત્ સરિદ્ દિવઃ

અત્રેઃ પત્ન્ય્ અનસૂયા ત્રીઞ્ જજ્ઞે સુયશસઃ સુતાન્ ।
દત્તં દુર્વાસસં સોમમ્ આત્મેશ-બ્રહ્મ-સમ્ભવાન્

ભ્પ્_04.01.016।0 વિદુર ઉવાચ
અત્રેર્ ગૃહે સુર-શ્રેષ્ઠાઃ સ્થિત્ય્-ઉત્પત્ત્ય્-અન્ત-હેતવઃ ।
કિઞ્ચિચ્ ચિકીર્ષવો જાતા એતદ્ આખ્યાહિ મે ગુરો

ભ્પ્_04.01.017।0 મૈત્રેય ઉવાચ
બ્રહ્મણા ચોદિતઃ સૃષ્ટાવ્ અત્રિર્ બ્રહ્મ-વિદાં વરઃ ।
સહ પત્ન્યા યયાવ્ ઋક્ષં કુલાદ્રિં તપસિ સ્થિતઃ

તસ્મિન્ પ્રસૂન-સ્તબક- પલાશાશોક-કાનને ।
વાર્ભિઃ સ્રવદ્ભિર્ ઉદ્ઘુષ્ટે નિર્વિન્ધ્યાયાઃ સમન્તતઃ

પ્રાણાયામેન સંયમ્ય મનો વર્ષ-શતં મુનિઃ ।
અતિષ્ઠદ્ એક-પાદેન નિર્દ્વન્દ્વો ઽનિલ-ભોજનઃ

શરણં તં પ્રપદ્યે ઽહં ય એવ જગદ્-ઈશ્વરઃ ।
પ્રજામ્ આત્મ-સમાં મહ્યં પ્રયચ્છત્વ્ ઇતિ ચિન્તયન્

તપ્યમાનં ત્રિ-ભુવનં પ્રાણાયામૈધસાગ્નિના ।
નિર્ગતેન મુનેર્ મૂર્ધ્નઃ સમીક્ષ્ય પ્રભવસ્ ત્રયઃ

અપ્સરો-મુનિ-ગન્ધર્વ- સિદ્ધ-વિદ્યાધરોરગૈઃ ।
વિતાયમાન-યશસસ્ તદ્-આશ્રમ-પદં યયુઃ

તત્-પ્રાદુર્ભાવ-સંયોગ- વિદ્યોતિત-મના મુનિઃ ।
ઉત્તિષ્ઠન્ન્ એક-પાદેન દદર્શ વિબુધર્ષભાન્

પ્રણમ્ય દણ્ડવદ્ ભૂમાવ્ ઉપતસ્થે ઽર્હણાઞ્જલિઃ ।
વૃષ-હંસ-સુપર્ણ-સ્થાન્ સ્વૈઃ સ્વૈશ્ ચિહ્નૈશ્ ચ ચિહ્નિતાન્

કૃપાવલોકેન હસદ્- વદનેનોપલમ્ભિતાન્ ।
તદ્-રોચિષા પ્રતિહતે નિમીલ્ય મુનિર્ અક્ષિણી

ચેતસ્ તત્-પ્રવણં યુઞ્જન્ન્ અસ્તાવીત્ સંહતાઞ્જલિઃ ।
શ્લક્ષ્ણયા સૂક્તયા વાચા સર્વ-લોક-ગરીયસઃ

ભ્પ્_04.01.027।0 અત્રિર્ ઉવાચ
વિશ્વોદ્ભવ-સ્થિતિ-લયેષુ વિભજ્યમાનૈર્ $ માયા-ગુણૈર્ અનુયુગં વિગૃહીત-દેહાઃ &
વિશ્વોદ્ભવ-સ્થિતિ-લયેષુ વિભજ્યમાનૈર્ $ માયા-ગુણૈર્ અનુયુગં વિગૃહીત-દેહાઃ &
તે બ્રહ્મ-વિષ્ણુ-ગિરિશાઃ પ્રણતો ઽસ્મ્ય્ અહં વસ્ % તેભ્યઃ ક એવ ભવતાં મ ઇહોપહૂતઃ ॥ ભ્પ્_04.01.027* ॥
એકો મયેહ ભગવાન્ વિવિધ-પ્રધાનૈશ્ $ ચિત્તી-કૃતઃ પ્રજનનાય કથં નુ યૂયમ્ &
એકો મયેહ ભગવાન્ વિવિધ-પ્રધાનૈશ્ $ ચિત્તી-કૃતઃ પ્રજનનાય કથં નુ યૂયમ્ &
અત્રાગતાસ્ તનુ-ભૃતાં મનસો ઽપિ દૂરાદ્ % બ્રૂત પ્રસીદત મહાન્ ઇહ વિસ્મયો મે ॥ ભ્પ્_04.01.028*
0 મૈત્રેય ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ત્રયસ્ તે વિબુધર્ષભાઃ ।
પ્રત્યાહુઃ શ્લક્ષ્ણયા વાચા પ્રહસ્ય તમ્ ઋષિં પ્રભો

ભ્પ્_04.01.030।0 દેવા ઊચુઃ
યથા કૃતસ્ તે સઙ્કલ્પો ભાવ્યં તેનૈવ નાન્યથા ।
સત્-સઙ્કલ્પસ્ય તે બ્રહ્મન્ યદ્ વૈ ધ્યાયતિ તે વયમ્

અથાસ્મદ્-અંશ-ભૂતાસ્ તે આત્મજા લોક-વિશ્રુતાઃ ।
ભવિતારો ઽઙ્ગ ભદ્રં તે વિસ્રપ્સ્યન્તિ ચ તે યશઃ

એવં કામ-વરં દત્ત્વા પ્રતિજગ્મુઃ સુરેશ્વરાઃ ।
સભાજિતાસ્ તયોઃ સમ્યગ્ દમ્પત્યોર્ મિષતોસ્ તતઃ

સોમો ઽભૂદ્ બ્રહ્મણો ઽંશેન દત્તો વિષ્ણોસ્ તુ યોગવિત્ ।
દુર્વાસાઃ શઙ્કરસ્યાંશો નિબોધાઙ્ગિરસઃ પ્રજાઃ

શ્રદ્ધા ત્વ્ અઙ્ગિરસઃ પત્ની ચતસ્રો ઽસૂત કન્યકાઃ ।
સિનીવાલી કુહૂ રાકા ચતુર્થ્ય્ અનુમતિસ્ તથા

તત્-પુત્રાવ્ અપરાવ્ આસ્તાં ખ્યાતૌ સ્વારોચિષે ઽન્તરે ।
ઉતથ્યો ભગવાન્ સાક્ષાદ્ બ્રહ્મિષ્ઠશ્ ચ બૃહસ્પતિઃ

પુલસ્ત્યો ઽજનયત્ પત્ન્યામ્ અગસ્ત્યં ચ હવિર્ભુવિ ।
સો ઽન્ય-જન્મનિ દહ્રાગ્નિર્ વિશ્રવાશ્ ચ મહા-તપાઃ

તસ્ય યક્ષ-પતિર્ દેવઃ કુબેરસ્ ત્વ્ ઇડવિડા-સુતઃ ।
રાવણઃ કુમ્ભકર્ણશ્ ચ તથાન્યસ્યાં વિભીષણઃ

પુલહસ્ય ગતિર્ ભાર્યા ત્રીન્ અસૂત સતી સુતાન્ ।
કર્મશ્રેષ્ઠં વરીયાંસં સહિષ્ણું ચ મહા-મતે

ક્રતોર્ અપિ ક્રિયા ભાર્યા વાલખિલ્યાન્ અસૂયત ।
ઋષીન્ ષષ્ટિ-સહસ્રાણિ જ્વલતો બ્રહ્મ-તેજસા

ઊર્જાયાં જજ્ઞિરે પુત્રા વસિષ્ઠસ્ય પરન્તપ ।
ચિત્રકેતુ-પ્રધાનાસ્ તે સપ્ત બ્રહ્મર્ષયો ઽમલાઃ

ચિત્રકેતુઃ સુરોચિશ્ ચ વિરજા મિત્ર એવ ચ ।
ઉલ્બણો વસુભૃદ્યાનો દ્યુમાન્ શક્ત્ય્-આદયો ઽપરે

ચિત્તિસ્ ત્વ્ અથર્વણઃ પત્ની લેભે પુત્રં ધૃત-વ્રતમ્ ।
દધ્યઞ્ચમ્ અશ્વશિરસં ભૃગોર્ વંશં નિબોધ મે

ભૃગુઃ ખ્યાત્યાં મહા-ભાગઃ પત્ન્યાં પુત્રાન્ અજીજનત્ ।
ધાતારં ચ વિધાતારં શ્રિયં ચ ભગવત્-પરામ્

આયતિં નિયતિં ચૈવ સુતે મેરુસ્ તયોર્ અદાત્ ।
તાભ્યાં તયોર્ અભવતાં મૃકણ્ડઃ પ્રાણ એવ ચ

માર્કણ્ડેયો મૃકણ્ડસ્ય પ્રાણાદ્ વેદશિરા મુનિઃ ।
કવિશ્ ચ ભાર્ગવો યસ્ય ભગવાન્ ઉશના સુતઃ

ત એતે મુનયઃ ક્ષત્તર્ લોકાન્ સર્ગૈર્ અભાવયન્ ।
એષ કર્દમ-દૌહિત્ર- સન્તાનઃ કથિતસ્ તવ ।
શૃણ્વતઃ શ્રદ્દધાનસ્ય સદ્યઃ પાપ-હરઃ પરઃ

પ્રસૂતિં માનવીં દક્ષ ઉપયેમે હ્ય્ અજાત્મજઃ ।
તસ્યાં સસર્જ દુહિતૄઃ ષોડશામલ-લોચનાઃ

ત્રયોદશાદાદ્ ધર્માય તથૈકામ્ અગ્નયે વિભુઃ ।
પિતૃભ્ય એકાં યુક્તેભ્યો ભવાયૈકાં ભવ-ચ્છિદે

શ્રદ્ધા મૈત્રી દયા શાન્તિસ્ તુષ્ટિઃ પુષ્ટિઃ ક્રિયોન્નતિઃ ।
બુદ્ધિર્ મેધા તિતિક્ષા હ્રીર્ મૂર્તિર્ ધર્મસ્ય પત્નયઃ

શ્રદ્ધાસૂત શુભં મૈત્રી પ્રસાદમ્ અભયં દયા ।
શાન્તિઃ સુખં મુદં તુષ્ટિઃ સ્મયં પુષ્ટિર્ અસૂયત

યોગં ક્રિયોન્નતિર્ દર્પમ્ અર્થં બુદ્ધિર્ અસૂયત ।
મેધા સ્મૃતિં તિતિક્ષા તુ ક્ષેમં હ્રીઃ પ્રશ્રયં સુતમ્

મૂર્તિઃ સર્વ-ગુણોત્પત્તિર્ નર-નારાયણાવ્ ઋષી

યયોર્ જન્મન્ય્ અદો વિશ્વમ્ અભ્યનન્દત્ સુનિર્વૃતમ્ ।
મનાંસિ કકુભો વાતાઃ પ્રસેદુઃ સરિતો ઽદ્રયઃ

દિવ્ય્ અવાદ્યન્ત તૂર્યાણિ પેતુઃ કુસુમ-વૃષ્ટયઃ ।
મુનયસ્ તુષ્ટુવુસ્ તુષ્ટા જગુર્ ગન્ધર્વ-કિન્નરાઃ

નૃત્યન્તિ સ્મ સ્ત્રિયો દેવ્ય આસીત્ પરમ-મઙ્ગલમ્ ।
દેવા બ્રહ્માદયઃ સર્વે ઉપતસ્થુર્ અભિષ્ટવૈઃ

ભ્પ્_04.01.056।0 દેવા ઊચુઃ
યો માયયા વિરચિતં નિજયાત્મનીદં $ ખે રૂપ-ભેદમ્ ઇવ તત્-પ્રતિચક્ષણાય &
યો માયયા વિરચિતં નિજયાત્મનીદં $ ખે રૂપ-ભેદમ્ ઇવ તત્-પ્રતિચક્ષણાય &
એતેન ધર્મ-સદને ઋષિ-મૂર્તિનાદ્ય % પ્રાદુશ્ચકાર પુરુષાય નમઃ પરસ્મૈ ॥ ભ્પ્_04.01.056* ॥
સો ઽયં સ્થિતિ-વ્યતિકરોપશમાય સૃષ્ટાન્ $ સત્ત્વેન નઃ સુર-ગણાન્ અનુમેય-તત્ત્વઃ &
સો ઽયં સ્થિતિ-વ્યતિકરોપશમાય સૃષ્ટાન્ $ સત્ત્વેન નઃ સુર-ગણાન્ અનુમેય-તત્ત્વઃ &
દૃશ્યાદ્ અદભ્ર-કરુણેન વિલોકનેન % યચ્ છ્રી-નિકેતમ્ અમલં ક્ષિપતારવિન્દમ્ ॥ ભ્પ્_04.01.057* ॥
એવં સુર-ગણૈસ્ તાત ભગવન્તાવ્ અભિષ્ટુતૌ ।
લબ્ધાવલોકૈર્ યયતુર્ અર્ચિતૌ ગન્ધમાદનમ્

તાવ્ ઇમૌ વૈ ભગવતો હરેર્ અંશાવ્ ઇહાગતૌ ।
ભાર-વ્યયાય ચ ભુવઃ કૃષ્ણૌ યદુ-કુરૂદ્વહૌ

સ્વાહાભિમાનિનશ્ ચાગ્નેર્ આત્મજાંસ્ ત્રીન્ અજીજનત્ ।
પાવકં પવમાનં ચ શુચિં ચ હુત-ભોજનમ્

તેભ્યો ઽગ્નયઃ સમભવન્ ચત્વારિંશચ્ ચ પઞ્ચ ચ ।
ત એવૈકોનપઞ્ચાશત્ સાકં પિતૃ-પિતામહૈઃ

વૈતાનિકે કર્મણિ યન્- નામભિર્ બ્રહ્મ-વાદિભિઃ ।
આગ્નેય્ય ઇષ્ટયો યજ્ઞે નિરૂપ્યન્તે ઽગ્નયસ્ તુ તે

અગ્નિષ્વાત્તા બર્હિષદઃ સૌમ્યાઃ પિતર આજ્યપાઃ ।
સાગ્નયો ઽનગ્નયસ્ તેષાં પત્ની દાક્ષાયણી સ્વધા

તેભ્યો દધાર કન્યે દ્વે વયુનાં ધારિણીં સ્વધા ।
ઉભે તે બ્રહ્મ-વાદિન્યૌ જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-પારગે

ભવસ્ય પત્ની તુ સતી ભવં દેવમ્ અનુવ્રતા ।
આત્મનઃ સદૃશં પુત્રં ન લેભે ગુણ-શીલતઃ

પિતર્ય્ અપ્રતિરૂપે સ્વે ભવાયાનાગસે રુષા ।
અપ્રૌઢૈવાત્મનાત્માનમ્ અજહાદ્ યોગ-સંયુતા