ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 03.33

ભ્પ્_03.33.001।0 મૈત્રેય ઉવાચ
એવં નિશમ્ય કપિલસ્ય વચો જનિત્રીસા કર્દમસ્ય દયિતા કિલ દેવહૂતિઃ ।
વિસ્રસ્ત-મોહ-પટલા તમ્ અભિપ્રણમ્યતુષ્ટાવ તત્ત્વ-વિષયાઙ્કિત-સિદ્ધિ-ભૂમિમ્

ભ્પ્_03.33.002।0 દેવહૂતિર્ ઉવાચ
અથાપ્ય્ અજો ઽન્તઃ-સલિલે શયાનં ભૂતેન્દ્રિયાર્થાત્મ-મયં વપુસ્ તે ।
ગુણ-પ્રવાહં સદ્-અશેષ-બીજં દધ્યૌ સ્વયં યજ્-જઠરાબ્જ-જાતઃ

સ એવ વિશ્વસ્ય ભવાન્ વિધત્તે ગુણ-પ્રવાહેણ વિભક્ત-વીર્યઃ ।
સર્ગાદ્ય્ અનીહો ઽવિતથાભિસન્ધિર્ આત્મેશ્વરો ઽતર્ક્ય-સહસ્ર-શક્તિઃ

સ ત્વં ભૃતો મે જઠરેણ નાથ કથં નુ યસ્યોદર એતદ્ આસીત્ ।
વિશ્વં યુગાન્તે વટ-પત્ર એકઃ શેતે સ્મ માયા-શિશુર્ અઙ્ઘ્રિ-પાનઃ

ત્વં દેહ-તન્ત્રઃ પ્રશમાય પાપ્મનાં નિદેશ-ભાજાં ચ વિભો વિભૂતયે ।
યથાવતારાસ્ તવ સૂકરાદયસ્ તથાયમ્ અપ્ય્ આત્મ-પથોપલબ્ધયે

યન્-નામધેય-શ્રવણાનુકીર્તનાદ્ યત્-પ્રહ્વણાદ્ યત્-સ્મરણાદ્ અપિ ક્વચિત્ ।
શ્વાદો ઽપિ સદ્યઃ સવનાય કલ્પતે કુતઃ પુનસ્ તે ભગવન્ નુ દર્શનાત્

અહો બત શ્વ-પચો ઽતો ગરીયાન્ યજ્-જિહ્વાગ્રે વર્તતે નામ તુભ્યમ્ ।
તેપુસ્ તપસ્ તે જુહુવુઃ સસ્નુર્ આર્યા બ્રહ્માનૂચુર્ નામ ગૃણન્તિ યે તે

તં ત્વામ્ અહં બ્રહ્મ પરં પુમાંસં પ્રત્યક્-સ્રોતસ્ય્ આત્મનિ સંવિભાવ્યમ્ ।
સ્વ-તેજસા ધ્વસ્ત-ગુણ-પ્રવાહં વન્દે વિષ્ણું કપિલં વેદ-ગર્ભમ્

ભ્પ્_03.33.009।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ઈડિતો ભગવાન્ એવં કપિલાખ્યઃ પરઃ પુમાન્ ।
વાચાવિક્લવયેત્ય્ આહ માતરં માતૃ-વત્સલઃ

ભ્પ્_03.33.010।0 કપિલ ઉવાચ
માર્ગેણાનેન માતસ્ તે સુસેવ્યેનોદિતેન મે ।
આસ્થિતેન પરાં કાષ્ઠામ્ અચિરાદ્ અવરોત્સ્યસિ

શ્રદ્ધત્સ્વૈતન્ મતં મહ્યં જુષ્ટં યદ્ બ્રહ્મ-વાદિભિઃ ।
યેન મામ્ અભયં યાયા મૃત્યુમ્ ઋચ્છન્ત્ય્ અતદ્-વિદઃ

ભ્પ્_03.33.012।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ઇતિ પ્રદર્શ્ય ભગવાન્ સતીં તામ્ આત્મનો ગતિમ્ ।
સ્વ-માત્રા બ્રહ્મ-વાદિન્યા કપિલો ઽનુમતો યયૌ

સા ચાપિ તનયોક્તેન યોગાદેશેન યોગ-યુક્ ।
તસ્મિન્ન્ આશ્રમ આપીડે સરસ્વત્યાઃ સમાહિતા

અભીક્ષ્ણાવગાહ-કપિશાન્ જટિલાન્ કુટિલાલકાન્ ।
આત્માનં ચોગ્ર-તપસા બિભ્રતી ચીરિણં કૃશમ્

પ્રજાપતેઃ કર્દમસ્ય તપો-યોગ-વિજૃમ્ભિતમ્ ।
સ્વ-ગાર્હસ્થ્યમ્ અનૌપમ્યં પ્રાર્થ્યં વૈમાનિકૈર્ અપિ

પયઃ-ફેન-નિભાઃ શય્યા દાન્તા રુક્મ-પરિચ્છદાઃ ।
આસનાનિ ચ હૈમાનિ સુસ્પર્શાસ્તરણાનિ ચ

સ્વચ્છ-સ્ફટિક-કુડ્યેષુ મહા-મારકતેષુ ચ ।
રત્ન-પ્રદીપા આભાન્તિ લલના રત્ન-સંયુતાઃ

ગૃહોદ્યાનં કુસુમિતૈ રમ્યં બહ્વ્-અમર-દ્રુમૈઃ ।
કૂજદ્-વિહઙ્ગ-મિથુનં ગાયન્-મત્ત-મધુવ્રતમ્

યત્ર પ્રવિષ્ટમ્ આત્માનં વિબુધાનુચરા જગુઃ ।
વાપ્યામ્ ઉત્પલ-ગન્ધિન્યાં કર્દમેનોપલાલિતમ્

હિત્વા તદ્ ઈપ્સિતતમમ્ અપ્ય્ આખણ્ડલ-યોષિતામ્ ।
કિઞ્ચિચ્ ચકાર વદનં પુત્ર-વિશ્લેષણાતુરા

વનં પ્રવ્રજિતે પત્યાવ્ અપત્ય-વિરહાતુરા ।
જ્ઞાત-તત્ત્વાપ્ય્ અભૂન્ નષ્ટે વત્સે ગૌર્ ઇવ વત્સલા

તમ્ એવ ધ્યાયતી દેવમ્ અપત્યં કપિલં હરિમ્ ।
બભૂવાચિરતો વત્સ નિઃસ્પૃહા તાદૃશે ગૃહે

ધ્યાયતી ભગવદ્-રૂપં યદ્ આહ ધ્યાન-ગોચરમ્ ।
સુતઃ પ્રસન્ન-વદનં સમસ્ત-વ્યસ્ત-ચિન્તયા

ભક્તિ-પ્રવાહ-યોગેન વૈરાગ્યેણ બલીયસા ।
યુક્તાનુષ્ઠાન-જાતેન જ્ઞાનેન બ્રહ્મ-હેતુના

વિશુદ્ધેન તદાત્માનમ્ આત્મના વિશ્વતો-મુખમ્ ।
સ્વાનુભૂત્યા તિરોભૂત- માયા-ગુણ-વિશેષણમ્

બ્રહ્મણ્ય્ અવસ્થિત-મતિર્ ભગવત્ય્ આત્મ-સંશ્રયે ।
નિવૃત્ત-જીવાપત્તિત્વાત્ ક્ષીણ-ક્લેશાપ્ત-નિર્વૃતિઃ

નિત્યારૂઢ-સમાધિત્વાત્ પરાવૃત્ત-ગુણ-ભ્રમા ।
ન સસ્માર તદાત્માનં સ્વપ્ને દૃષ્ટમ્ ઇવોત્થિતઃ

તદ્-દેહઃ પરતઃ પોષો ઽપ્ય્ અકૃશશ્ ચાધ્ય્-અસમ્ભવાત્ ।
બભૌ મલૈર્ અવચ્છન્નઃ સધૂમ ઇવ પાવકઃ

સ્વાઙ્ગં તપો-યોગમયં મુક્ત-કેશં ગતામ્બરમ્ ।
દૈવ-ગુપ્તં ન બુબુધે વાસુદેવ-પ્રવિષ્ટ-ધીઃ

એવં સા કપિલોક્તેન માર્ગેણાચિરતઃ પરમ્ ।
આત્માનં બ્રહ્મ-નિર્વાણં ભગવન્તમ્ અવાપ હ

તદ્ વીરાસીત્ પુણ્યતમં ક્ષેત્રં ત્રૈલોક્ય-વિશ્રુતમ્ ।
નામ્ના સિદ્ધ-પદં યત્ર સા સંસિદ્ધિમ્ ઉપેયુષી

તસ્યાસ્ તદ્ યોગ-વિધુત- માર્ત્યં મર્ત્યમ્ અભૂત્ સરિત્ ।
સ્રોતસાં પ્રવરા સૌમ્ય સિદ્ધિદા સિદ્ધ-સેવિતા

કપિલો ઽપિ મહા-યોગી ભગવાન્ પિતુર્ આશ્રમાત્ ।
માતરં સમનુજ્ઞાપ્ય પ્રાગ્-ઉદીચીં દિશં યયૌ

સિદ્ધ-ચારણ-ગન્ધર્વૈર્ મુનિભિશ્ ચાપ્સરો-ગણૈઃ ।
સ્તૂયમાનઃ સમુદ્રેણ દત્તાર્હણ-નિકેતનઃ

આસ્તે યોગં સમાસ્થાય સાઙ્ખ્યાચાર્યૈર્ અભિષ્ટુતઃ ।
ત્રયાણામ્ અપિ લોકાનામ્ ઉપશાન્ત્યૈ સમાહિતઃ

એતન્ નિગદિતં તાત યત્ પૃષ્ટો ઽહં તવાનઘ ।
કપિલસ્ય ચ સંવાદો દેવહૂત્યાશ્ ચ પાવનઃ

ય ઇદમ્ અનુશૃણોતિ યો ઽભિધત્તે કપિલ-મુનેર્ મતમ્ આત્મ-યોગ-ગુહ્યમ્ ।
ભગવતિ કૃત-ધીઃ સુપર્ણ-કેતાવ્ ઉપલભતે ભગવત્-પદારવિન્દમ્