ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 03.24

ભ્પ્_03.24.001।0 મૈત્રેય ઉવાચ
નિર્વેદ-વાદિનીમ્ એવં મનોર્ દુહિતરં મુનિઃ ।
દયાલુઃ શાલિનીમ્ આહ શુક્લાભિવ્યાહૃતં સ્મરન્

ભ્પ્_03.24.002।0 ઋષિર્ ઉવાચ
મા ખિદો રાજ-પુત્રીત્થમ્ આત્માનં પ્રત્ય્ અનિન્દિતે ।
ભગવાંસ્ તે ઽક્ષરો ગર્ભમ્ અદૂરાત્ સમ્પ્રપત્સ્યતે

ધૃત-વ્રતાસિ ભદ્રં તે દમેન નિયમેન ચ ।
તપો-દ્રવિણ-દાનૈશ્ ચ શ્રદ્ધયા ચેશ્વરં ભજ

સ ત્વયારાધિતઃ શુક્લો વિતન્વન્ મામકં યશઃ ।
છેત્તા તે હૃદય-ગ્રન્થિમ્ ઔદર્યો બ્રહ્મ-ભાવનઃ

ભ્પ્_03.24.005।0 મૈત્રેય ઉવાચ
દેવહૂત્ય્ અપિ સન્દેશં ગૌરવેણ પ્રજાપતેઃ ।
સમ્યક્ શ્રદ્ધાય પુરુષં કૂટ-સ્થમ્ અભજદ્ ગુરુમ્

તસ્યાં બહુ-તિથે કાલે ભગવાન્ મધુસૂદનઃ ।
કાર્દમં વીર્યમ્ આપન્નો જજ્ઞે ઽગ્નિર્ ઇવ દારુણિ

અવાદયંસ્ તદા વ્યોમ્નિ વાદિત્રાણિ ઘનાઘનાઃ ।
ગાયન્તિ તં સ્મ ગન્ધર્વા નૃત્યન્ત્ય્ અપ્સરસો મુદા

પેતુઃ સુમનસો દિવ્યાઃ ખે-ચરૈર્ અપવર્જિતાઃ ।
પ્રસેદુશ્ ચ દિશઃ સર્વા અમ્ભાંસિ ચ મનાંસિ ચ

તત્ કર્દમાશ્રમ-પદં સરસ્વત્યા પરિશ્રિતમ્ ।
સ્વયમ્ભૂઃ સાકમ્ ઋષિભિર્ મરીચ્ય્-આદિભિર્ અભ્યયાત્

ભગવન્તં પરં બ્રહ્મ સત્ત્વેનાંશેન શત્રુ-હન્ ।
તત્ત્વ-સઙ્ખ્યાન-વિજ્ઞપ્ત્યૈ જાતં વિદ્વાન્ અજઃ સ્વરાટ્

સભાજયન્ વિશુદ્ધેન ચેતસા તચ્-ચિકીર્ષિતમ્ ।
પ્રહૃષ્યમાણૈર્ અસુભિઃ કર્દમં ચેદમ્ અભ્યધાત્

ભ્પ્_03.24.012।0 બ્રહ્મોવાચ
ત્વયા મે ઽપચિતિસ્ તાત કલ્પિતા નિર્વ્યલીકતઃ ।
યન્ મે સઞ્જગૃહે વાક્યં ભવાન્ માનદ માનયન્

એતાવત્ય્ એવ શુશ્રૂષા કાર્યા પિતરિ પુત્રકૈઃ ।
બાઢમ્ ઇત્ય્ અનુમન્યેત ગૌરવેણ ગુરોર્ વચઃ

ઇમા દુહિતરઃ સત્યસ્ તવ વત્સ સુમધ્યમાઃ ।
સર્ગમ્ એતં પ્રભાવૈઃ સ્વૈર્ બૃંહયિષ્યન્ત્ય્ અનેકધા

અતસ્ ત્વમ્ ઋષિ-મુખ્યેભ્યો યથા-શીલં યથા-રુચિ ।
આત્મજાઃ પરિદેહ્ય્ અદ્ય વિસ્તૃણીહિ યશો ભુવિ

વેદાહમ્ આદ્યં પુરુષમ્ અવતીર્ણં સ્વ-માયયા ।
ભૂતાનાં શેવધિં દેહં બિભ્રાણં કપિલં મુને

જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-યોગેન કર્મણામ્ ઉદ્ધરન્ જટાઃ ।
હિરણ્ય-કેશઃ પદ્માક્ષઃ પદ્મ-મુદ્રા-પદામ્બુજઃ

એષ માનવિ તે ગર્ભં પ્રવિષ્ટઃ કૈટભાર્દનઃ ।
અવિદ્યા-સંશય-ગ્રન્થિં છિત્ત્વા ગાં વિચરિષ્યતિ

અયં સિદ્ધ-ગણાધીશઃ સાઙ્ખ્યાચાર્યૈઃ સુસમ્મતઃ ।
લોકે કપિલ ઇત્ય્ આખ્યાં ગન્તા તે કીર્તિ-વર્ધનઃ

ભ્પ્_03.24.020।0 મૈત્રેય ઉવાચ
તાવ્ આશ્વાસ્ય જગત્-સ્રષ્ટા કુમારૈઃ સહ-નારદઃ ।
હંસો હંસેન યાનેન ત્રિ-ધામ-પરમં યયૌ

ગતે શત-ધૃતૌ ક્ષત્તઃ કર્દમસ્ તેન ચોદિતઃ ।
યથોદિતં સ્વ-દુહિત્-ઃ પ્રાદાદ્ વિશ્વ-સૃજાં તતઃ

મરીચયે કલાં પ્રાદાદ્ અનસૂયામ્ અથાત્રયે ।
શ્રદ્ધામ્ અઙ્ગિરસે ઽયચ્છત્ પુલસ્ત્યાય હવિર્ભુવમ્

પુલહાય ગતિં યુક્તાં ક્રતવે ચ ક્રિયાં સતીમ્ ।
ખ્યાતિં ચ ભૃગવે ઽયચ્છદ્ વસિષ્ઠાયાપ્ય્ અરુન્ધતીમ્

અથર્વણે ઽદદાચ્ છાન્તિં યયા યજ્ઞો વિતન્યતે ।
વિપ્રર્ષભાન્ કૃતોદ્વાહાન્ સદારાન્ સમલાલયત્

તતસ્ ત ઋષયઃ ક્ષત્તઃ કૃત-દારા નિમન્ત્ર્ય તમ્ ।
પ્રાતિષ્ઠન્ નન્દિમ્ આપન્નાઃ સ્વં સ્વમ્ આશ્રમ-મણ્ડલમ્

સ ચાવતીર્ણં ત્રિ-યુગમ્ આજ્ઞાય વિબુધર્ષભમ્ ।
વિવિક્ત ઉપસઙ્ગમ્ય પ્રણમ્ય સમભાષત

અહો પાપચ્યમાનાનાં નિરયે સ્વૈર્ અમઙ્ગલૈઃ ।
કાલેન ભૂયસા નૂનં પ્રસીદન્તીહ દેવતાઃ

બહુ-જન્મ-વિપક્વેન સમ્યગ્-યોગ-સમાધિના ।
દ્રષ્ટું યતન્તે યતયઃ શૂન્યાગારેષુ યત્-પદમ્

સ એવ ભગવાન્ અદ્ય હેલનં ન ગણય્ય નઃ ।
ગૃહેષુ જાતો ગ્રામ્યાણાં યઃ સ્વાનાં પક્ષ-પોષણઃ

સ્વીયં વાક્યમ્ ઋતં કર્તુમ્ અવતીર્ણો ઽસિ મે ગૃહે ।
ચિકીર્ષુર્ ભગવાન્ જ્ઞાનં ભક્તાનાં માન-વર્ધનઃ

તાન્ય્ એવ તે ઽભિરૂપાણિ રૂપાણિ ભગવંસ્ તવ ।
યાનિ યાનિ ચ રોચન્તે સ્વ-જનાનામ્ અરૂપિણઃ

ત્વાં સૂરિભિસ્ તત્ત્વ-બુભુત્સયાદ્ધા સદાભિવાદાર્હણ-પાદ-પીઠમ્ ।
ઐશ્વર્ય-વૈરાગ્ય-યશો-ઽવબોધ- વીર્ય-શ્રિયા પૂર્તમ્ અહં પ્રપદ્યે

પરં પ્રધાનં પુરુષં મહાન્તં કાલં કવિં ત્રિ-વૃતં લોક-પાલમ્ ।
આત્માનુભૂત્યાનુગત-પ્રપઞ્ચં સ્વચ્છન્દ-શક્તિં કપિલં પ્રપદ્યે

અ સ્માભિપૃચ્છે ઽદ્ય પતિં પ્રજાનાં ત્વયાવતીર્ણર્ણ ઉતાપ્ત-કામઃ ।
પરિવ્રજત્-પદવીમ્ આસ્થિતો ઽહં ચરિષ્યે ત્વાં હૃદિ યુઞ્જન્ વિશોકઃ

ભ્પ્_03.24.035।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
મયા પ્રોક્તં હિ લોકસ્ય પ્રમાણં સત્ય-લૌકિકે ।
અથાજનિ મયા તુભ્યં યદ્ અવોચમ્ ઋતં મુને

એતન્ મે જન્મ લોકે ઽસ્મિન્ મુમુક્ષૂણાં દુરાશયાત્ ।
પ્રસઙ્ખ્યાનાય તત્ત્વાનાં સમ્મતાયાત્મ-દર્શને

એષ આત્મ-પથો ઽવ્યક્તો નષ્ટઃ કાલેન ભૂયસા ।
તં પ્રવર્તયિતું દેહમ્ ઇમં વિદ્ધિ મયા ભૃતમ્

ગચ્છ કામં મયાપૃષ્ટો મયિ સન્ન્યસ્ત-કર્મણા ।
જિત્વા સુદુર્જયં મૃત્યુમ્ અમૃતત્વાય માં ભજ

મામ્ આત્માનં સ્વયં-જ્યોતિઃ સર્વ-ભૂત-ગુહાશયમ્ ।
આત્મન્ય્ એવાત્મના વીક્ષ્ય વિશોકો ઽભયમ્ ઋચ્છસિ

માત્ર આધ્યાત્મિકીં વિદ્યાં શમનીં સર્વ-કર્મણામ્ ।
વિતરિષ્યે યયા ચાસૌ ભયં ચાતિતરિષ્યતિ

ભ્પ્_03.24.041।0 મૈત્રેય ઉવાચ
એવં સમુદિતસ્ તેન કપિલેન પ્રજાપતિઃ ।
દક્ષિણી-કૃત્ય તં પ્રીતો વનમ્ એવ જગામ હ

વ્રતં સ આસ્થિતો મૌનમ્ આત્મૈક-શરણો મુનિઃ ।
નિઃસઙ્ગો વ્યચરત્ ક્ષોણીમ્ અનગ્નિર્ અનિકેતનઃ

મનો બ્રહ્મણિ યુઞ્જાનો યત્ તત્ સદ્-અસતઃ પરમ્ ।
ગુણાવભાસે વિગુણ એક-ભક્ત્યાનુભાવિતે

નિરહઙ્કૃતિર્ નિર્મમશ્ ચ નિર્દ્વન્દ્વઃ સમ-દૃક્ સ્વ-દૃક્ ।
પ્રત્યક્-પ્રશાન્ત-ધીર્ ધીરઃ પ્રશાન્તોર્મિર્ ઇવોદધિઃ

વાસુદેવે ભગવતિ સર્વ-જ્ઞે પ્રત્યગ્-આત્મનિ ।
પરેણ ભક્તિ-ભાવેન લબ્ધાત્મા મુક્ત-બન્ધનઃ

આત્માનં સર્વ-ભૂતેષુ ભગવન્તમ્ અવસ્થિતમ્ ।
અપશ્યત્ સર્વ-ભૂતાનિ ભગવત્ય્ અપિ ચાત્મનિ

ઇચ્છા-દ્વેષ-વિહીનેન સર્વત્ર સમ-ચેતસા ।
ભગવદ્-ભક્તિ-યુક્તેન પ્રાપ્તા ભાગવતી ગતિઃ