ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 03.23

ભ્પ્_03.23.001।0 મૈત્રેય ઉવાચ
પિતૃભ્યાં પ્રસ્થિતે સાધ્વી પતિમ્ ઇઙ્ગિત-કોવિદા ।
નિત્યં પર્યચરત્ પ્રીત્યા ભવાનીવ ભવં પ્રભુમ્

વિશ્રમ્ભેણાત્મ-શૌચેન ગૌરવેણ દમેન ચ ।
શુશ્રૂષયા સૌહૃદેન વાચા મધુરયા ચ ભોઃ

વિસૃજ્ય કામં દમ્ભં ચ દ્વેષં લોભમ્ અઘં મદમ્ ।
અપ્રમત્તોદ્યતા નિત્યં તેજીયાંસમ્ અતોષયત્

સ વૈ દેવર્ષિ-વર્યસ્ તાં માનવીં સમનુવ્રતામ્ ।
દૈવાદ્ ગરીયસઃ પત્યુર્ આશાસાનાં મહાશિષઃ

કાલેન ભૂયસા ક્ષામાં કર્શિતાં વ્રત-ચર્યયા ।
પ્રેમ-ગદ્ગદયા વાચા પીડિતઃ કૃપયાબ્રવીત્

ભ્પ્_03.23.006।0 કર્દમ ઉવાચ
તુષ્ટો ઽહમ્ અદ્ય તવ માનવિ માનદાયાઃ $ શુશ્રૂષયા પરમયા પરયા ચ ભક્ત્યા &
તુષ્ટો ઽહમ્ અદ્ય તવ માનવિ માનદાયાઃ $ શુશ્રૂષયા પરમયા પરયા ચ ભક્ત્યા &
યો દેહિનામ્ અયમ્ અતીવ સુહૃત્ સ દેહો % નાવેક્ષિતઃ સમુચિતઃ ક્ષપિતું મદ્-અર્થે ॥ ભ્પ્_03.23.006* ॥
યે મે સ્વ-ધર્મ-નિરતસ્ય તપઃ-સમાધિ- $ વિદ્યાત્મ-યોગ-વિજિતા ભગવત્-પ્રસાદાઃ &
યે મે સ્વ-ધર્મ-નિરતસ્ય તપઃ-સમાધિ- $ વિદ્યાત્મ-યોગ-વિજિતા ભગવત્-પ્રસાદાઃ &
તાન્ એવ તે મદ્-અનુસેવનયાવરુદ્ધાન્ % દૃષ્ટિં પ્રપશ્ય વિતરામ્ય્ અભયાન્ અશોકાન્ ॥ ભ્પ્_03.23.007* ॥
અન્યે પુનર્ ભગવતો ભ્રુવ ઉદ્વિજૃમ્ભ- $ વિભ્રંશિતાર્થ-રચનાઃ કિમ્ ઉરુક્રમસ્ય &
અન્યે પુનર્ ભગવતો ભ્રુવ ઉદ્વિજૃમ્ભ- $ વિભ્રંશિતાર્થ-રચનાઃ કિમ્ ઉરુક્રમસ્ય &
સિદ્ધાસિ ભુઙ્ક્ષ્વ વિભવાન્ નિજ-ધર્મ-દોહાન્ % દિવ્યાન્ નરૈર્ દુરધિગાન્ નૃપ-વિક્રિયાભિઃ ॥ ભ્પ્_03.23.008* ॥
એવં બ્રુવાણમ્ અબલાખિલ-યોગમાયા- $ વિદ્યા-વિચક્ષણમ્ અવેક્ષ્ય ગતાધિર્ આસીત્ &
એવં બ્રુવાણમ્ અબલાખિલ-યોગમાયા- $ વિદ્યા-વિચક્ષણમ્ અવેક્ષ્ય ગતાધિર્ આસીત્ &
સમ્પ્રશ્રય-પ્રણય-વિહ્વલયા ગિરેષદ્- % વ્રીડાવલોક-વિલસદ્-ધસિતાનનાહ ॥ ભ્પ્_03.23.009*

0 દેવહૂતિર્ ઉવાચ
રાદ્ધં બત દ્વિજ-વૃષૈતદ્ અમોઘ-યોગ- $ માયાધિપે ત્વયિ વિભો તદ્ અવૈમિ ભર્તઃ &
રાદ્ધં બત દ્વિજ-વૃષૈતદ્ અમોઘ-યોગ- $ માયાધિપે ત્વયિ વિભો તદ્ અવૈમિ ભર્તઃ &
યસ્ તે ઽભ્યધાયિ સમયઃ સકૃદ્ અઙ્ગ-સઙ્ગો % ભૂયાદ્ ગરીયસિ ગુણઃ પ્રસવઃ સતીનામ્ ॥ ભ્પ્_03.23.010* ॥
તત્રેતિ-કૃત્યમ્ ઉપશિક્ષ યથોપદેશં $ યેનૈષ મે કર્શિતો ઽતિરિરંસયાત્મા &
તત્રેતિ-કૃત્યમ્ ઉપશિક્ષ યથોપદેશં $ યેનૈષ મે કર્શિતો ઽતિરિરંસયાત્મા &
સિદ્ધ્યેત તે કૃત-મનોભવ-ધર્ષિતાયા % દીનસ્ તદ્ ઈશ ભવનં સદૃશં વિચક્ષ્વ ॥ ભ્પ્_03.23.011*
0 મૈત્રેય ઉવાચ
પ્રિયાયાઃ પ્રિયમ્ અન્વિચ્છન્ કર્દમો યોગમ્ આસ્થિતઃ ।
વિમાનં કામ-ગં ક્ષત્તસ્ તર્હ્ય્ એવાવિરચીકરત્

સર્વ-કામ-દુઘં દિવ્યં સર્વ-રત્ન-સમન્વિતમ્ ।
સર્વર્દ્ધ્ય્-ઉપચયોદર્કં મણિ-સ્તમ્ભૈર્ ઉપસ્કૃતમ્

દિવ્યોપકરણોપેતં સર્વ-કાલ-સુખાવહમ્ ।
પટ્ટિકાભિઃ પતાકાભિર્ વિચિત્રાભિર્ અલઙ્કૃતમ્

સ્રગ્ભિર્ વિચિત્ર-માલ્યાભિર્ મઞ્જુ-શિઞ્જત્-ષડ્-અઙ્ઘ્રિભિઃ ।
દુકૂલ-ક્ષૌમ-કૌશેયૈર્ નાના-વસ્ત્રૈર્ વિરાજિતમ્

ઉપર્ય્ ઉપરિ વિન્યસ્ત- નિલયેષુ પૃથક્ પૃથક્ ।
ક્ષિપ્તૈઃ કશિપુભિઃ કાન્તં પર્યઙ્ક-વ્યજનાસનૈઃ

તત્ર તત્ર વિનિક્ષિપ્ત- નાના-શિલ્પોપશોભિતમ્ ।
મહા-મરકત-સ્થલ્યા જુષ્ટં વિદ્રુમ-વેદિભિઃ

દ્વાઃસુ વિદ્રુમ-દેહલ્યા ભાતં વજ્ર-કપાટવત્ ।
શિખરેષ્વ્ ઇન્દ્રનીલેષુ હેમ-કુમ્ભૈર્ અધિશ્રિતમ્

ચક્ષુષ્મત્ પદ્મરાગાગ્ર્યૈર્ વજ્ર-ભિત્તિષુ નિર્મિતૈઃ ।
જુષ્ટં વિચિત્ર-વૈતાનૈર્ મહાર્હૈર્ હેમ-તોરણૈઃ

હંસ-પારાવત-વ્રાતૈસ્ તત્ર તત્ર નિકૂજિતમ્ ।
કૃત્રિમાન્ મન્યમાનૈઃ સ્વાન્ અધિરુહ્યાધિરુહ્ય ચ

વિહાર-સ્થાન-વિશ્રામ- સંવેશ-પ્રાઙ્ગણાજિરૈઃ ।
યથોપજોષં રચિતૈર્ વિસ્માપનમ્ ઇવાત્મનઃ

ઈદૃગ્ ગૃહં તત્ પશ્યન્તીં નાતિપ્રીતેન ચેતસા ।
સર્વ-ભૂતાશયાભિજ્ઞઃ પ્રાવોચત્ કર્દમઃ સ્વયમ્

નિમજ્જ્યાસ્મિન્ હ્રદે ભીરુ વિમાનમ્ ઇદમ્ આરુહ ।
ઇદં શુક્લ-કૃતં તીર્થમ્ આશિષાં યાપકં નૃણામ્

સા તદ્ ભર્તુઃ સમાદાય વચઃ કુવલયેક્ષણા ।
સરજં બિભ્રતી વાસો વેણી-ભૂતાંશ્ ચ મૂર્ધજાન્

અઙ્ગં ચ મલ-પઙ્કેન સઞ્છન્નં શબલ-સ્તનમ્ ।
આવિવેશ સરસ્વત્યાઃ સરઃ શિવ-જલાશયમ્

સાન્તઃ સરસિ વેશ્મ-સ્થાઃ શતાનિ દશ કન્યકાઃ ।
સર્વાઃ કિશોર-વયસો દદર્શોત્પલ-ગન્ધયઃ

તાં દૃષ્ટ્વા સહસોત્થાય પ્રોચુઃ પ્રાઞ્જલયઃ સ્ત્રિયઃ ।
વયં કર્મ-કરીસ્ તુભ્યં શાધિ નઃ કરવામ કિમ્

સ્નાનેન તાં મહાર્હેણ સ્નાપયિત્વા મનસ્વિનીમ્ ।
દુકૂલે નિર્મલે નૂત્ને દદુર્ અસ્યૈ ચ માનદાઃ

ભૂષણાનિ પરાર્ધ્યાનિ વરીયાંસિ દ્યુમન્તિ ચ ।
અન્નં સર્વ-ગુણોપેતં પાનં ચૈવામૃતાસવમ્

અથાદર્શે સ્વમ્ આત્માનં સ્રગ્વિણં વિરજામ્બરમ્ ।
વિરજં કૃત-સ્વસ્ત્યયનં કન્યાભિર્ બહુ-માનિતમ્

સ્નાતં કૃત-શિરઃ-સ્નાનં સર્વાભરણ-ભૂષિતમ્ ।
નિષ્ક-ગ્રીવં વલયિનં કૂજત્-કાઞ્ચન-નૂપુરમ્

શ્રોણ્યોર્ અધ્યસ્તયા કાઞ્ચ્યા કાઞ્ચન્યા બહુ-રત્નયા ।
હારેણ ચ મહાર્હેણ રુચકેન ચ ભૂષિતમ્

સુદતા સુભ્રુવા શ્લક્ષ્ણ- સ્નિગ્ધાપાઙ્ગેન ચક્ષુષા ।
પદ્મ-કોશ-સ્પૃધા નીલૈર્ અલકૈશ્ ચ લસન્-મુખમ્

યદા સસ્માર ઋષભમ્ ઋષીણાં દયિતં પતિમ્ ।
તત્ર ચાસ્તે સહ સ્ત્રીભિર્ યત્રાસ્તે સ પ્રજાપતિઃ

ભર્તુઃ પુરસ્તાદ્ આત્માનં સ્ત્રી-સહસ્ર-વૃતં તદા ।
નિશામ્ય તદ્-યોગ-ગતિં સંશયં પ્રત્યપદ્યત

સ તાં કૃત-મલ-સ્નાનાં વિભ્રાજન્તીમ્ અપૂર્વવત્ ।
આત્મનો બિભ્રતીં રૂપં સંવીત-રુચિર-સ્તનીમ્

વિદ્યાધરી-સહસ્રેણ સેવ્યમાનાં સુવાસસમ્ ।
જાત-ભાવો વિમાનં તદ્ આરોહયદ્ અમિત્ર-હન્

તસ્મિન્ન્ અલુપ્ત-મહિમા પ્રિયયાનુરક્તો $ વિદ્યાધરીભિર્ ઉપચીર્ણ-વપુર્ વિમાને &અમ્પ્;
બભ્રાજ ઉત્કચ-કુમુદ્-ગણવાન્ અપીચ્યસ્ % તારાભિર્ આવૃત ઇવોડુ-પતિર્ નભઃ-સ્થઃ ॥ ભ્પ્_03.23.038* ॥
તેનાષ્ટ-લોકપ-વિહાર-કુલાચલેન્દ્ર- $ દ્રોણીષ્વ્ અનઙ્ગ-સખ-મારુત-સૌભગાસુ &
તેનાષ્ટ-લોકપ-વિહાર-કુલાચલેન્દ્ર- $ દ્રોણીષ્વ્ અનઙ્ગ-સખ-મારુત-સૌભગાસુ &
સિદ્ધૈર્ નુતો દ્યુધુનિ-પાત-શિવ-સ્વનાસુ % રેમે ચિરં ધનદવલ્-લલના-વરૂથી ॥ ભ્પ્_03.23.039* ॥
વૈશ્રમ્ભકે સુરસને નન્દને પુષ્પભદ્રકે ।
માનસે ચૈત્રરથ્યે ચ સ રેમે રામયા રતઃ

ભ્રાજિષ્ણુના વિમાનેન કામ-ગેન મહીયસા ।
વૈમાનિકાન્ અત્યશેત ચરલ્ લોકાન્ યથાનિલઃ

કિં દુરાપાદનં તેષાં પુંસામ્ ઉદ્દામ-ચેતસામ્ ।
યૈર્ આશ્રિતસ્ તીર્થ-પદશ્ ચરણો વ્યસનાત્યયઃ

પ્રેક્ષયિત્વા ભુવો ગોલં પત્ન્યૈ યાવાન્ સ્વ-સંસ્થયા ।
બહ્વ્-આશ્ચર્યં મહા-યોગી સ્વાશ્રમાય ન્યવર્તત

વિભજ્ય નવધાત્માનં માનવીં સુરતોત્સુકામ્ ।
રામાં નિરમયન્ રેમે વર્ષ-પૂગાન્ મુહૂર્તવત્

તસ્મિન્ વિમાન ઉત્કૃષ્ટાં શય્યાં રતિ-કરીં શ્રિતા ।
ન ચાબુધ્યત તં કાલં પત્યાપીચ્યેન સઙ્ગતા

એવં યોગાનુભાવેન દમ્-પત્યો રમમાણયોઃ ।
શતં વ્યતીયુઃ શરદઃ કામ-લાલસયોર્ મનાક્

તસ્યામ્ આધત્ત રેતસ્ તાં ભાવયન્ન્ આત્મનાત્મ-વિત્ ।
નોધા વિધાય રૂપં સ્વં સર્વ-સઙ્કલ્પ-વિદ્ વિભુઃ

અતઃ સા સુષુવે સદ્યો દેવહૂતિઃ સ્ત્રિયઃ પ્રજાઃ ।
સર્વાસ્ તાશ્ ચારુ-સર્વાઙ્ગ્યો લોહિતોત્પલ-ગન્ધયઃ

પતિં સા પ્રવ્રજિષ્યન્તં તદાલક્ષ્યોશતી બહિઃ ।
સ્મયમાના વિક્લવેન હૃદયેન વિદૂયતા

લિખન્ત્ય્ અધો-મુખી ભૂમિં પદા નખ-મણિ-શ્રિયા ।
ઉવાચ લલિતાં વાચં નિરુધ્યાશ્રુ-કલાં શનૈઃ

ભ્પ્_03.23.051।0 દેવહૂતિર્ ઉવાચ
સર્વં તદ્ ભગવાન્ મહ્યમ્ ઉપોવાહ પ્રતિશ્રુતમ્ ।
અથાપિ મે પ્રપન્નાયા અભયં દાતુમ્ અર્હસિ

બ્રહ્મન્ દુહિતૃભિસ્ તુભ્યં વિમૃગ્યાઃ પતયઃ સમાઃ ।
કશ્ચિત્ સ્યાન્ મે વિશોકાય ત્વયિ પ્રવ્રજિતે વનમ્

એતાવતાલં કાલેન વ્યતિક્રાન્તેન મે પ્રભો ।
ઇન્દ્રિયાર્થ-પ્રસઙ્ગેન પરિત્યક્ત-પરાત્મનઃ

ઇન્દ્રિયાર્થેષુ સજ્જન્ત્યા પ્રસઙ્ગસ્ ત્વયિ મે કૃતઃ ।
અજાનન્ત્યા પરં ભાવં તથાપ્ય્ અસ્ત્વ્ અભયાય મે

સઙ્ગો યઃ સંસૃતેર્ હેતુર્ અસત્સુ વિહિતો ઽધિયા ।
સ એવ સાધુષુ કૃતો નિઃસઙ્ગત્વાય કલ્પતે

નેહ યત્ કર્મ ધર્માય ન વિરાગાય કલ્પતે ।
ન તીર્થ-પદ-સેવાયૈ જીવન્ન્ અપિ મૃતો હિ સઃ

સાહં ભગવતો નૂનં વઞ્ચિતા માયયા દૃઢમ્ ।
યત્ ત્વાં વિમુક્તિદં પ્રાપ્ય ન મુમુક્ષેય બન્ધનાત્