ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 03.16

0 કુમારા ઊચુઃ
યો ઽન્તર્હિતો હૃદિ ગતો ઽપિ દુરાત્મનાં ત્વં $ સો ઽદ્યૈવ નો નયન-મૂલમ્ અનન્ત રાદ્ધઃ &
યો ઽન્તર્હિતો હૃદિ ગતો ઽપિ દુરાત્મનાં ત્વં $ સો ઽદ્યૈવ નો નયન-મૂલમ્ અનન્ત રાદ્ધઃ &
યર્હ્ય્ એવ કર્ણ-વિવરેણ ગુહાં ગતો નઃ % પિત્રાનુવર્ણિત-રહા ભવદ્-ઉદ્ભવેન ॥ ભ્પ્_03.15.046* ॥
તં ત્વાં વિદામ ભગવન્ પરમ્ આત્મ-તત્ત્વં $ સત્ત્વેન સમ્પ્રતિ રતિં રચયન્તમ્ એષામ્ &
તં ત્વાં વિદામ ભગવન્ પરમ્ આત્મ-તત્ત્વં $ સત્ત્વેન સમ્પ્રતિ રતિં રચયન્તમ્ એષામ્ &
યત્ તે ઽનુતાપ-વિદિતૈર્ દૃઢ-ભક્તિ-યોગૈર્ % ઉદ્ગ્રન્થયો હૃદિ વિદુર્ મુનયો વિરાગાઃ ॥ ભ્પ્_03.15.047* ॥
નાત્યન્તિકં વિગણયન્ત્ય્ અપિ તે પ્રસાદં $ કિમ્વ્ અન્યદ્ અર્પિત-ભયં ભ્રુવ ઉન્નયૈસ્ તે &
નાત્યન્તિકં વિગણયન્ત્ય્ અપિ તે પ્રસાદં $ કિમ્વ્ અન્યદ્ અર્પિત-ભયં ભ્રુવ ઉન્નયૈસ્ તે &
યે ઽઙ્ગ ત્વદ્-અઙ્ઘ્રિ-શરણા ભવતઃ કથાયાઃ % કીર્તન્ય-તીર્થ-યશસઃ કુશલા રસ-જ્ઞાઃ ॥ ભ્પ્_03.15.048* ॥
કામં ભવઃ સ્વ-વૃજિનૈર્ નિરયેષુ નઃ સ્તાચ્ $ ચેતો ઽલિવદ્ યદિ નુ તે પદયો રમેત &
કામં ભવઃ સ્વ-વૃજિનૈર્ નિરયેષુ નઃ સ્તાચ્ $ ચેતો ઽલિવદ્ યદિ નુ તે પદયો રમેત &
વાચશ્ ચ નસ્ તુલસિવદ્ યદિ તે ઽઙ્ઘ્રિ-શોભાઃ % પૂર્યેત તે ગુણ-ગણૈર્ યદિ કર્ણ-રન્ધ્રઃ ॥ ભ્પ્_03.15.049* ॥
પ્રાદુશ્ચકર્થ યદ્ ઇદં પુરુહૂત રૂપં $ તેનેશ નિર્વૃતિમ્ અવાપુર્ અલં દૃશો નઃ &
પ્રાદુશ્ચકર્થ યદ્ ઇદં પુરુહૂત રૂપં $ તેનેશ નિર્વૃતિમ્ અવાપુર્ અલં દૃશો નઃ &
તસ્મા ઇદં ભગવતે નમ ઇદ્ વિધેમ % યો ઽનાત્મનાં દુરુદયો ભગવાન્ પ્રતીતઃ ॥ ભ્પ્_03.15.050*
0 બ્રહ્મોવાચ
ઇતિ તદ્ ગૃણતાં તેષાં મુનીનાં યોગ-ધર્મિણામ્ ।
પ્રતિનન્દ્ય જગાદેદં વિકુણ્ઠ-નિલયો વિભુઃ

ભ્પ્_03.16.002।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
એતૌ તૌ પાર્ષદૌ મહ્યં જયો વિજય એવ ચ ।
કદર્થી-કૃત્ય માં યદ્ વો બહ્વ્ અક્રાતામ્ અતિક્રમમ્

યસ્ ત્વ્ એતયોર્ ધૃતો દણ્ડો ભવદ્ભિર્ મામ્ અનુવ્રતૈઃ ।
સ એવાનુમતો ઽસ્માભિર્ મુનયો દેવ-હેલનાત્

તદ્ વઃ પ્રસાદયામ્ય્ અદ્ય બ્રહ્મ દૈવં પરં હિ મે ।
તદ્ ધીત્ય્ આત્મ-કૃતં મન્યે યત્ સ્વ-પુમ્ભિર્ અસત્-કૃતાઃ

યન્-નામાનિ ચ ગૃહ્ણાતિ લોકો ભૃત્યે કૃતાગસિ ।
સો ઽસાધુ-વાદસ્ તત્-કીર્તિં હન્તિ ત્વચમ્ ઇવામયઃ

યસ્યામૃતામલ-યશઃ-શ્રવણાવગાહઃ $ સદ્યઃ પુનાતિ જગદ્ આશ્વપચાદ્ વિકુણ્ઠઃ &અમ્પ્;
સો ઽહં ભવદ્ભ્ય ઉપલબ્ધ-સુતીર્થ-કીર્તિશ્ % છિન્દ્યાં સ્વ-બાહુમ્ અપિ વઃ પ્રતિકૂલ-વૃત્તિમ્ ॥ ભ્પ્_03.16.006* ॥
યત્-સેવયા ચરણ-પદ્મ-પવિત્ર-રેણું $ સદ્યઃ ક્ષતાખિલ-મલં પ્રતિલબ્ધ-શીલમ્ &
યત્-સેવયા ચરણ-પદ્મ-પવિત્ર-રેણું $ સદ્યઃ ક્ષતાખિલ-મલં પ્રતિલબ્ધ-શીલમ્ &
ન શ્રીર્ વિરક્તમ્ અપિ માં વિજહાતિ યસ્યાઃ % પ્રેક્ષા-લવાર્થ ઇતરે નિયમાન્ વહન્તિ ॥ ભ્પ્_03.16.007* ॥
નાહં તથાદ્મિ યજમાન-હવિર્ વિતાને $ શ્ચ્યોતદ્-ઘૃત-પ્લુતમ્ અદન્ હુત-ભુઙ્-મુખેન &
નાહં તથાદ્મિ યજમાન-હવિર્ વિતાને $ શ્ચ્યોતદ્-ઘૃત-પ્લુતમ્ અદન્ હુત-ભુઙ્-મુખેન &
યદ્ બ્રાહ્મણસ્ય મુખતશ્ ચરતો ઽનુઘાસં % તુષ્ટસ્ય મય્ય્ અવહિતૈર્ નિજ-કર્મ-પાકૈઃ ॥ ભ્પ્_03.16.008* ॥
યેષાં બિભર્મ્ય્ અહમ્ અખણ્ડ-વિકુણ્ઠ-યોગ- $ માયા-વિભૂતિર્ અમલાઙ્ઘ્રિ-રજઃ કિરીટૈઃ &
યેષાં બિભર્મ્ય્ અહમ્ અખણ્ડ-વિકુણ્ઠ-યોગ- $ માયા-વિભૂતિર્ અમલાઙ્ઘ્રિ-રજઃ કિરીટૈઃ &
વિપ્રાંસ્ તુ કો ન વિષહેત યદ્-અર્હણામ્ભઃ % સદ્યઃ પુનાતિ સહ-ચન્દ્ર-લલામ-લોકાન્ ॥ ભ્પ્_03.16.009* ॥
યે મે તનૂર્ દ્વિજ-વરાન્ દુહતીર્ મદીયા $ ભૂતાન્ય્ અલબ્ધ-શરણાનિ ચ ભેદ-બુદ્ધ્યા &
યે મે તનૂર્ દ્વિજ-વરાન્ દુહતીર્ મદીયા $ ભૂતાન્ય્ અલબ્ધ-શરણાનિ ચ ભેદ-બુદ્ધ્યા &
દ્રક્ષ્યન્ત્ય્ અઘ-ક્ષત-દૃશો હ્ય્ અહિ-મન્યવસ્ તાન્ % ગૃધ્રા રુષા મમ કુષન્ત્ય્ અધિદણ્ડ-નેતુઃ ॥ ભ્પ્_03.16.010* ॥
યે બ્રાહ્મણાન્ મયિ ધિયા ક્ષિપતો ઽર્ચયન્તસ્ $ તુષ્યદ્-ધૃદઃ સ્મિત-સુધોક્ષિત-પદ્મ-વક્ત્રાઃ &
યે બ્રાહ્મણાન્ મયિ ધિયા ક્ષિપતો ઽર્ચયન્તસ્ $ તુષ્યદ્-ધૃદઃ સ્મિત-સુધોક્ષિત-પદ્મ-વક્ત્રાઃ &
વાણ્યાનુરાગ-કલયાત્મજવદ્ ગૃણન્તઃ % સમ્બોધયન્ત્ય્ અહમ્ ઇવાહમ્ ઉપાહૃતસ્ તૈઃ ॥ ભ્પ્_03.16.011* ॥
તન્ મે સ્વ-ભર્તુર્ અવસાયમ્ અલક્ષમાણૌ $ યુષ્મદ્-વ્યતિક્રમ-ગતિં પ્રતિપદ્ય સદ્યઃ &
તન્ મે સ્વ-ભર્તુર્ અવસાયમ્ અલક્ષમાણૌ $ યુષ્મદ્-વ્યતિક્રમ-ગતિં પ્રતિપદ્ય સદ્યઃ &
ભૂયો મમાન્તિકમ્ ઇતાં તદ્ અનુગ્રહો મે % યત્ કલ્પતામ્ અચિરતો ભૃતયોર્ વિવાસઃ ॥ ભ્પ્_03.16.012*
0 બ્રહ્મોવાચ
અથ તસ્યોશતીં દેવીમ્ ઋષિ-કુલ્યાં સરસ્વતીમ્ ।
નાસ્વાદ્ય મન્યુ-દષ્ટાનાં તેષામ્ આત્માપ્ય્ અતૃપ્યત

સતીં વ્યાદાય શૃણ્વન્તો લઘ્વીં ગુર્વ્-અર્થ-ગહ્વરામ્ ।
વિગાહ્યાગાધ-ગમ્ભીરાં ન વિદુસ્ તચ્-ચિકીર્ષિતમ્

તે યોગ-માયયારબ્ધ- પારમેષ્ઠ્ય-મહોદયમ્ ।
પ્રોચુઃ પ્રાઞ્જલયો વિપ્રાઃ પ્રહૃષ્ટાઃ ક્ષુભિત-ત્વચઃ

ભ્પ્_03.16.016।0 ઋષય ઊચુઃ
ન વયં ભગવન્ વિદ્મસ્ તવ દેવ ચિકીર્ષિતમ્ ।
કૃતો મે ઽનુગ્રહશ્ ચેતિ યદ્ અધ્યક્ષઃ પ્રભાષસે

બ્રહ્મણ્યસ્ય પરં દૈવં બ્રાહ્મણાઃ કિલ તે પ્રભો ।
વિપ્રાણાં દેવ-દેવાનાં ભગવાન્ આત્મ-દૈવતમ્

ત્વત્તઃ સનાતનો ધર્મો રક્ષ્યતે તનુભિસ્ તવ ।
ધર્મસ્ય પરમો ગુહ્યો નિર્વિકારો ભવાન્ મતઃ

તરન્તિ હ્ય્ અઞ્જસા મૃત્યું નિવૃત્તા યદ્-અનુગ્રહાત્ ।
યોગિનઃ સ ભવાન્ કિં સ્વિદ્ અનુગૃહ્યેત યત્ પરૈઃ

યં વૈ વિભૂતિર્ ઉપયાત્ય્ અનુવેલમ્ અન્યૈર્ $ અર્થાર્થિભિઃ સ્વ-શિરસા ધૃત-પાદ-રેણુઃ &અમ્પ્;
ધન્યાર્પિતાઙ્ઘ્રિ-તુલસી-નવ-દામ-ધામ્નો % લોકં મધુવ્રત-પતેર્ ઇવ કામ-યાના ॥ ભ્પ્_03.16.020* ॥
યસ્ તાં વિવિક્ત-ચરિતૈર્ અનુવર્તમાનાં $ નાત્યાદ્રિયત્ પરમ-ભાગવત-પ્રસઙ્ગઃ &
યસ્ તાં વિવિક્ત-ચરિતૈર્ અનુવર્તમાનાં $ નાત્યાદ્રિયત્ પરમ-ભાગવત-પ્રસઙ્ગઃ &
સ ત્વં દ્વિજાનુપથ-પુણ્ય-રજઃ-પુનીતઃ % શ્રીવત્સ-લક્ષ્મ કિમ્ અગા ભગ-ભાજનસ્ ત્વમ્ ॥ ભ્પ્_03.16.021* ॥
ધર્મસ્ય તે ભગવતસ્ ત્રિ-યુગ ત્રિભિઃ સ્વૈઃ $ પદ્ભિશ્ ચરાચરમ્ ઇદં દ્વિજ-દેવતાર્થમ્ &
ધર્મસ્ય તે ભગવતસ્ ત્રિ-યુગ ત્રિભિઃ સ્વૈઃ $ પદ્ભિશ્ ચરાચરમ્ ઇદં દ્વિજ-દેવતાર્થમ્ &
નૂનં ભૃતં તદ્-અભિઘાતિ રજસ્ તમશ્ ચ % સત્ત્વેન નો વરદયા તનુવા નિરસ્ય ॥ ભ્પ્_03.16.022* ॥
ન ત્વં દ્વિજોત્તમ-કુલં યદિ હાત્મ-ગોપં $ ગોપ્તા વૃષઃ સ્વર્હણેન સ-સૂનૃતેન &
ન ત્વં દ્વિજોત્તમ-કુલં યદિ હાત્મ-ગોપં $ ગોપ્તા વૃષઃ સ્વર્હણેન સ-સૂનૃતેન &
તર્હ્ય્ એવ નઙ્ક્ષ્યતિ શિવસ્ તવ દેવ પન્થા % લોકો ઽગ્રહીષ્યદ્ ઋષભસ્ય હિ તત્ પ્રમાણમ્ ॥ ભ્પ્_03.16.023* ॥
તત્ તે ઽનભીષ્ટમ્ ઇવ સત્ત્વ-નિધેર્ વિધિત્સોઃ $ ક્ષેમં જનાય નિજ-શક્તિભિર્ ઉદ્ધૃતારેઃ &
તત્ તે ઽનભીષ્ટમ્ ઇવ સત્ત્વ-નિધેર્ વિધિત્સોઃ $ ક્ષેમં જનાય નિજ-શક્તિભિર્ ઉદ્ધૃતારેઃ &
નૈતાવતા ત્ર્ય્-અધિપતેર્ બત વિશ્વ-ભર્તુસ્ % તેજઃ ક્ષતં ત્વ્ અવનતસ્ય સ તે વિનોદઃ ॥ ભ્પ્_03.16.024* ॥
યં વાનયોર્ દમમ્ અધીશ ભવાન્ વિધત્તે $ વૃત્તિં નુ વા તદ્ અનુમન્મહિ નિર્વ્યલીકમ્ &
યં વાનયોર્ દમમ્ અધીશ ભવાન્ વિધત્તે $ વૃત્તિં નુ વા તદ્ અનુમન્મહિ નિર્વ્યલીકમ્ &
અસ્માસુ વા ય ઉચિતો ધ્રિયતાં સ દણ્ડો % યે ઽનાગસૌ વયમ્ અયુઙ્ક્ષ્મહિ કિલ્બિષેણ ॥ ભ્પ્_03.16.025*

0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
એતૌ સુરેતર-ગતિં પ્રતિપદ્ય સદ્યઃ $ સંરમ્ભ-સમ્ભૃત-સમાધ્ય્-અનુબદ્ધ-યોગૌ &
એતૌ સુરેતર-ગતિં પ્રતિપદ્ય સદ્યઃ $ સંરમ્ભ-સમ્ભૃત-સમાધ્ય્-અનુબદ્ધ-યોગૌ &
ભૂયઃ સકાશમ્ ઉપયાસ્યત આશુ યો વઃ % શાપો મયૈવ નિમિતસ્ તદ્ અવેત વિપ્રાઃ ॥ ભ્પ્_03.16.026*
0 બ્રહ્મોવાચ
અથ તે મુનયો દૃષ્ટ્વા નયનાનન્દ-ભાજનમ્ ।
વૈકુણ્ઠં તદ્-અધિષ્ઠાનં વિકુણ્ઠં ચ સ્વયં-પ્રભમ્

ભગવન્તં પરિક્રમ્ય પ્રણિપત્યાનુમાન્ય ચ ।
પ્રતિજગ્મુઃ પ્રમુદિતાઃ શંસન્તો વૈષ્ણવીં શ્રિયમ્

ભગવાન્ અનુગાવ્ આહ યાતં મા ભૈષ્ટમ્ અસ્તુ શમ્ ।
બ્રહ્મ-તેજઃ સમર્થો ઽપિ હન્તું નેચ્છે મતં તુ મે

એતત્ પુરૈવ નિર્દિષ્ટં રમયા ક્રુદ્ધયા યદા ।
પુરાપવારિતા દ્વારિ વિશન્તી મય્ય્ ઉપારતે

મયિ સંરમ્ભ-યોગેન નિસ્તીર્ય બ્રહ્મ-હેલનમ્ ।
પ્રત્યેષ્યતં નિકાશં મે કાલેનાલ્પીયસા પુનઃ

દ્વાઃસ્થાવ્ આદિશ્ય ભગવાન્ વિમાન-શ્રેણિ-ભૂષણમ્ ।
સર્વાતિશયયા લક્ષ્મ્યા જુષ્ટં સ્વં ધિષ્ણ્યમ્ આવિશત્

તૌ તુ ગીર્વાણ-ઋષભૌ દુસ્તરાદ્ ધરિ-લોકતઃ ।
હત-શ્રિયૌ બ્રહ્મ-શાપાદ્ અભૂતાં વિગત-સ્મયૌ

તદા વિકુણ્ઠ-ધિષણાત્ તયોર્ નિપતમાનયોઃ ।
હાહા-કારો મહાન્ આસીદ્ વિમાનાગ્ર્યેષુ પુત્રકાઃ

તાવ્ એવ હ્ય્ અધુના પ્રાપ્તૌ પાર્ષદ-પ્રવરૌ હરેઃ ।
દિતેર્ જઠર-નિર્વિષ્ટં કાશ્યપં તેજ ઉલ્બણમ્

તયોર્ અસુરયોર્ અદ્ય તેજસા યમયોર્ હિ વઃ ।
આક્ષિપ્તં તેજ એતર્હિ ભગવાંસ્ તદ્ વિધિત્સતિ