ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 03.06

ભ્પ્_03.06.001।0 ઋષિર્ ઉવાચ
ઇતિ તાસાં સ્વ-શક્તીનાં સતીનામ્ અસમેત્ય સઃ ।
પ્રસુપ્ત-લોક-તન્ત્રાણાં નિશામ્ય ગતિમ્ ઈશ્વરઃ

કાલ-સઞ્જ્ઞાં તદા દેવીં બિભ્રચ્-છક્તિમ્ ઉરુક્રમઃ ।
ત્રયોવિંશતિ તત્ત્વાનાં ગણં યુગપદ્ આવિશત્

સો ઽનુપ્રવિષ્ટો ભગવાંશ્ ચેષ્ટારૂપેણ તં ગણમ્ ।
ભિન્નં સંયોજયામ્ આસ સુપ્તં કર્મ પ્રબોધયન્

પ્રબુદ્ધ-કર્મ દૈવેન ત્રયોવિંશતિકો ગણઃ ।
પ્રેરિતો ઽજનયત્ સ્વાભિર્ માત્રાભિર્ અધિપૂરુષમ્

પરેણ વિશતા સ્વસ્મિન્ માત્રયા વિશ્વ-સૃગ્-ગણઃ ।
ચુક્ષોભાન્યોન્યમ્ આસાદ્ય યસ્મિન્ લોકાશ્ ચરાચરાઃ

હિરણ્મયઃ સ પુરુષઃ સહસ્ર-પરિવત્સરાન્ ।
આણ્ડ-કોશ ઉવાસાપ્સુ સર્વ-સત્ત્વોપબૃંહિતઃ

સ વૈ વિશ્વ-સૃજાં ગર્ભો દેવ-કર્માત્મ-શક્તિમાન્ ।
વિબભાજાત્મનાત્માનમ્ એકધા દશધા ત્રિધા

એષ હ્ય્ અશેષ-સત્ત્વાનામ્ આત્માંશઃ પરમાત્મનઃ ।
આદ્યો ઽવતારો યત્રાસૌ ભૂત-ગ્રામો વિભાવ્યતે

સાધ્યાત્મઃ સાધિદૈવશ્ ચ સાધિભૂત ઇતિ ત્રિધા ।
વિરાટ્ પ્રાણો દશ-વિધ એકધા હૃદયેન ચ

સ્મરન્ વિશ્વ-સૃજામ્ ઈશો વિજ્ઞાપિતમ્ અધોક્ષજઃ ।
વિરાજમ્ અતપત્ સ્વેન તેજસૈષાં વિવૃત્તયે

અથ તસ્યાભિતપ્તસ્ય કતિધાયતનાનિ હ ।
નિરભિદ્યન્ત દેવાનાં તાનિ મે ગદતઃ શૃણુ

તસ્યાગ્નિર્ આસ્યં નિર્ભિન્નં લોક-પાલો ઽવિશત્ પદમ્ ।
વાચા સ્વાંશેન વક્તવ્યં યયાસૌ પ્રતિપદ્યતે

નિર્ભિન્નં તાલુ વરુણો લોક-પાલો ઽવિશદ્ ધરેઃ ।
જિહ્વયાંશેન ચ રસં યયાસૌ પ્રતિપદ્યતે

નિર્ભિન્ને અશ્વિનૌ નાસે વિષ્ણોર્ આવિશતાં પદમ્ ।
ઘ્રાણેનાંશેન ગન્ધસ્ય પ્રતિપત્તિર્ યતો ભવેત્

નિર્ભિન્ને અક્ષિણી ત્વષ્ટા લોક-પાલો ઽવિશદ્ વિભોઃ ।
ચક્ષુષાંશેન રૂપાણાં પ્રતિપત્તિર્ યતો ભવેત્

નિર્ભિન્નાન્ય્ અસ્ય ચર્માણિ લોક-પાલો ઽનિલો ઽવિશત્ ।
પ્રાણેનાંશેન સંસ્પર્શં યેનાસૌ પ્રતિપદ્યતે

કર્ણાવ્ અસ્ય વિનિર્ભિન્નૌ ધિષ્ણ્યં સ્વં વિવિશુર્ દિશઃ ।
શ્રોત્રેણાંશેન શબ્દસ્ય સિદ્ધિં યેન પ્રપદ્યતે

ત્વચમ્ અસ્ય વિનિર્ભિન્નાં વિવિશુર્ ધિષ્ણ્યમ્ ઓષધીઃ ।
અંશેન રોમભિઃ કણ્ડૂં યૈર્ અસૌ પ્રતિપદ્યતે

મેઢ્રં તસ્ય વિનિર્ભિન્નં સ્વ-ધિષ્ણ્યં ક ઉપાવિશત્ ।
રેતસાંશેન યેનાસાવ્ આનન્દં પ્રતિપદ્યતે

ગુદં પુંસો વિનિર્ભિન્નં મિત્રો લોકેશ આવિશત્ ।
પાયુનાંશેન યેનાસૌ વિસર્ગં પ્રતિપદ્યતે

હસ્તાવ્ અસ્ય વિનિર્ભિન્નાવ્ ઇન્દ્રઃ સ્વર્-પતિર્ આવિશત્ ।
વાર્તયાંશેન પુરુષો યયા વૃત્તિં પ્રપદ્યતે

પાદાવ્ અસ્ય વિનિર્ભિન્નૌ લોકેશો વિષ્ણુર્ આવિશત્ ।
ગત્યા સ્વાંશેન પુરુષો યયા પ્રાપ્યં પ્રપદ્યતે

બુદ્ધિં ચાસ્ય વિનિર્ભિન્નાં વાગ્-ઈશો ધિષ્ણ્યમ્ આવિશત્ ।
બોધેનાંશેન બોદ્ધવ્યમ્ પ્રતિપત્તિર્ યતો ભવેત્

હૃદયં ચાસ્ય નિર્ભિન્નં ચન્દ્રમા ધિષ્ણ્યમ્ આવિશત્ ।
મનસાંશેન યેનાસૌ વિક્રિયાં પ્રતિપદ્યતે

આત્માનં ચાસ્ય નિર્ભિન્નમ્ અભિમાનો ઽવિશત્ પદમ્ ।
કર્મણાંશેન યેનાસૌ કર્તવ્યં પ્રતિપદ્યતે

સત્ત્વં ચાસ્ય વિનિર્ભિન્નં મહાન્ ધિષ્ણ્યમ્ ઉપાવિશત્ ।
ચિત્તેનાંશેન યેનાસૌ વિજ્ઞાનં પ્રતિપદ્યતે

શીર્ષ્ણો ઽસ્ય દ્યૌર્ ધરા પદ્ભ્યાં ખં નાભેર્ ઉદપદ્યત ।
ગુણાનાં વૃત્તયો યેષુ પ્રતીયન્તે સુરાદયઃ

આત્યન્તિકેન સત્ત્વેન દિવં દેવાઃ પ્રપેદિરે ।
ધરાં રજઃ-સ્વભાવેન પણયો યે ચ તાન્ અનુ

તાર્તીયેન સ્વભાવેન ભગવન્-નાભિમ્ આશ્રિતાઃ ।
ઉભયોર્ અન્તરં વ્યોમ યે રુદ્ર-પાર્ષદાં ગણાઃ

મુખતો ઽવર્તત બ્રહ્મ પુરુષસ્ય કુરૂદ્વહ ।
યસ્ તૂન્મુખત્વાદ્ વર્ણાનાં મુખ્યો ઽભૂદ્ બ્રાહ્મણો ગુરુઃ

બાહુભ્યો ઽવર્તત ક્ષત્રં ક્ષત્રિયસ્ તદ્ અનુવ્રતઃ ।
યો જાતસ્ ત્રાયતે વર્ણાન્ પૌરુષઃ કણ્ટક-ક્ષતાત્

વિશો ઽવર્તન્ત તસ્યોર્વોર્ લોક-વૃત્તિકરીર્ વિભોઃ ।
વૈશ્યસ્ તદ્-ઉદ્ભવો વાર્તાં નૃણાં યઃ સમવર્તયત્

પદ્ભ્યાં ભગવતો જજ્ઞે શુશ્રૂષા ધર્મ-સિદ્ધયે ।
તસ્યાં જાતઃ પુરા શૂદ્રો યદ્-વૃત્ત્યા તુષ્યતે હરિઃ

એતે વર્ણાઃ સ્વ-ધર્મેણ યજન્તિ સ્વ-ગુરું હરિમ્ ।
શ્રદ્ધયાત્મ-વિશુદ્ધ્ય્-અર્થં યજ્-જાતાઃ સહ વૃત્તિભિઃ

એતત્ ક્ષત્તર્ ભગવતો દૈવ-કર્માત્મ-રૂપિણઃ ।
કઃ શ્રદ્દધ્યાદ્ ઉપાકર્તું યોગમાયા-બલોદયમ્

તથાપિ કીર્તયામ્ય્ અઙ્ગ યથા-મતિ યથા-શ્રુતમ્ ।
કીર્તિં હરેઃ સ્વાં સત્-કર્તું ગિરમ્ અન્યાભિધાસતીમ્

એકાન્ત-લાભં વચસો નુ પુંસાં સુશ્લોક-મૌલેર્ ગુણ-વાદમ્ આહુઃ ।
શ્રુતેશ્ ચ વિદ્વદ્ભિર્ ઉપાકૃતાયાં કથા-સુધાયામ્ ઉપસમ્પ્રયોગમ્

આત્મનો ઽવસિતો વત્સ મહિમા કવિનાદિના ।
સંવત્સર-સહસ્રાન્તે ધિયા યોગ-વિપક્કયા

અતો ભગવતો માયા માયિનામ્ અપિ મોહિની ।
યત્ સ્વયં ચાત્મ-વર્ત્માત્મા ન વેદ કિમ્ ઉતાપરે

યતો ઽપ્રાપ્ય ન્યવર્તન્ત વાચશ્ ચ મનસા સહ ।
અહં ચાન્ય ઇમે દેવાસ્ તસ્મૈ ભગવતે નમઃ