ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 03.05

ભ્પ્_03.05.001।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
દ્વારિ દ્યુ-નદ્યા ઋષભઃ કુરૂણાં મૈત્રેયમ્ આસીનમ્ અગાધ-બોધમ્ ।
ક્ષત્તોપસૃત્યાચ્યુત-ભાવ-સિદ્ધઃ પપ્રચ્છ સૌશીલ્ય-ગુણાભિતૃપ્તઃ

ભ્પ્_03.05.002।0 વિદુર ઉવાચ
સુખાય કર્માણિ કરોતિ લોકો ન તૈઃ સુખં વાન્યદ્-ઉપારમં વા ।
વિન્દેત ભૂયસ્ તત એવ દુઃખં યદ્ અત્ર યુક્તં ભગવાન્ વદેન્ નઃ

જનસ્ય કૃષ્ણાદ્ વિમુખસ્ય દૈવાદ્ અધર્મ-શીલસ્ય સુદુઃખિતસ્ય ।
અનુગ્રહાયેહ ચરન્તિ નૂનં ભૂતાનિ ભવ્યાનિ જનાર્દનસ્ય

તત્ સાધુ-વર્યાદિશ વર્ત્મ શં નઃ સંરાધિતો ભગવાન્ યેન પુંસામ્ ।
હૃદિ સ્થિતો યચ્છતિ ભક્તિ-પૂતે જ્ઞાનં સ-તત્ત્વાધિગમં પુરાણમ્

કરોતિ કર્માણિ કૃતાવતારો યાન્ય્ આત્મ-તન્ત્રો ભગવાંસ્ ત્ર્યધીશઃ ।
યથા સસર્જાગ્ર ઇદં નિરીહઃ સંસ્થાપ્ય વૃત્તિં જગતો વિધત્તે

યથા પુનઃ સ્વે ખ ઇદં નિવેશ્ય શેતે ગુહાયાં સ નિવૃત્ત-વૃત્તિઃ ।
યોગેશ્વરાધીશ્વર એક એતદ્ અનુપ્રવિષ્ટો બહુધા યથાસીત્

ક્રીડન્ વિધત્તે દ્વિજ-ગો-સુરાણાં ક્ષેમાય કર્માણ્ય્ અવતાર-ભેદૈઃ ।
મનો ન તૃપ્યત્ય્ અપિ શૃણ્વતાં નઃ સુશ્લોક-મૌલેશ્ ચરિતામૃતાનિ

યૈસ્ તત્ત્વ-ભેદૈર્ અધિલોક-નાથો લોકાન્ અલોકાન્ સહ લોકપાલાન્ ।
અચીકૢપદ્ યત્ર હિ સર્વ-સત્ત્વ- નિકાય-ભેદો ઽધિકૃતઃ પ્રતીતઃ

યેન પ્રજાનામ્ ઉત આત્મ-કર્મ- રૂપાભિધાનાં ચ ભિદાં વ્યધત્ત ।
નારાયણો વિશ્વસૃગ્ આત્મ-યોનિર્ એતચ્ ચ નો વર્ણય વિપ્ર-વર્ય

પરાવરેષાં ભગવન્ વ્રતાનિ શ્રુતાનિ મે વ્યાસ-મુખાદ્ અભીક્ષ્ણમ્ ।
અતૃપ્નુમ ક્ષુલ્લ-સુખાવહાનાં તેષામ્ ઋતે કૃષ્ણ-કથામૃતૌઘાત્

કસ્ તૃપ્નુયાત્ તીર્થ-પદો ઽભિધાનાત્ સત્રેષુ વઃ સૂરિભિર્ ઈડ્યમાનાત્ ।
યઃ કર્ણ-નાડીં પુરુષસ્ય યાતો ભવ-પ્રદાં ગેહ-રતિં છિનત્તિ

મુનિર્ વિવક્ષુર્ ભગવદ્-ગુણાનાં સખાપિ તે ભારતમ્ આહ કૃષ્ણઃ ।
યસ્મિન્ નૃણાં ગ્રામ્ય-સુખાનુવાદૈર્ મતિર્ ગૃહીતા નુ હરેઃ કથાયામ્

સા શ્રદ્દધાનસ્ય વિવર્ધમાના વિરક્તિમ્ અન્યત્ર કરોતિ પુંસઃ ।
હરેઃ પદાનુસ્મૃતિ-નિર્વૃતસ્ય સમસ્ત-દુઃખાપ્યયમ્ આશુ ધત્તે

તાઞ્ છોચ્ય-શોચ્યાન્ અવિદો ઽનુશોચે હરેઃ કથાયાં વિમુખાન્ અઘેન ।
ક્ષિણોતિ દેવો ઽનિમિષસ્ તુ યેષામ્ આયુર્ વૃથા-વાદ-ગતિ-સ્મૃતીનામ્

તદ્ અસ્ય કૌષારવ શર્મ-દાતુર્ હરેઃ કથામ્ એવ કથાસુ સારમ્ ।
ઉદ્ધૃત્ય પુષ્પેભ્ય ઇવાર્ત-બન્ધો શિવાય નઃ કીર્તય તીર્થ-કીર્તેઃ

સ વિશ્વ-જન્મ-સ્થિતિ-સંયમાર્થે કૃતાવતારઃ પ્રગૃહીત-શક્તિઃ ।
ચકાર કર્માણ્ય્ અતિપૂરુષાણિ યાનીશ્વરઃ કીર્તય તાનિ મહ્યમ્

ભ્પ્_03.05.017।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
સ એવં ભગવાન્ પૃષ્ટઃ ક્ષત્ત્રા કૌષારવો મુનિઃ ।
પુંસાં નિઃશ્રેયસાર્થેન તમ્ આહ બહુ-માનયન્

ભ્પ્_03.05.018।0 મૈત્રેય ઉવાચ
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા સાધો લોકાન્ સાધ્વ્ અનુગૃહ્ણતા ।
કીર્તિં વિતન્વતા લોકે આત્મનો ઽધોક્ષજાત્મનઃ

નૈતચ્ ચિત્રં ત્વયિ ક્ષત્તર્ બાદરાયણ-વીર્યજે ।
ગૃહીતો ઽનન્ય-ભાવેન યત્ ત્વયા હરિર્ ઈશ્વરઃ

માણ્ડવ્ય-શાપાદ્ ભગવાન્ પ્રજા-સંયમનો યમઃ ।
ભ્રાતુઃ ક્ષેત્રે ભુજિષ્યાયાં જાતઃ સત્યવતી-સુતાત્

ભવાન્ ભગવતો નિત્યં સમ્મતઃ સાનુગસ્ય હ ।
યસ્ય જ્ઞાનોપદેશાય માદિશદ્ ભગવાન્ વ્રજન્

અથ તે ભગવલ્-લીલા યોગ-માયોરુબૃંહિતાઃ ।
વિશ્વ-સ્થિત્ય્-ઉદ્ભવાન્તાર્થા વર્ણયામ્ય્ અનુપૂર્વશઃ

ભગવાન્ એક આસેદમ્ અગ્ર આત્માત્મનાં વિભુઃ ।
આત્મેચ્છાનુગતાવ્ આત્મા નાના-મત્ય્-ઉપલક્ષણઃ

સ વા એષ તદા દ્રષ્ટા નાપશ્યદ્ દૃશ્યમ્ એકરાટ્ ।
મેને ઽસન્તમ્ ઇવાત્માનં સુપ્ત-શક્તિર્ અસુપ્ત-દૃક્

સા વા એતસ્ય સંદ્રષ્ટુઃ શક્તિઃ સદ્-અસદ્-આત્મિકા ।
માયા નામ મહા-ભાગ યયેદં નિર્મમે વિભુઃ

કાલ-વૃત્ત્યા તુ માયાયાં ગુણ-મય્યામ્ અધોક્ષજઃ ।
પુરુષેણાત્મ-ભૂતેન વીર્યમ્ આધત્ત વીર્યવાન્

તતો ઽભવન્ મહત્-તત્ત્વમ્ અવ્યક્તાત્ કાલ-ચોદિતાત્ ।
વિજ્ઞાનાત્માત્મ-દેહ-સ્થં વિશ્વં વ્યઞ્જંસ્ તમો-નુદઃ

સો ઽપ્ય્ અંશ-ગુણ-કાલાત્મા ભગવદ્-દૃષ્ટિ-ગોચરઃ ।
આત્માનં વ્યકરોદ્ આત્મા વિશ્વસ્યાસ્ય સિસૃક્ષયા

મહત્-તત્ત્વાદ્ વિકુર્વાણાદ્ અહં-તત્ત્વં વ્યજાયત ।
કાર્ય-કારણ-કર્ત્રાત્મા ભૂતેન્દ્રિય-મનો-મયઃ

વૈકારિકસ્ તૈજસશ્ ચ તામસશ્ ચેત્ય્ અહં ત્રિધા ।
અહં-તત્ત્વાદ્ વિકુર્વાણાન્ મનો વૈકારિકાદ્ અભૂત્ ।
વૈકારિકાશ્ ચ યે દેવા અર્થાભિવ્યઞ્જનં યતઃ

તૈજસાનીન્દ્રિયાણ્ય્ એવ જ્ઞાન-કર્મ-મયાનિ ચ ।
તામસો ભૂત-સૂક્ષ્માદિર્ યતઃ ખં લિઙ્ગમ્ આત્મનઃ

કાલ-માયાંશ-યોગેન ભગવદ્-વીક્ષિતં નભઃ ।
નભસો ઽનુસૃતં સ્પર્શં વિકુર્વન્ નિર્મમે ઽનિલમ્

અનિલો ઽપિ વિકુર્વાણો નભસોરુ-બલાન્વિતઃ ।
સસર્જ રૂપ-તન્માત્રં જ્યોતિર્ લોકસ્ય લોચનમ્

અનિલેનાન્વિતં જ્યોતિર્ વિકુર્વત્ પરવીક્ષિતમ્ ।
આધત્તામ્ભો રસ-મયં કાલ-માયાંશ-યોગતઃ

જ્યોતિષામ્ભો ઽનુસંસૃષ્ટં વિકુર્વદ્ બ્રહ્મ-વીક્ષિતમ્ ।
મહીં ગન્ધ-ગુણામ્ આધાત્ કાલ-માયાંશ-યોગતઃ

ભૂતાનાં નભ-આદીનાં યદ્ યદ્ ભવ્યાવરાવરમ્ ।
તેષાં પરાનુસંસર્ગાદ્ યથા સઙ્ખ્યં ગુણાન્ વિદુઃ

એતે દેવાઃ કલા વિષ્ણોઃ કાલ-માયાંશ-લિઙ્ગિનઃ ।
નાનાત્વાત્ સ્વ-ક્રિયાનીશાઃ પ્રોચુઃ પ્રાઞ્જલયો વિભુમ્

ભ્પ્_03.05.038।0 દેવા ઊચુઃ
નમામ તે દેવ પદારવિન્દં પ્રપન્ન-તાપોપશમાતપત્રમ્ ।
યન્-મૂલ-કેતા યતયો ઽઞ્જસોરુ- સંસાર-દુઃખં બહિર્ ઉત્ક્ષિપન્તિ

ધાતર્ યદ્ અસ્મિન્ ભવ ઈશ જીવાસ્ તાપ-ત્રયેણાભિહતા ન શર્મ ।
આત્મન્ લભન્તે ભગવંસ્ તવાઙ્ઘ્રિ- ચ્છાયાં સ-વિદ્યામ્ અત આશ્રયેમ

માર્ગન્તિ યત્ તે મુખ-પદ્મ-નીડૈશ્ છન્દઃ-સુપર્ણૈર્ ઋષયો વિવિક્તે ।
યસ્યાઘ-મર્ષોદ-સરિદ્-વરાયાઃ પદં પદં તીર્થ-પદઃ પ્રપન્નાઃ

યચ્ છ્રદ્ધયા શ્રુતવત્યા ચ ભક્ત્યા સમ્મૃજ્યમાને હૃદયે ઽવધાય ।
જ્ઞાનેન વૈરાગ્ય-બલેન ધીરા વ્રજેમ તત્ તે ઽઙ્ઘ્રિ-સરોજ-પીઠમ્

વિશ્વસ્ય જન્મ-સ્થિતિ-સંયમાર્થે કૃતાવતારસ્ય પદામ્બુજં તે ।
વ્રજેમ સર્વે શરણં યદ્ ઈશ સ્મૃતં પ્રયચ્છત્ય્ અભયં સ્વ-પુંસામ્

યત્ સાનુબન્ધે ઽસતિ દેહ-ગેહે મમાહમ્ ઇત્ય્ ઊઢ-દુરાગ્રહાણામ્ ।
પુંસાં સુદૂરં વસતો ઽપિ પુર્યાં ભજેમ તત્ તે ભગવન્ પદાબ્જમ્

તાન્ વૈ હ્ય્ અસદ્-વૃત્તિભિર્ અક્ષિભિર્ યે પરાહૃતાન્તર્-મનસઃ પરેશ ।
અથો ન પશ્યન્ત્ય્ ઉરુગાય નૂનં યે તે પદન્યાસ-વિલાસ-લક્ષ્યાઃ

પાનેન તે દેવ કથા-સુધાયાઃ પ્રવૃદ્ધ-ભક્ત્યા વિશદાશયા યે ।
વૈરાગ્ય-સારં પ્રતિલભ્ય બોધં યથાઞ્જસાન્વીયુર્ અકુણ્ઠ-ધિષ્ણ્યમ્

તથાપરે ચાત્મ-સમાધિ-યોગ- બલેન જિત્વા પ્રકૃતિં બલિષ્ઠામ્ ।
ત્વામ્ એવ ધીરાઃ પુરુષં વિશન્તિ તેષાં શ્રમઃ સ્યાન્ ન તુ સેવયા તે

તત્ તે વયં લોક-સિસૃક્ષયાદ્ય ત્વયાનુસૃષ્ટાસ્ ત્રિભિર્ આત્મભિઃ સ્મ ।
સર્વે વિયુક્તાઃ સ્વ-વિહાર-તન્ત્રં ન શક્નુમસ્ તત્ પ્રતિહર્તવે તે

યાવદ્ બલિં તે ઽજ હરામ કાલે યથા વયં ચાન્નમ્ અદામ યત્ર ।
યથોભયેષાં ત ઇમે હિ લોકા બલિં હરન્તો ઽન્નમ્ અદન્ત્ય્ અનૂહાઃ

ત્વં નઃ સુરાણામ્ અસિ સાન્વયાનાં કૂટ-સ્થ આદ્યઃ પુરુષઃ પુરાણઃ ।
ત્વં દેવ શક્ત્યાં ગુણ-કર્મ-યોનૌ રેતસ્ ત્વ્ અજાયાં કવિમ્ આદધે ઽજઃ

તતો વયં મત્-પ્રમુખા યદ્-અર્થે બભૂવિમાત્મન્ કરવામ કિં તે ।
ત્વં નઃ સ્વ-ચક્ષુઃ પરિદેહિ શક્ત્યા દેવ ક્રિયાર્થે યદ્-અનુગ્રહાણામ્