ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 01.16

ભ્પ્_01.16.001।0 સૂત ઉવાચ
તતઃ પરીક્ષિદ્દ્વિજવર્યશિક્ષયા મહીં મહાભાગવતઃ શશાસ હ ।
યથા હિ સૂત્યામ્ અભિજાતકોવિદાઃ સમાદિશન્ વિપ્ર મહદ્ગુણસ્તથા

સ ઉત્તરસ્ય તનયામ્ ઉપયેમ ઇરાવતીમ્ ।
જનમેજયાદીંશ્ચતુરસ્તસ્યામ્ ઉત્પાદયત્ સુતાન્

આજહારાશ્વમેધાંસ્ત્રીન્ ગઙ્ગાયાં ભૂરિદક્ષિણાન્ ।
શારદ્વતં ગુરું કૃત્વા દેવા યત્રાક્ષિગોચરાઃ

નિજગ્રાહૌજસા વીરઃ કલિં દિગ્વિજયે ક્વચિત્ ।
નૃપલિઙ્ગધરં શૂદ્રં ઘ્નન્તં ગોમિથુનં પદા

ભ્પ્_01.16.005।0 શૌનક ઉવાચ
કસ્ય હેતોર્નિજગ્રાહ કલિં દિગ્વિજયે નૃપઃ ।
નૃદેવચિહ્નધૃક્ શૂદ્ર કો ઽસૌ ગાં યઃ પદાહનત્ ।
તત્ કથ્યતાં મહાભાગ યદિ કૃષ્ણકથાશ્રયમ્

અથવાસ્ય પદામ્ભોજ મકરન્દલિહાં સતામ્ ।
કિમ્ અન્યૈરસદાલાપૈરાયુષો યદસદ્વ્યયઃ

ક્ષુદ્રાયુષાં નૃણામ્ અઙ્ગ મર્ત્યાનામ્ ઋતમ્ ઇચ્છતામ્ ।
ઇહોપહૂતો ભગવાન્ મૃત્યુઃ શામિત્રકર્મણિ

ન કશ્ચિન્ મ્રિયતે તાવદ્યાવદાસ્ત ઇહાન્તકઃ ।
એતદર્થં હિ ભગવાન્ આહૂતઃ પરમર્ષિભિઃ ।
અહો નૃલોકે પીયેત હરિલીલામૃતં વચઃ

મન્દસ્ય મન્દપ્રજ્ઞસ્ય વયો મન્દાયુષશ્ચ વૈ ।
નિદ્રયા હ્રિયતે નક્તં દિવા ચ વ્યર્થકર્મભિઃ

ભ્પ્_01.16.010।0 સૂત ઉવાચ
યદા પરીક્ષિત્ કુરુજાઙ્ગલે ઽવસત્ કલિં પ્રવિષ્ટં નિજચક્રવર્તિતે ।
નિશમ્ય વાર્તામ્ અનતિપ્રિયાં તતઃ શરાસનં સંયુગશૌણ્ડિરાદદે

સ્વલઙ્કૃતં શ્યામતુરઙ્ગયોજિતં રથં મૃગેન્દ્રધ્વજમ્ આશ્રિતઃ પુરાત્ ।
વૃતો રથાશ્વદ્વિપપત્તિયુક્તયા સ્વસેનયા દિગ્વિજયાય નિર્ગતઃ

ભદ્રાશ્વં કેતુમાલં ચ ભારતં ચોત્તરાન્ કુરૂન્ ।
કિમ્પુરુષાદીનિ વર્ષાણિ વિજિત્ય જગૃહે બલિમ્

નગરાંશ્ચ વનાંશ્ચૈવ નદીશ્ચ વિમલોદકાઃ ।
પુરુષાન્ દેવકલ્પાંશ્ચ નારીશ્ચ પ્રિયદર્શનાઃ

અદૃષ્ટપૂર્વાન્ સુભગાન્ સ દદર્શ ધનઞ્જયઃ ।
સદનાનિ ચ શુભ્રાણિ નારીશ્ચાપ્સરસાં નિભાઃ

તત્ર તત્રોપશૃણ્વાનઃ સ્વપૂર્વેષાં મહાત્મનામ્ ।
પ્રગીયમાણં ચ યશઃ કૃષ્ણમાહાત્મ્યસૂચકમ્

આત્માનં ચ પરિત્રાતમ્ અશ્વત્થામ્નો ઽસ્ત્રતેજસઃ ।
સ્નેહં ચ વૃષ્ણિપાર્થાનાં તેષાં ભક્તિં ચ કેશવે

તેભ્યઃ પરમસન્તુષ્ટઃ પ્રીત્યુજ્જૃમ્ભિતલોચનઃ ।
મહાધનાનિ વાસાંસિ દદૌ હારાન્ મહામનાઃ

સારથ્યપારષદસેવનસખ્યદૌત્ય $ વીરાસનાનુગમનસ્તવનપ્રણામાન્ &અમ્પ્;
સ્નિગ્ધેષુ પાણ્ડુષુ જગત્પ્રણતિં ચ વિષ્ણોર્ % ભક્તિં કરોતિ નૃપતિશ્ચરણારવિન્દે ॥ ભ્પ્_01.16.018* ॥
તસ્યૈવં વર્તમાનસ્ય પૂર્વેષાં વૃત્તિમ્ અન્વહમ્ ।
નાતિદૂરે કિલાશ્ચર્યં યદાસીત્ તન્ નિબોધ મે

ધર્મઃ પદૈકેન ચરન્ વિચ્છાયામ્ ઉપલભ્ય ગામ્ ।
પૃચ્છતિ સ્માશ્રુવદનાં વિવત્સામ્ ઇવ માતરમ્

ભ્પ્_01.16.021।0 ધર્મ ઉવાચ
કચ્ચિદ્ભદ્રે ઽનામયમ્ આત્મનસ્તે વિચ્છાયાસિ મ્લાયતેષન્ મુખેન ।
આલક્ષયે ભવતીમ્ અન્તરાધિં દૂરે બન્ધું શોચસિ કઞ્ચનામ્બ

પાદૈર્ન્યૂનં શોચસિ મૈકપાદમ્ આત્માનં વા વૃષલૈર્ભોક્ષ્યમાણમ્ ।
આહો સુરાદીન્ હૃતયજ્ઞભાગાન્ પ્રજા ઉત સ્વિન્ મઘવત્યવર્ષતિ

અરક્ષ્યમાણાઃ સ્ત્રિય ઉર્વિ બાલાન્ શોચસ્યથો પુરુષાદૈરિવાર્તાન્ ।
વાચં દેવીં બ્રહ્મકુલે કુકર્મણ્યબ્રહ્મણ્યે રાજકુલે કુલાગ્ર્યાન્

કિં ક્ષત્રબન્ધૂન્ કલિનોપસૃષ્ટાન્ રાષ્ટ્રાણિ વા તૈરવરોપિતાનિ ।
ઇતસ્તતો વાશનપાનવાસઃ સ્નાનવ્યવાયોન્મુખજીવલોકમ્

યદ્વામ્બ તે ભૂરિભરાવતાર કૃતાવતારસ્ય હરેર્ધરિત્રિ ।
અન્તર્હિતસ્ય સ્મરતી વિસૃષ્ટા કર્માણિ નિર્વાણવિલમ્બિતાનિ

ઇદં મમાચક્ષ્વ તવાધિમૂલં વસુન્ધરે યેન વિકર્શિતાસિ ।
કાલેન વા તે બલિનાં બલીયસા સુરાર્ચિતં કિં હૃતમ્ અમ્બ સૌભગમ્

ભ્પ્_01.16.027।0 ધરણ્યુવાચ
ભવાન્ હિ વેદ તત્ સર્વં યન્ માં ધર્માનુપૃચ્છસિ ।
ચતુર્ભિર્વર્તસે યેન પાદૈર્લોકસુખાવહૈઃ

સત્યં શૌચં દયા ક્ષાન્તિસ્ત્યાગઃ સન્તોષ આર્જવમ્ ।
શમો દમસ્તપઃ સામ્યં તિતિક્ષોપરતિઃ શ્રુતમ્

જ્ઞાનં વિરક્તિરૈશ્વર્યં શૌર્યં તેજો બલં સ્મૃતિઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યં કૌશલં કાન્તિર્ધૈર્યં માર્દવમ્ એવ ચ

પ્રાગલ્ભ્યં પ્રશ્રયઃ શીલં સહ ઓજો બલં ભગઃ ।
ગામ્ભીર્યં સ્થૈર્યમ્ આસ્તિક્યં કીર્તિર્માનો ઽનહઙ્કૃતિઃ

એતે ચાન્યે ચ ભગવન્ નિત્યા યત્ર મહાગુણાઃ ।
પ્રાર્થ્યા મહત્ત્વમ્ ઇચ્છદ્ભિર્ન વિયન્તિ સ્મ કર્હિચિત્

તેનાહં ગુણપાત્રેણ શ્રીનિવાસેન સામ્પ્રતમ્ ।
શોચામિ રહિતં લોકં પાપ્મના કલિનેક્ષિતમ્

આત્માનં ચાનુશોચામિ ભવન્તં ચામરોત્તમમ્ ।
દેવાન્ પિતૄન્ ઋષીન્ સાધૂન્ સર્વાન્ વર્ણાંસ્તથાશ્રમાન્

બ્રહ્માદયો બહુતિથં યદપાઙ્ગમોક્ષ $ કામાસ્તપઃ સમચરન્ ભગવત્પ્રપન્નાઃ &અમ્પ્;
સા શ્રીઃ સ્વવાસમ્ અરવિન્દવનં વિહાય % યત્પાદસૌભગમ્ અલં ભજતે ઽનુરક્તા ॥ ભ્પ્_01.16.034* ॥
તસ્યાહમ્ અબ્જકુલિશાઙ્કુશકેતુકેતૈઃ $ શ્રીમત્પદૈર્ભગવતઃ સમલઙ્કૃતાઙ્ગી &
તસ્યાહમ્ અબ્જકુલિશાઙ્કુશકેતુકેતૈઃ $ શ્રીમત્પદૈર્ભગવતઃ સમલઙ્કૃતાઙ્ગી &
ત્રીન્ અત્યરોચ ઉપલભ્ય તતો વિભૂતિં % લોકાન્ સ માં વ્યસૃજદુત્સ્મયતીં તદન્તે ॥ ભ્પ્_01.16.035* ॥
યો વૈ મમાતિભરમ્ આસુરવંશરાજ્ઞામ્ $ અક્ષૌહિણીશતમ્ અપાનુદદાત્મતન્ત્રઃ &
યો વૈ મમાતિભરમ્ આસુરવંશરાજ્ઞામ્ $ અક્ષૌહિણીશતમ્ અપાનુદદાત્મતન્ત્રઃ &
ત્વાં દુઃસ્થમ્ ઊનપદમ્ આત્મનિ પૌરુષેણ % સમ્પાદયન્ યદુષુ રમ્યમ્ અબિભ્રદઙ્ગમ્ ॥ ભ્પ્_01.16.036* ॥
કા વા સહેત વિરહં પુરુષોત્તમસ્ય $ પ્રેમાવલોકરુચિરસ્મિતવલ્ગુજલ્પૈઃ &
કા વા સહેત વિરહં પુરુષોત્તમસ્ય $ પ્રેમાવલોકરુચિરસ્મિતવલ્ગુજલ્પૈઃ &
સ્થૈર્યં સમાનમ્ અહરન્ મધુમાનિનીનાં % રોમોત્સવો મમ યદઙ્ઘ્રિવિટઙ્કિતાયાઃ ॥ ભ્પ્_01.16.037* ॥
તયોરેવં કથયતોઃ પૃથિવીધર્મયોસ્તદા ।
પરીક્ષિન્ નામ રાજર્ષિઃ પ્રાપ્તઃ પ્રાચીં સરસ્વતીમ્