ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 01.03

ભ્પ્_01.03.001।0 સૂત ઉવાચ
જગૃહે પૌરુષં રૂપં ભગવાન્ મહદાદિભિઃ ।
સમ્ભૂતં ષોડશકલમ્ આદૌ લોકસિસૃક્ષયા

યસ્યામ્ભસિ શયાનસ્ય યોગનિદ્રાં વિતન્વતઃ ।
નાભિહ્રદામ્બુજાદાસીદ્બ્રહ્મા વિશ્વસૃજાં પતિઃ

યસ્યાવયવસંસ્થાનૈઃ કલ્પિતો લોકવિસ્તરઃ ।
તદ્વૈ ભગવતો રૂપં વિશુદ્ધં સત્ત્વમ્ ઊર્જિતમ્

પશ્યન્ત્યદો રૂપમ્ અદભ્રચક્ષુષા સહસ્રપાદોરુભુજાનનાદ્ભુતમ્ ।
સહસ્રમૂર્ધશ્રવણાક્ષિનાસિકં સહસ્રમૌલ્યમ્બરકુણ્ડલોલ્લસત્

એતન્ નાનાવતારાણાં નિધાનં બીજમ્ અવ્યયમ્ ।
યસ્યાંશાંશેન સૃજ્યન્તે દેવતિર્યઙ્નરાદયઃ

સ એવ પ્રથમં દેવઃ કૌમારં સર્ગમ્ આશ્રિતઃ ।
ચચાર દુશ્ચરં બ્રહ્મા બ્રહ્મચર્યમ્ અખણ્ડિતમ્

દ્વિતીયં તુ ભવાયાસ્ય રસાતલગતાં મહીમ્ ।
ઉદ્ધરિષ્યન્ન્ ઉપાદત્ત યજ્ઞેશઃ સૌકરં વપુઃ

તૃતીયમ્ ઋષિસર્ગં વૈ દેવર્ષિત્વમ્ ઉપેત્ય સઃ ।
તન્ત્રં સાત્વતમ્ આચષ્ટ નૈષ્કર્મ્યં કર્મણાં યતઃ

તુર્યે ધર્મકલાસર્ગે નરનારાયણાવૃષી ।
ભૂત્વાત્મોપશમોપેતમ્ અકરોદ્દુશ્ચરં તપઃ

પઞ્ચમઃ કપિલો નામ સિદ્ધેશઃ કાલવિપ્લુતમ્ ।
પ્રોવાચાસુરયે સાઙ્ખ્યં તત્ત્વગ્રામવિનિર્ણયમ્

ષષ્ઠમ્ અત્રેરપત્યત્વં વૃતઃ પ્રાપ્તો ઽનસૂયયા ।
આન્વીક્ષિકીમ્ અલર્કાય પ્રહ્લાદાદિભ્ય ઊચિવાન્

તતઃ સપ્તમ આકૂત્યાં રુચેર્યજ્ઞો ઽભ્યજાયત ।
સ યામાદ્યૈઃ સુરગણૈરપાત્ સ્વાયમ્ભુવાન્તરમ્

અષ્ટમે મેરુદેવ્યાં તુ નાભેર્જાત ઉરુક્રમઃ ।
દર્શયન્ વર્ત્મ ધીરાણાં સર્વાશ્રમનમસ્કૃતમ્

ઋષિભિર્યાચિતો ભેજે નવમં પાર્થિવં વપુઃ ।
દુગ્ધેમામ્ ઓષધીર્વિપ્રાસ્તેનાયં સ ઉશત્તમઃ

રૂપં સ જગૃહે માત્સ્યં ચાક્ષુષોદધિસમ્પ્લવે ।
નાવ્યારોપ્ય મહીમય્યામ્ અપાદ્વૈવસ્વતં મનુમ્

સુરાસુરાણામ્ ઉદધિં મથ્નતાં મન્દરાચલમ્ ।
દધ્રે કમઠરૂપેણ પૃષ્ઠ એકાદશે વિભુઃ

ધાન્વન્તરં દ્વાદશમં ત્રયોદશમમ્ એવ ચ ।
અપાયયત્ સુરાન્ અન્યાન્ મોહિન્યા મોહયન્ સ્ત્રિયા

ચતુર્દશં નારસિંહં બિભ્રદ્દૈત્યેન્દ્રમ્ ઊર્જિતમ્ ।
દદાર કરજૈરૂરાવેરકાં કટકૃદ્યથા

પઞ્ચદશં વામનકં કૃત્વાગાદધ્વરં બલેઃ ।
પદત્રયં યાચમાનઃ પ્રત્યાદિત્સુસ્ત્રિપિષ્ટપમ્

અવતારે ષોડશમે પશ્યન્ બ્રહ્મદ્રુહો નૃપાન્ ।
ત્રિઃસપ્તકૃત્વઃ કુપિતો નિઃક્ષત્રામ્ અકરોન્ મહીમ્

તતઃ સપ્તદશે જાતઃ સત્યવત્યાં પરાશરાત્ ।
ચક્રે વેદતરોઃ શાખા દૃષ્ટ્વા પુંસો ઽલ્પમેધસઃ

નરદેવત્વમ્ આપન્નઃ સુરકાર્યચિકીર્ષયા ।
સમુદ્રનિગ્રહાદીનિ ચક્રે વીર્યાણ્યતઃ પરમ્

એકોનવિંશે વિંશતિમે વૃષ્ણિષુ પ્રાપ્ય જન્મની ।
રામકૃષ્ણાવિતિ ભુવો ભગવાન્ અહરદ્ભરમ્

તતઃ કલૌ સમ્પ્રવૃત્તે સમ્મોહાય સુરદ્વિષામ્ ।
બુદ્ધો નામ્નાઞ્જનસુતઃ કીકટેષુ ભવિષ્યતિ

અથાસૌ યુગસન્ધ્યાયાં દસ્યુપ્રાયેષુ રાજસુ ।
જનિતા વિષ્ણુયશસો નામ્ના કલ્કિર્જગત્પતિઃ

અવતારા હ્યસઙ્ખ્યેયા હરેઃ સત્ત્વનિધેર્દ્વિજાઃ ।
યથાવિદાસિનઃ કુલ્યાઃ સરસઃ સ્યુઃ સહસ્રશઃ

ઋષયો મનવો દેવા મનુપુત્રા મહૌજસઃ ।
કલાઃ સર્વે હરેરેવ સપ્રજાપતયઃ સ્મૃતાઃ

એતે ચાંશકલાઃ પુંસઃ કૃષ્ણસ્તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ ।
ઇન્દ્રારિવ્યાકુલં લોકં મૃડયન્તિ યુગે યુગે

જન્મ ગુહ્યં ભગવતો ય એતત્ પ્રયતો નરઃ ।
સાયં પ્રાતર્ગૃણન્ ભક્ત્યા દુઃખગ્રામાદ્વિમુચ્યતે

એતદ્રૂપં ભગવતો હ્યરૂપસ્ય ચિદાત્મનઃ ।
માયાગુણૈર્વિરચિતં મહદાદિભિરાત્મનિ

યથા નભસિ મેઘૌઘો રેણુર્વા પાર્થિવો ઽનિલે ।
એવં દ્રષ્ટરિ દૃશ્યત્વમ્ આરોપિતમ્ અબુદ્ધિભિઃ

અતઃ પરં યદવ્યક્તમ્ અવ્યૂઢગુણબૃંહિતમ્ ।
અદૃષ્ટાશ્રુતવસ્તુત્વાત્ સ જીવો યત્ પુનર્ભવઃ

યત્રેમે સદસદ્રૂપે પ્રતિષિદ્ધે સ્વસંવિદા ।
અવિદ્યયાત્મનિ કૃતે ઇતિ તદ્બ્રહ્મદર્શનમ્

યદ્યેષોપરતા દેવી માયા વૈશારદી મતિઃ ।
સમ્પન્ન એવેતિ વિદુર્મહિમ્નિ સ્વે મહીયતે

એવં ચ જન્માનિ કર્માણિ હ્યકર્તુરજનસ્ય ચ ।
વર્ણયન્તિ સ્મ કવયો વેદગુહ્યાનિ હૃત્પતેઃ

સ વા ઇદં વિશ્વમ્ અમોઘલીલઃ સૃજત્યવત્યત્તિ ન સજ્જતે ઽસ્મિન્ ।
ભૂતેષુ ચાન્તર્હિત આત્મતન્ત્રઃ ષાડ્વર્ગિકં જિઘ્રતિ ષડ્ગુણેશઃ

ન ચાસ્ય કશ્ચિન્ નિપુણેન ધાતુર્ અવૈતિ જન્તુઃ કુમનીષ ઊતીઃ ।
નામાનિ રૂપાણિ મનોવચોભિઃ સન્તન્વતો નટચર્યામ્ ઇવાજ્ઞઃ

સ વેદ ધાતુઃ પદવીં પરસ્ય દુરન્તવીર્યસ્ય રથાઙ્ગપાણેઃ ।
યો ઽમાયયા સન્તતયાનુવૃત્ત્યા ભજેત તત્પાદસરોજગન્ધમ્

અથેહ ધન્યા ભગવન્ત ઇત્થં યદ્વાસુદેવે ઽખિલલોકનાથે ।
કુર્વન્તિ સર્વાત્મકમ્ આત્મભાવં ન યત્ર ભૂયઃ પરિવર્ત ઉગ્રઃ

ઇદં ભાગવતં નામ પુરાણં બ્રહ્મસમ્મિતમ્ ।
ઉત્તમશ્લોકચરિતં ચકાર ભગવાન્ ઋષિઃ

નિઃશ્રેયસાય લોકસ્ય ધન્યં સ્વસ્ત્યયનં મહત્ ।
તદિદં ગ્રાહયામ્ આસસુતમ્ આત્મવતાં વરમ્

સર્વવેદેતિહાસાનાં સારં સારં સમુદ્ધૃતમ્ ।
સ તુ સંશ્રાવયામ્ આસમહારાજં પરીક્ષિતમ્

પ્રાયોપવિષ્ટં ગઙ્ગાયાં પરીતં પરમર્ષિભિઃ ।
કૃષ્ણે સ્વધામોપગતે ધર્મજ્ઞાનાદિભિઃ સહ

કલૌ નષ્ટદૃશામ્ એષ પુરાણાર્કો ઽધુનોદિતઃ ।
તત્ર કીર્તયતો વિપ્રા વિપ્રર્ષેર્ભૂરિતેજસઃ

અહં ચાધ્યગમં તત્ર નિવિષ્ટસ્તદનુગ્રહાત્ ।
સો ઽહં વઃ શ્રાવયિષ્યામિ યથાધીતં યથામતિ