ભગવદ્ગીતાભાષ્ય · અધ્યાય 4

ઇમં વિવસ્વતે યોગં પ્રોક્તવાન્ અહમ્ અવ્યયમ્ ।
વિવસ્વાન્ મનવે પ્રાહ મનુર્ ઈક્ષવાકવે ઽબ્રવીત્ ॥

એવં પરમ્પરાપ્રાપ્તમ્ ઇમં રાજર્ષયો ઽવિદુઃ ।
સ કાલેનેહ મહતા યોગો નષ્ટઃ પરન્તપ ॥

સ એવાયં મયા તે ઽદ્ય યોગઃ પ્રોક્તઃ પુરાતનઃ ।
ભક્તો ઽસ્તિ મે સખા ચેતિ રહસ્યં હ્ય્ એતદ્ ઉત્તમમ્ ॥

અવરં ભવતો જન્મ પરં જન્મ વિવસ્વતઃ ।
કથમ્ એતદ્ વિજાનીયાં ત્વમ્ આદૌ પ્રોક્તવાન્ ઇતિ ॥

બહૂનિ મે વ્યતીતાનિ જન્માનિ તવ ચાર્જુન ।
તાન્ય્ અહં વેદ સર્વાણિ ન ત્વં વેત્થ પરન્તપ ॥

અજો ઽપિ સન્ અવ્યયાત્મા ભૂતાનામ્ ઈશ્વરો ઽપિ સન્ ।
પ્રકૃતિં સ્વામ્ અધિષ્ઠાય સંભવામ્ય્ આત્મમાયયા ॥

યદા યદા હિ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ ભવતિ ભારત ।
અભ્યુત્થાનમ્ અધર્મસ્ય તદાત્માનં સૃજામ્ય્ અહમ્ ॥

પરિત્રાણાય સાધૂનાં વિનાશાય ચ દુષ્કૃતામ્ ।
ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય સંભવામિ યુગે યુગે ॥

જન્મ કર્મં ચ મે દિવ્યમ્ એવં યો વેત્તિ તત્ત્વતઃ ।
ત્યક્ત્વા દેહં પુનર્જન્મ નૈતિ મામ્ એતિ સો ઽર્જુન ॥

વીતરાગભયક્રોધા મન્મયા મામ્ ઉપાશ્રિતાઃ ।
બહવો જ્ઞાનતપસા પૂતા મદ્ભાવન્ આગતાઃ ॥

યે યથા માં પ્રપદ્યન્તે તાંસ્ તથૈવ ભજામ્ય્ અહમ્ ।
મમ વર્ત્માનુવર્તન્તે મનુષ્યાઃ પાર્થ સર્વશઃ ॥

કાઙ્ક્ષન્તઃ કર્મણાં સિદ્ધિં યજન્ત ઇહ દેવતાઃ ।
ક્ષિપ્રં હિ માનુષે લોકે સિદ્ધિર્ ભવતિ કર્મજા ॥

ચાતુર્વર્ણ્યં મયા સૃષ્ટં ગુણકર્મવિભાગશઃ ।
તસ્ય કર્તારમ્ અપિ માં વિદ્ધ્ય્ અકર્તારમ્ અવ્યયમ્ ॥

ન માં કર્માણિ લિમ્પન્તિ ન મે કર્મફલે સ્પૃહા ।
ઇતિ માં યો ઽભિજાનાતિ કર્મભિર્ ન સ બધ્યતે ॥

એવં જ્ઞાત્વા કૃતં કર્મ પૂર્વૈર્ અપિ મુમુક્ષુભિઃ ।
કુરુ કર્મૈવ તસ્માત્ ત્વં પૂર્વૈઃ પૂર્વતરં કૃતમ્ ॥

કિં કર્મ કિમ્ અકર્મેતિ કવયો ઽપ્ય્ અત્ર મોહિતાઃ ।
તત્ તે કર્મ પ્રવક્ષ્યામિ યજ્ જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસે ઽશુભાત્ ॥

કર્મણો હ્ય્ અપિ બોદ્ધવ્યં બોદ્ધવ્યં ચ વિકર્મણઃ ।
અકર્મણશ્ ચ બોદ્ધવ્યં ગહના કર્મણો ગતિઃ ॥

કર્મણ્ય્ અકર્મ યઃ પશ્યેદ્ અકર્મણિ ચ કર્મ યઃ ।
સ બુદ્ધિમાન્ મનુષ્યેષુ સ યુક્તઃ કૃત્સ્નકર્મકૃત્ ॥

યસ્ય સર્વે સમારમ્ભાઃ કામસંકલ્પવર્જિતાઃ ।
જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધકર્માણં તમ્ આહુઃ પણ્ડિતં બુધાઃ ॥

ત્યક્ત્વા કર્મફલાસઙ્ગં નિત્યતૃપ્તો નિરાશ્રયઃ ।
કર્મણ્ય્ અભિપ્રવૃત્તો ઽપિ નૈવ કિંચિત્ કરોતિ સઃ ॥

નિરાશીર્ યતચિત્તાત્મા ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ ।
શારીરં કેવલં કર્મ કુર્વન્ નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્ ॥

યદૃચ્છાલાભસંતુષ્ટો દ્વન્દ્વાતીતો વિમત્સરઃ ।
સમઃ સિદ્ધાવ્ અસિદ્ધૌ ચ કૃત્વાપિ ન નિબધ્યતે ॥

ગતસઙ્ગસ્ય મુક્તસ્ય જ્ઞાનાવસ્થિતચેતસઃ ।
યજ્ઞાયાચરતઃ કર્મ સમગ્રં પ્રવિલીયતે ॥

બ્રહ્માર્પણં બ્રહ્મ હવિર્ બ્રહ્માગ્નૌ બ્રહ્મણા હુતમ્ ।
બ્રહ્મૈવ તેન ગન્તવ્યં બ્રહ્મકર્મસમાધિના ॥

દૈવમ્ એવાપરે યજ્ઞં યોગિનઃ પર્યુપાસતે ।
બ્રહ્માગ્નાવ્ અપરે યજ્ઞં યજ્ઞેનૈવોપજુહ્વતિ ॥

શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણ્ય્ અન્યે સંયમાગ્નિષુ જુહ્વતિ ।
શબ્દાદીન્ વિષયાન્ અન્યે ઇન્દ્રિયાગ્નિષુ જુહ્વતિ ॥

સર્વાણીન્દ્રિયકર્માણિ પ્રાણકર્માણિ ચાપરે ।
આત્મસંયમયોગાગ્નૌ જુહ્વતિ જ્ઞાનદીપિતે ॥

દ્રવ્યયજ્ઞાસ્ તપોયજ્ઞા યોગયજ્ઞાસ્ તથાપરે ।
સ્વાધ્યાયજ્ઞાનયજ્ઞાશ્ ચ યતયઃ સંશિતવ્રતાઃ ॥

અપાને જુહ્વતિ પ્રાણં પ્રાણે ઽપાનં તથાપરે ।
પ્રાણાપાનગતી રુદ્ધ્વા પ્રાણાયામપરાયણાઃ ॥

અપરે નિયતાહારાઃ પ્રાણાન્ પ્રાણેષુ જુહ્વતિ ।

સર્વે ઽપ્ય્ એતે યજ્ઞવિદો યજ્ઞક્ષપિતકલ્મષાઃ ॥

યજ્ઞશિષ્ટામૃતભુજો યાન્તિ બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।

નાયં લોકો ઽસ્ત્ય્ અયજ્ઞસ્ય કુતો ઽન્યઃ કુરુસત્તમ ॥

એવં બહુવિધા યજ્ઞા વિતતા બ્રહ્મણો મુખે ।
કર્મજાન્ વિદ્ધિ તાન્ સર્વાન્ એવં જ્ઞાત્વા વિમોક્ષ્યસે ॥

શ્રેયાન્ દ્રવ્યમયાદ્ યજ્ઞાજ્ જ્ઞાનયજ્ઞઃ પરન્તપ ।
સર્વં કર્માખિલં પાર્થ જ્ઞાને પરિસમાપ્યતે ॥

તદ્ વિદ્ધિ પ્રણિપાતેન પરિપ્રશ્નેન સેવયા ।
ઉપદેક્ષ્યન્તિ તે જ્ઞાનં જ્ઞાનિનસ્ તત્ત્વદર્શિનઃ ॥

યજ્ જ્ઞાત્વા ન પુનર્ મોહમ્ એવં યાસ્યસિ પાણ્ડવ ।
યેન ભૂતાન્ય્ અશેષેણ દ્રક્ષ્યસ્ય્ આત્મન્ય્ અથો મયિ ॥

અપિ ચેદ્ અસિ પાપેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પાપકૃત્તમઃ ।
સર્વં જ્ઞાનપ્લવેનૈવ વૃજિનં સંતરિષ્યસિ ॥

યથૈધાંસિ સમિદ્ધો ઽગ્નિર્ ભસ્મસાત્ કુરુતે ઽર્જુન ।
જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્ કુરુતે તથા ॥

ન હિ જ્ઞાનેન સદૃશં પવિત્રમ્ ઇહ વિદ્યતે ।
તત્ સ્વયં યોગસંસિદ્ધઃ કાલેનાત્મનિ વિન્દતિ ॥

શ્રદ્ધાવાન્ લભતે જ્ઞાનં તત્પરઃ સંયતેન્દ્રિયઃ ।
જ્ઞાનં લબ્ધ્વા પરામ્ શાન્તિમ્ અચિરેણાધિગચ્છતિ ॥

અજ્ઞશ્ ચાશ્રદ્દધાનશ્ ચ સંશયાત્મા વિનશ્યતિ ।
નાયં લોકો ઽસ્તિ ન પરો ન સુખં સંશયાત્મનઃ ॥

યોગસંન્યસ્તકર્માણં જ્ઞાનસંચ્છિન્નસંશયમ્ ।
આત્મવન્તં ન કર્માણિ નિબધ્નન્તિ ધનઞ્જય ॥

તસ્માદ્ અજ્ઞાનસંભૂતં હૃત્સ્થં જ્ઞાનાસિનાત્મનઃ ।
છિત્ત્વૈનં સંશયં યોગમ્ આતિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભારત ॥