ભગવદ્ગીતાભાષ્ય · અધ્યાય 3

જ્યાયસી ચેત્ કર્મણસ્ તે મતા બુદ્ધિર્ જનાર્દન ।
તત્ કિં કર્મણિ ઘોરે માં નિયોજયસિ કેશવ ॥

વ્યામિશ્રેણૈવ વાક્યેન બુદ્ધિં મોહયસીવ મે ।
તદ્ એકં વદ, નિશ્ચિત્ય યેન શ્રેયો ઽહમ્ આપ્નુયામ્ ॥

લોકે ઽસ્મિન્ દ્વિવિધા નિષ્ઠા પુરા પ્રોક્તા મયાનઘ ।
જ્ઞાનયોગેન સાઙ્ખ્યાનાં કર્મયોગેન યોગિનામ્ ॥

ન કર્મણામ્ અનારમ્ભાન્ નૈષ્કર્મ્યં પુરુષો ઽશ્નુતે ।
ન ચ સંન્યસનાદ્ એવ સિદ્ધિં સમધિગચ્છતિ ॥

ન હિ કશ્ચિત્ ક્ષણમ્ અપિ જાતુ તિષ્ઠત્ય્ અકર્મકૃત્ ।
કાર્યતે હ્ય્ અવશઃ કર્મ સર્વઃ પ્રકૃતિજૈર્ ગુણૈઃ ॥

કર્મેન્દ્રિયાણિ સંયમ્ય ય આસ્તે મનસા સ્મરન્ ।
ઇન્દ્રિયાર્થાન્ વિમૂઢાત્મા મિથ્યાચારઃ સ ઉચ્યતે ॥

યસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયાણિ મનસા નિયમ્યારભતે ઽર્જુન ।
કર્મેન્દ્રિયૈઃ કર્મયોગમ્ અસક્તઃ સ વિશિષ્યતે ॥

નિયતં કુરુ કર્મ ત્વં કર્મં જ્યાસયો હ્ય્ અકર્મણઃ ।
શરીરયાત્રાપિ ચ તે ન પ્રસિદ્ધ્યેદ્ અકર્મણઃ ॥

યજ્ઞાર્થાત્ કર્મણો ઽન્યત્ર લોકો ઽયં કર્મબન્ધનઃ ।
તદર્થં કર્મ કૌન્તેય મુક્તસઙ્ગસ્ સમાચર ॥

સહ યજ્ઞૈઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા પુરોવાચ પ્રજાપતિઃ ।
અનેન પ્રસવિષ્યધ્વમ્ એષ વો ઽસ્ત્વ્ ઇષ્ટકામધુક્ ॥

દેવાન્ ભાવયતાનેન તે દેવા ભાવયન્તુ વઃ ।
પરસ્પરં ભાવયન્તઃ શ્રેયઃ પરમ્ અવાપ્સ્યથ ॥

ઇષ્ટાન્ ભોગાન્ હિ વો દેવા દાસ્યન્તે યજ્ઞભાવિતાઃ ।
તૈર્ દત્તાન્ અપ્રદાયૈભ્યો યો ભુઙ્ક્તે સ્તેન એવ સઃ ॥

યજ્ઞશિષ્ટાશિનસ્ સન્તો મુચ્યન્તે સર્વકિલ્વિષૈઃ ।
તે ત્વ્ અઘં ભુઞ્જતે પાપા યે પચન્ત્ય્ આત્મકારણાત્ ॥

અન્નાદ્ ભવન્તિ ભૂતાનિ પર્જન્યાદ્ અન્નસંભવઃ ।
યજ્ઞાદ્ ભવતિ પર્જન્યો યજ્ઞઃ કર્મસમુદ્ભવઃ ॥

કર્મ બ્રહ્મોદ્ભવં વિદ્ધિ બ્રહ્માક્ષરસમુદ્ભવમ્ ।
તસ્માત્ સર્વગતં બ્રહ્મ નિત્યં યજ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

એવં પ્રવર્તિતં ચક્રં નાનુવર્તયતીહ યઃ ।
અઘાયુર્ ઇન્દ્રિયારામો મોઘં પાર્થ સ જીવતિ ॥

યસ્ ત્વ્ આત્મરતિર્ એવ સ્યાદ્ આત્મતૃપ્તશ્ ચ માનવઃ ।
આત્મન્ય્ એવ ચ સંતુષ્ટસ્ તસ્ય કાર્યં ન વિદ્યતે ॥

નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન ।
ન ચાસ્ય સર્વભૂતેષુ કશ્ચિદ્ અર્થવ્યપાશ્રયઃ ॥

તસ્માદ્ અસક્તસ્ સતતં કાર્યં કર્મ સમાચર ।
અસક્તો હ્ય્ આચરન્ કર્મ પરમ્ આપ્નોતિ પુરુષઃ ॥

કર્મણૈવ હિ સંસિદ્ધિમ્ આસ્થિતા જનકાદયઃ ।

લોકસંગ્રહમ્ એવાપિ સંપશ્યન્ કર્તુમ્ અર્હસિ ॥

યદ્ યદ્ આચરતિ શ્રેષ્ઠસ્ તત્ તદ્ એવેતરો જનઃ ।
સ યત્ પ્રમાણં કુરુતે લોકસ્ તદ્ અનુવર્તતે ॥

ન મે પાર્થાસ્તિ કર્તવ્યં ત્રિષુ લોકેષુ કિંચન ।
નાનવાપ્તમ્ અવાપ્તવ્યં વર્ત એવ ચ કર્મણિ ॥

યદિ હ્ય્ અહં ન વર્તેયં જાતુ કર્મણ્ય્ અતન્દ્રિતઃ ।
મમ વર્ત્માનુવર્તન્તે મનુષ્યાઃ પાર્થ સર્વશઃ ॥

ઉત્સીદેયુર્ ઇમે લોકા ન કુર્યાં કર્મ ચેદ્ અહમ્ ।
સંકરસ્ય ચ કર્તા સ્યામ્ ઉપહન્યામ્ ઇમાઃ પ્રજાઃ ॥

સક્તાઃ કર્મણ્ય્ અવિદ્વાંસો યથા કુર્વન્તિ ભારત ।
કુર્યાદ્ વિદ્વાંસ્ તથાસક્તશ્ ચિકીર્ષુર્ લોકસંગ્રહમ્ ॥

ન બુદ્ધિભેદં જનયેદ્ અજ્ઞાનાં કર્મસઙ્ગિનામ્ ।
જોષયેત્ સર્વકર્માણિ વિદ્વાન્ યુક્તઃ સમાચરન્ ॥

પ્રકૃતેઃ ક્રિયમાણાણિ ગુણૈઃ કર્માણિ સર્વશઃ ।
અહઙ્કારવિમૂઢાત્મા કર્તાહમ્ ઇતિ મન્યતે ॥

તત્ત્વવિત્ તુ મહાબાહો ગુણકર્મવિભાગયોઃ ।
ગુણા ગુણેષુ વર્તન્ત ઇતિ મત્વા ન સજ્જતે ॥

પ્રકૃતેર્ ગુણસંમૂઢાઃ સજ્જન્તે ગુણકર્મસુ ।
તાન્ અકૃત્સ્નવિદો મન્દાન્ કૃત્સ્નવિન્ ન વિચાલયેત્ ॥

મયિ સર્વાણિ કર્માણિ સંન્યસ્યાધ્યાત્મચેતસા ।
નિરાશીર્ નિર્મમો ભૂત્વા યુધ્યસ્વ વિગતજ્વરઃ ॥

યે મે મતમ્ ઇદં નિત્યમ્ અનુતિષ્ઠન્તિ માનવાઃ ।
શ્રદ્ધાવન્તો ઽનસૂયન્તો મુચ્યન્તે તે ઽપિ કર્મભિઃ ॥

યે ત્વ્ એતદ્ અભ્યસૂયન્તો નાનુતિષ્ઠન્તિ મે મતમ્ ।
સર્વજ્ઞાનવિમૂઢાંસ્ તાન્ વિદ્ધિ નષ્ટાન્ અચેતસઃ ॥

સદૃશં ચેષ્ટતે સ્વસ્યાઃ પ્રકૃતેર્ જ્ઞાનવાન્ અપિ ।
પ્રકૃતિં યાન્તિ ભૂતાનિ નિગ્રહઃ કિં કરિષ્યતિ ॥

ઇન્દ્રિયસ્યેન્દ્રિયસ્યાર્થે રાગદ્વેષૌ વ્યવસ્થિતૌ ।
તયોર્ ન વશમ્ આગચ્છેત્ તૌ હ્ય્ અસ્ય પરિપન્થિનૌ ॥

શ્રેયાન્ સ્વધર્મો વિગુણઃ પરધર્માત્ સ્વનુષ્ઠિતાત્ ।
સ્વધર્મે નિધનં શ્રેયઃ પરધર્મો ભયાવહઃ ॥

અથ કેન પ્રયુક્તો ઽયં પાપં ચરતિ પૂરુષઃ ।
અનિચ્છન્ન્ અપિ વાર્ષ્ણેય બલાદ્ ઇવ નિયોજિતઃ ॥

કામ એષ ક્રોધ એષ રજોગુણસમુદ્ભવઃ ।
મહાશનો મહાપાપ્મા વિદ્ધ્ય્ એનમ્ ઇહ વૈરિણમ્ ॥

ધૂમેનાવ્રિયતે વહ્નિર્ યથાદર્શો મલેન ચ ।
યથોલ્બેનાવૃતો ગર્ભસ્ તથા તેનેદમ્ આવૃતમ્ ॥

આવૃતં જ્ઞાનમ્ એતેન જ્ઞાનિનો નિત્યવૈરિણા ।
કામરૂપેણ કૌન્તેય દુષ્પૂરેણાનલેન ચ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિર્ અસ્યાધિષ્ઠાનમ્ ઉચ્યતે ।
એતૈર્ વિમોહયત્ય્ એષ જ્ઞાનમ્ આવૃત્ય દેહિનમ્ ॥

તસ્માત્ ત્વમ્ ઇન્દ્રિયાણ્ય્ આદૌ નિયમ્ય ભરતર્ષભ ।
પાપ્માનં પ્રજહિ હ્ય્ એનં જ્ઞાનવિજ્ઞાનનાશનમ્ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ પરાણ્ય્ આહુર્ ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરં મનઃ ।
મનસસ્ તુ પરા બુદ્ધિર્ યો બુદ્ધેઃ પરતસ્ તુ સઃ ॥

એવં બુદ્ધેઃ પરં બુદ્ધ્વા સંસ્તભ્યાત્માનમ્ આત્મના ।
જહિ શત્રું મહાબાહો કામરૂપં દુરાસદમ્ ॥