ભગવદ્ગીતાભાષ્ય · અધ્યાય 2

તં તથા કૃપયાવિષ્ટમ્ અશ્રુપૂર્ણાકુલેક્ષણમ્ ।
વિષીદન્તમ્ ઇદં વાક્યમ્ ઉવાચ મધુસૂદનઃ ॥

કુતસ્ ત્વા કશ્મલમ્ ઇદં વિષમે સમુપસ્થિતમ્ ।
અનાર્યજુષ્ટમ્ અસ્વર્ગ્યમ્ અકીર્તિકરમ્ અર્જુન ॥

મા ક્લૈબ્યં ગચ્છ કૌન્તેય નૈતત્ ત્વય્ય્ ઉપપદ્યતે ।
ક્ષુદ્રં હૃદયદૌર્બલ્યં ત્યક્ત્વોત્તિષ્ઠ પરન્તપ ॥

કથં ભીષ્મમ્ અહં સંખ્યે દ્રોણં ચ મધુસૂદન ।
ઇષુભિઃ પ્રતિયોત્સ્યામિ પૂજાર્હાવ્ અરિસૂદન ॥

ગુરૂન્ અહત્વા હિ મહાનુભાવાન્ શ્રેયશ્ ચર્તું ભૈક્ષમ્ અપીહ લોકે ।
હત્વાર્થકામાંસ્ તુ ગુરૂન્ ઇહૈવ ભુઞ્જીય ભોગાન્ રુધિરપ્રદિગ્ધાન્ ॥

ન ચૈતદ્ વિદ્મઃ કતરન્ નો ગરીયો યદ્ વા જયેમ યદિ વા નો જયેયુઃ ।
યાન્ એવ હત્વા ન જિજીવિષામસ્ તે ઽવસ્થિતાઃ પ્રમુખે ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ ॥

કાર્પણ્યદોષોપહતસ્વભાવઃ પૃચ્છામિ ત્વા ધર્મસંમૂઢચેતાઃ ।
યચ્ છ્રેયઃ સ્યાન્ નિશ્ચિતં બ્રૂહિ તન્ મે શિષ્યસ્ તે ઽહં શાધિ માં ત્વાં પ્રપન્નમ્ ॥

ન હિ પ્રપશ્યામિ મમાપનુદ્યાદ્ યચ્ છોકમ્ ઉચ્છોષણમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ ।
અવાપ્ય ભૂમાવ્ અસપત્નમ્ ઋદ્ધં રાજ્યં સુરાણામ્ અપિ ચાધિપત્યમ્ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા હૃશીકેશં ગુડાકેશઃ પરન્તપઃ ।
ન યોત્સ્ય ઇતિ ગોવિન્દમ્ ઉક્ત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ હ ॥

તમ્ ઉવાચ હૃશીકેશઃ પ્રહસન્ન્ ઇવ ભારત ।
સેનયોર્ ઉભયોર્ મધ્યે સીદમાનમ્ ઇદં વચઃ ॥

અશોચ્યાન્ અન્વશોચસ્ ત્વં પ્રજ્ઞાવાદાંશ્ ચ ભાષસે ।
ગતાસૂન્ અગતાસૂંશ્ ચ નાનુશોચન્તિ પણ્ડિતાઃ ॥

ન ત્વ્ એવાહં જાતુ નાસં ન ત્વં નેમે જનાધિપાઃ ।
ન ચૈવ ન ભવિષ્યામઃ સર્વે વયમ્ અતઃ પરમ્ ॥

દેહિનો ઽસ્મિન્ યથા દેહે કૌમારં યૌવનં જરા ।
તથા દેહાન્તરપ્રાપ્તિર્ ધીરસ્ તત્ર ન મુહ્યતિ ॥

માત્રાસ્પર્શાસ્ તુ કૌન્તેય શીતોષ્ણસુખદુઃખદાઃ ।
આગમાપાયિનો ઽનિત્યાસ્ તાંસ્ તિતિક્ષસ્વ ભારત ॥

યં હિ ન વ્યથયન્ત્ય્ એતે પુરુષં પુરુષર્ષભ ।
સમદુઃખસુખં ધીરં સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે ॥

નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।
ઉભયોર્ અપિ દૃષ્ટો ઽન્તસ્ ત્વ્ અનયોસ્ તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥

અવિનાશિ તુ તદ્ વિદ્ધિ યેન સર્વમ્ ઇદં તતમ્ ।
વિનાશમ્ અવ્યયસ્યાસ્ય ન કશ્ચિત્ કર્તુમ્ અર્હતિ ॥

અન્તવન્ત ઇમે દેહા નિત્યસ્યોક્તાઃ શરીરિણઃ ।
અનાશિનો ઽપ્રમેયસ્ય તસ્માદ્ યુધ્યસ્વ ભારત ॥

ય એનં વેત્તિ હન્તારં યશ્ ચૈનન્ મન્યતે હતમ્ ।
ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતો નાયં હન્તિ ન હન્યતે ॥

ન જાયતે મ્રિયતે વા કદાચિન્ નાયં ભૂત્વા ભવિતા વા ન ભૂયઃ ।
અજો નિત્યઃ શાશ્વતો ઽયં પુરાણો ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે ॥

વેદાવિનાશિનં નિત્યં ય એનમ્ અજમ્ અવ્યયમ્ ।
કથં સ પુરુષઃ પાર્થ કં ઘાતયતિ હન્તિ કમ્ ॥

વાસાંસિ જીર્ણાનિ યથા વિહાય નવાનિ ગૃહ્ણાતિ નરો ઽપરાણિ ।
તથા શરીરાણિ વિહાય જીર્ણાન્ય્ અન્યાનિ સંયાતિ નવાનિ દેહી ॥

નૈનં છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ નૈનં દહતિ પાવકઃ ।
ન ચૈનં ક્લેદયન્ત્ય્ આપો ન શોષયતિ મારુતઃ ॥

અચ્છેદ્યો ઽયમ્ અદાહ્યો ઽયમ્ અક્લેદ્યો ઽશોષ્ય એવ ચ ।
નિત્યસ્ સર્વગતઃ સ્થાણુર્ અચલો ઽયં સનાતનઃ ॥

અવ્યક્તો ઽયમ્ અચિન્ત્યો ઽયમ્ અવિકાર્યો ઽયમ્ ઉચ્યતે ।
તસ્માદ્ એવં વિદિત્વૈનં નાનુશોચિતુમ્ અર્હસિ ॥

અથ ચૈનં નિત્યજાતં નિત્યં વા મન્યસે મૃતમ્ ।
તથાપિ ત્વં મહાબાહો! નૈવં શોચિતુમ્ અર્હસિ ॥

જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુર્ ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ ।
તસ્માદ્ અપરિહાર્યે ઽર્થે ન ત્વં શોચિતુમ્ અર્હસિ ॥

અવ્યક્તાદીનિ ભૂતાનિ વ્યક્તમધ્યાનિ ભારત ।
અવ્યક્તનિધનાન્ય્ એવ તત્ર કા પરિદેવના ॥

આશ્ચર્યવત્ પશ્યતિ કશ્ચિદ્ એનમ્ આશ્ચર્યવદ્ વદતિ તથૈવ ચાન્યઃ ।
આશ્ચર્યવચ્ ચૈનમ્ અન્યઃ શૃણોતિ શ્રુત્વાપ્ય્ એનં વેદ ન ચૈવ કશ્ચિત્ ॥

દેહી નિત્યમ્ અવધ્યો ઽયં દેહે સર્વસ્ય ભારત ।
તસ્માત્ સર્વાણિ ભૂતાનિ ન ત્વં શોચિતુમ્ અર્હસિ ॥

સ્વધર્મમ્ અપિ ચાવેક્ષ્ય ન વિકમ્પિતુમ્ અર્હસિ ।
ધર્મ્યાદ્ ધિ યુદ્ધાચ્ છ્રેયો ઽન્યત્ ક્ષત્રિયસ્ય ન વિદ્યતે ॥

યદૃચ્છયા ચોપપન્નં સ્વર્ગદ્વારમ્ અપાવૃતમ્ ।
સુખિનઃ ક્ષત્રિયાઃ પાર્થ લભન્તે યુદ્ધમ્ ઈદૃશમ્ ॥

અથ ચેત્ ત્વમ્ ઇમં ધર્મ્યં સંગ્રામં ન કરિષ્યસિ ।
તતઃ સ્વધર્મં કીર્તિં ચ હિત્વા પાપમ્ અવાપ્સ્યસિ ॥

અકીર્તિં ચાપિ ભૂતાનિ કથયિષ્યન્તિ તે ઽવ્યયામ્ ।
સંભાવિતસ્ય ચાકીર્તિઃ મરણાદ્ અતિરિચ્યતે ॥

ભયાદ્ રણાદ્ ઉપરતં મંસ્યન્તે ત્વાં મહારથાઃ ।
યેષાં ચ ત્વં બહુમતો ભૂત્વા યાસ્યસિ લૌઘવમ્ ॥

અવાચ્યવાદાંશ્ ચ બહૂન્ વદિષ્યન્તિ તવાહિતાઃ ।
નિન્દન્તસ્ તવ સામર્થ્યં તતો દુઃખતરં નુ કિમ્ ॥

હતો વા પ્રાપ્સ્યસે સ્વર્ગં જિત્વા વા ભોક્ષ્યસે મહીમ્ ।
તસ્માદ્ ઉત્તિષ્ઠ કૌન્તેય યુદ્ધાય કૃતનિશ્ચયઃ ॥

સુખદુઃખે સમે કૃત્વા લાભાલાભૌ જયાજયૌ ।
તતો યુદ્ધાય યુજ્યસ્વ નૈવં પાપમ્ અવાપ્સ્યસિ ॥

એષા તે ઽભિહિતા સાઙ્ખ્યે બુદ્ધિર્ યોગે ત્વ્ ઇમાં શૃણુ ।
બુદ્ધ્યા યુક્તો યયા પાર્થ કર્મબન્ધં પ્રહાસ્યસિ ॥

નેહાભિક્રમનાશો ઽસ્તિ પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે ।
સ્વલ્પમ્ અપ્ય્ અસ્ય ધર્મસ્ય ત્રાયતે મહતો ભયાત્ ॥

વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિર્ એકેહ કુરુનન્દન ।
બહુશાખા હ્ય્ અનન્તાશ્ ચ બુદ્ધયો ઽવ્યવસાયિનામ્ ॥

યામ્ ઇમામ્ પુષ્પિતાં વાચં પ્રવદન્ત્ય્ અવિપશ્ચિતઃ ।
વેદવાદરતાઃ પાર્થ નાન્યદ્ અસ્તીતિ વાદિનઃ ॥

કામાત્માનઃ સ્વર્ગપરાઃ જન્મકર્મફલપ્રદામ્ ।
ક્રિયાવિશેષબહુલાં ભોગાઇશ્વર્યગતિં પ્રતિ ॥

ભોગાઇશ્વર્યપ્રસક્તાનાં તયાપહૃતચેતસામ્ ।
વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિઃ સમાધૌ ન વિધીયતે ॥

ત્રૈગુણ્યવિષયા વેદા નિસ્ત્રૈગુણ્યો ભવાર્જુન ।
નિર્દ્વન્દ્વો નિત્યસત્ત્વસ્થો નિર્યોગક્ષેમ આત્મવાન્ ॥

યાવાન્ અર્થ ઉદપાને સર્વતઃ સંપ્લુતોદકે ।
તાવાન્ સર્વેષુ વેદેષુ બ્રાહ્મણસ્ય વિજાનતઃ ॥

કર્મણ્ય્ એવાધિકારસ્ તે મા ફલેષુ કદાચન ।
મા કર્મફલહેતુર્ ભૂઃ મા તે સઙ્ગો ઽસ્ત્વ્ અકર્મણિ ॥

યોગસ્થઃ કુરુ કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ધનઞ્જય ।
સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોઃ સમો ભૂત્વા સમત્વં યોગ ઉચ્યતે ॥

દૂરેણ હ્ય્ અવરં કર્મ બુદ્ધિયોગાદ્ ધનઞ્જય ।
બુદ્ધૌ શરણમ્ અન્વિચ્છ કૃપણાઃ ફલહેતવઃ ॥

બુદ્ધિયુક્તો જહાતીહ ઉભે સુકૃતદુષ્કૃતે ।
તસ્માદ્ યોગાય યુજ્યસ્વ યોગઃ કર્મસુ કૌશલમ્ ॥

કર્મજં બુદ્ધિયુક્તા હિ ફલં ત્યક્ત્વા મનીષિણઃ ।
જન્મબન્ધવિનિર્મુક્તાઃ પદં ગચ્છન્ત્ય્ અનામયમ્ ॥

યદા તે મોહકલિલં બુદ્ધિર્ વ્યતિતરિષ્યતિ ।
તદા ગન્તાસિ નિર્વેદં શ્રોતવ્યસ્ય શ્રુતસ્ય ચ ॥

શ્રુતિવિપ્રતિપન્ના તે યદા સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલા ।
સમાધાવ્ અચલા બુદ્ધિસ્ તદા યોગમ્ અવાપ્સ્યસિ ॥

સ્થિતપ્રજ્ઞસ્ય કા ભાષા સમાધિસ્થસ્ય કેશવ ।
સ્થિતધીઃ કિં પ્રભાષતે કિમ્ આસીત વ્રજેત કિમ્ ॥

પ્રજહાતિ યદા કામાન્ સર્વાન્ પાર્થ મનોગતાન્ ।
આત્મન્ય્ એવાત્મના તુષ્ટઃ સ્થિતપ્રજ્ઞસ્ તદોચ્યતે ॥

દુઃખેષ્વ્ અનુદ્વિગ્નમનાઃ સુખેષુ વિગતસ્પૃહઃ ।
વીતરાગભયક્રોધઃ સ્થિતધીર્ મુનિર્ ઉચ્યતે ॥

યઃ સર્વત્રાનભિસ્નેહસ્ તત્ તત્ પ્રાપ્ય શુભાશુભમ્ ।
નાભિનન્દતિ ન દ્વેષ્ટિ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ॥

યદા સંહરતે ચાયં કૂર્મો ઽઙ્ગાનીવ સર્વશઃ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યસ્ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ॥

વિષયા વિનિવર્તન્તે નિરાહારસ્ય દેહિનઃ ।
રસવર્જં રસો ઽપ્ય્ અસ્ય પરં દૃષ્ટ્વા નિવર્તતે ॥

યતતો હ્ય્ અપિ કૌન્તેય પુરુષસ્ય વિપશ્ચિતઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમાથીનિ હરન્તિ પ્રસભં મનઃ ॥

તાનિ સર્વાણિ સંયમ્ય યુક્ત આસીત મત્પરઃ ।
વશે હિ યસ્યેન્દ્રિયાણિ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ॥

ધ્યાયતો વિષયાન્ પુંસઃ સઙ્ગસ્ તેષૂપજાયતે ।
સઙ્ગાત્ સંજાયતે કામઃ કામાત્ ક્રોધો ઽભિજાયતે ॥

ક્રોધાદ્ ભવતિ સંમોહઃ સંમોહાત્ સ્મૃતિવિભ્રમઃ ।
સ્મૃતિભ્રંશાદ્ બુદ્ધિનાશો બુદ્ધિનાશાત્ પ્રણશ્યતિ ॥

રાગદ્વેષવિયુક્તૈસ્ તુ વિષયાન્ ઇન્દ્રિયૈશ્ ચરન્ ।
આત્મવશ્યૈર્ વિધેયાત્મા પ્રસાદમ્ અધિગચ્છતિ ॥

પ્રસાદે સર્વદુઃખાનાં હાનિર્ અસ્યોપજાયતે ।
પ્રસન્નચેતસો હ્ય્ આશુ બુદ્ધિઃ પર્યવતિષ્ઠતે ॥

નાસ્તિ બુદ્ધિર્ અયુક્તસ્ય ન ચાયુક્તસ્ય ભાવના ।
ન ચાભાવયતઃ શાન્તિર્ અશાન્તસ્ય કુતઃ સુખમ્ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં હિ ચરતાં યન્ મનો ઽનુવિધીયતે ।
તદ્ અસ્ય હરતિ પ્રજ્ઞાં વાયુર્ નાવમ્ ઇવામ્ભસિ ॥

તસ્માદ્ યસ્ય મહાબાહો નિગૃહીતાનિ સર્વશઃ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યસ્ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ॥

યા નિશા સર્વભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી ।
યસ્યાં જાગર્તિ ભૂતાનિ સા નિશા પશ્યતો મુનેઃ ॥

આપૂર્યમાણમ્ અચલપ્રતિષ્ઠં સમુદ્રમ્ આપઃ પ્રવિશન્તિ યદ્વત્ ।
તદ્વત્ કામા યં પ્રવિશન્તિ સર્વે સ શાન્તિમ્ આપ્નોતિ ન કામકામી ॥

વિહાય કામાન્ યઃ સર્વાન્ પુમાંશ્ ચરતિ નિસ્સ્પૃહઃ ।
નિર્મમો નિરહઙ્કારઃ સ શાન્તિમ્ અધિગચ્છતિ ॥

એષા બ્રાહ્મી સ્થિતિઃ પાર્થ નૈનાં પ્રાપ્ય વિમુહ્યતિ ।
સ્થિત્વાસ્યામ્ અન્તકાલે ઽપિ બ્રહ્મનિર્વાણમ્ ઋચ્છતિ ॥