ભગવદ્ગીતાભાષ્ય · અધ્યાય 1

ધર્મક્ષેત્રે કુરુક્ષેત્રે સમવેતા યુયુત્સવઃ ।
મામકાઃ પાણ્ડવાશ્ ચૈવ કિમ્ અકુર્વત સઞ્જય ॥

દૃષ્ટ્વા તુ પાણ્ડવાનીકં વ્યૂઢં દુર્યોધનસ્ તદા ।
આચાર્યમ્ ઉપસંગમ્ય રાજા વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥

પશ્યૈતાં પાણ્ડુપુત્રાણામ્ આચાર્ય મહતીં ચમૂમ્ ।
વ્યૂઢાં દ્રુપદપુત્રેણ તવ શિષ્યેણ ધીમતા ॥

અત્ર શૂરા મહેષ્વાસા ભીમાર્જુનસમા યુધિ ।
યુયુધાનો વિરાટશ્ ચ દ્રુપદશ્ ચ મહારથઃ ॥

ધૃષ્ટકેતુશ્ ચેકિતાનઃ કાશીરાજશ્ ચ વીર્યવાન્ ।
પુરુજિત્કુન્તિભોજશ્ ચ શૈબ્યશ્ ચ નરપુઙ્ગવઃ ॥

યુધામન્યુશ્ ચ વિક્રાન્ત ઉત્તમૌજાશ્ ચ વીર્યવાન્ ।
સૌભદ્રો દ્રૌપદેયાશ્ ચ સર્વ એવ મહારથાઃ ॥

અસ્માકં તુ વિશિષ્ટા યે તાન્ નિબોધ દ્વિજોત્તમ ।
નાયકા મમ સૈન્યસ્ય સંજ્ઞાર્થં તાન્ બ્રવીમિ તે ॥

ભવાન્ ભીષ્મશ્ ચ કર્ણશ્ ચ કૃપશ્ ચ સમિતિઞ્જયઃ ।
અશ્વત્થામા વિકર્ણશ્ ચ સૌમદત્તિસ્ તથૈવ ચ ॥

અન્યે ચ બહવઃ શૂરા મદર્થે ત્યક્તજીવિતાઃ ।
નાનાશસ્ત્રપ્રહરણાસ્ સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ ॥

અપર્યાપ્તં તદ્ અસ્માકં બલં ભીષ્માભિરક્ષિતમ્ ।
પર્યાપ્તં ત્વ્ ઇદમ્ એતેષાં બલં ભીમાભિરક્ષિતમ્ ॥

અયનેષુ ચ સર્વેષુ યથાભાગમ્ અવસ્થિતાઃ ।
ભીષ્મમ્ એવાભિરક્ષન્તુ ભવન્તઃ સર્વ એવ હિ ॥

તસ્ય સંજનયન્ હર્ષં કુરુવૃદ્ધઃ પિતામહઃ ।
સિંહનાદં વિનદ્યોચ્ચૈઃ શઙ્ખં દધ્મૌ પ્રતાપવાન્ ॥

તતઃ શઙ્ખાશ્ ચ ભેર્યશ્ ચ પણવાનકગોમુખાઃ ।
સહસૈવાભ્યહન્યન્ત સ શબ્દસ્ તુમુલો ઽભવત્ ॥

તતઃ શ્વેતૈર્ હયૈર્ યુક્તે મહતિ સ્યન્દને સ્થિતૌ ।
માધવઃ પાણ્ડવશ્ ચૈવ દિવ્યૌ શઙ્ખૌ પ્રદધ્મતુઃ ॥

પાઞ્ચજન્યં હૃષીકેશો દેવદત્તં ધનઞ્જયઃ ।
પૌણ્ડ્રં દધ્મૌ મહાશઙ્ખં ભીમકર્મા વૃકોદરઃ ॥

અનન્તવિજયં રાજા કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
નકુલઃ સહદેવશ્ ચ સુઘોષમણિપુષ્પકૌ ॥

કાશ્યશ્ ચ પરમેષ્વાસઃ શિખણ્ડી ચ મહારથઃ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નો વિરાટશ્ ચ સાત્યકિશ્ ચાપરાજિતઃ ॥

દ્રુપદો દ્રૌપદેયાશ્ ચ સર્વતઃ પૃથિવીપતે ।
સૌભદ્રશ્ ચ મહાબાહુઃ શઙ્ખાન્ દધ્મુઃ પૃથક્ પૃથક્ ॥

સ ઘોષો ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં હૃદયાનિ વ્યદારયત્ ।
નભશ્ ચ પૃથિવીં ચૈવ તુમુલો ઽપ્ય્ અનુનાદયન્ ॥

અથ વ્યવસ્થિતાન્ દૃષ્ટ્વા ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ કપિધ્વજઃ ।
પ્રવૃત્તે શસ્ત્રસંપાતે ધનુર્ ઉદ્યમ્ય પાણ્ડવઃ ॥

હૃષીકેશં તદા વાક્યમ્ ઇદમ્ આહ મહીપતે ।
સેનયોર્ ઉભયોર્ મધ્યે રથં સ્થાપય મે ઽચ્યુત ॥

યાવદ્ એતાન્ નિરીક્ષે ઽહં યોદ્ધુકામાન્ અવસ્થિતાન્ ।
કૈર્ મયા સહ યોદ્ધવ્યમ્ અસ્મિન્ રણસમુદ્યમે ॥

યોત્સ્યમાનાન્ અવેક્ષે ઽહં ય એતે ઽત્ર સમાગતાઃ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય દુર્બુદ્ધેર્ યુદ્ધે પ્રિયચિકીર્ષવઃ ॥

એવમ્ ઉક્તો હૃષીકેશો ગુડાકેશેન ભારત ।
સેનયોર્ ઉભયોર્ મધ્યે સ્થાપયિત્વા રથોત્તમમ્ ॥

ભીષ્મદ્રોણપ્રમુખતઃ સર્વેષાં ચ મહીક્ષિતામ્ ।
ઉવાચ પાર્થ પશ્યૈતાન્ સમવેતાન્ કુરૂન્ ઇતિ ॥

તત્રાપશ્યત્ સ્થિતાન્ પાર્થઃ પિત્qન્ અથ પિતામહાન્ ।

આચાર્યાન્ માતુલાન્ ભ્રાત્qન્ પુત્રાન્ પૌત્રાન્ સખીંસ્ તથા ॥

શ્વશુરાન્ સુહૃદશ્ ચૈવ સેનયોર્ ઉભયોર્ અપિ ।
તાન્ સમીક્ષ્ય સ કૌન્તેયઃ સર્વાન્ બન્ધૂન્ અવસ્થિતાન્ ॥

કૃપયા પરયાવિષ્ટો વિષીદન્ન્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ।
દૃષ્ટ્વેમં સ્વજનં કૃષ્ણ યુયુત્સું સમુપસ્થિતમ્ ॥

સીદન્તિ મમ ગાત્રાણિ મુખં ચ પરિશુષ્યતિ ।
વેપથુશ્ ચ શરીરે મે રોમહર્ષશ્ ચ જાયતે ॥

ગાણ્ડીવં સ્રંસતે હસ્તાત્ ત્વક્ ચૈવ પરિદહ્યતે ।
ન ચ શક્નોમ્ય્ અવસ્થાતું ભ્રમતીવ ચ મે મનઃ ॥

નિમિત્તાનિ ચ પશ્યામિ વિપરીતાનિ કેશવ ।
ન ચ શ્રેયો ઽનુપશ્યામિ હત્વા સ્વજનમ્ આહવે ॥

ન કાઙ્ક્ષે વિજયં કૃષ્ણ ન ચ રાજ્યં સુખાનિ ચ ।
કિં નો રાજ્યેન ગોવિન્દ કિં ભોગૈર્ જીવિતેન વા ॥

યેષામ્ અર્થે કાઙ્ક્ષિતં નો રાજ્યં ભોગાઃ સુખાનિ ચ ।
ત ઇમે ઽવસ્થિતા યુદ્ધે પ્રાણાંસ્ ત્યક્ત્વા ધનાનિ ચ ॥

આચાર્યાઃ પિતરઃ પુત્રાસ્ તથૈવ ચ પિતામહાઃ ।
માતુલાઃ શ્વશુરાઃ પૌત્રાઃ સ્યાલાઃ સંબન્ધિનસ્ તથા ॥

એતાન્ ન હન્તુમ્ ઇચ્છામિ ઘ્નતો ઽપિ મધુસૂધન ।
અપિ ત્રૈલોક્યરાજ્યસ્ય હેતોઃ કિં નુ મહીકૃતે ॥

નિહત્ય ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ નઃ કા પ્રીતિઃ સ્યાજ્ જનાર્દન ।
પાપમ્ એવાશ્રયેદ્ અસ્માન્ હત્વૈતાન્ આતતાયિનઃ ॥

તસ્માન્ નાર્હા વયં હન્તું ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ સબાન્ધવાન્ ।
સ્વજનં હિ કથમ્ હત્વા સુખિનઃ સ્યામ માધવ ॥

યદ્ય્ અપ્ય્ એતે ન પશ્યન્તિ લોભોપહતચેતસઃ ।
કુલક્ષયકૃતં દોષં મિત્રદ્રોહે ચ પાતકમ્ ॥

કથં ન જ્ઞેયમ્ અસ્માભિઃ પાપાદ્ અસ્માન્ નિવર્તિતુમ્ ।
કુલક્ષયકૃતં દોષં પ્રપશ્યદ્ભિર્ ઞનાર્દન ॥

કુલક્ષયે પ્રણશ્યન્તિ કુલધર્માઃ સનાતનાઃ ।
ધર્મે નષ્ટે કુલં કૃત્સ્નમ્ અધર્મો ઽભિભવત્ય્ ઉત ॥

અધર્માભિભવાત્ કૃષ્ણ પ્રદુષ્યન્તિ કુલસ્ત્રિયઃ ।
સ્ત્રીષુ દુષ્ટાસુ વાર્ષ્ણેય જાયતે વર્ણસઙ્કરઃ ॥

સઙ્કરો નરકાયૈવ કુલઘ્નાનાં કુલસ્ય ચ ।
પતન્તિ પિતરો હ્ય્ એષાં લુપ્તપિણ્ડોદકક્રિયાઃ ॥

દોષૈર્ એતૈઃ કુલઘ્નાનાં વર્ણસઙ્કરકારકૈઃ ।
ઉત્સાદ્યન્તે જાતિધર્માઃ કુલધર્માશ્ ચ શાશ્વતાઃ ॥

ઉત્સન્નકુલધર્માણાં મનુષ્યાણાં ઞનાર્દન ।
નરકે નિયતં વાસો ભવતીત્ય્ અનુશુશ્રુમ ॥

અહો બત મહત્ પાપં કર્તું વ્યવસિતા વયમ્ ।
યદ્ રાજ્યસુખલાભેન હન્તું સ્વજનમ્ ઉદ્યતાઃ ॥

યદિ મામ્ અપ્રતીકારમ્ અશસ્ત્રં શસ્ત્રપાણયઃ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રા રણે હન્યુસ્ તન્ મે ક્ષેમતરં ભવેત્ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વાર્જુનઃ સંખ્યે રથોપસ્થ ઉપાવિશત્ ।
વિસૃજ્ય સશરં ચાપં શોકસંવિગ્નમાનસઃ ॥

પરં બ્રહ્મ પરં ધામ પવિત્રં પરમં ભવાન્ ।