ભગવદ્ગીતાભાષ્ય · અધ્યાય 18

સંન્યાસસ્ય મહાબાહો તત્ત્વમ્ ઇચ્છામિ વેદિતુમ્ ।
ત્યાગસ્ય ચ હૃષીકેશ પૃથક્ કેશિનિષૂદન ॥

કામ્યાનાં કર્મણાં ન્યાસં સંન્યાસં કવયો વિદુઃ ।
સર્વકર્મફલત્યાગં પ્રાહુસ્ ત્યાગં વિચક્ષણાઃ ॥

ત્યાજ્યં દોષવદ્ ઇત્ય્ એકે કર્મ પ્રાહુર્ મનીષિણઃ ।
યજ્ઞદાનતપઃકર્મ ન ત્યાજ્યમ્ ઇતિ ચાપરે ॥

નિશ્ચયં શૃણુ મે તત્ર ત્યાગે ભરતસત્તમ ।
ત્યાગો હિ પુરુષવ્યાઘ્ર ત્રિવિધસ્ સંપ્રકીર્તિતઃ ॥

યજ્ઞદાનતપઃકર્મ ન ત્યાજ્યં કાર્યમ્ એવ તત્ ।

યજ્ઞો દાનં તપશ્ ચૈવ પાવનાનિ મનીષિણામ્ ॥

એતાન્ય્ અપિ તુ કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલાનિ ચ ।
કર્તવ્યાનીતિ મે પાર્થ નિશ્ચિતં મતમ્ ઉત્તમમ્ ॥

નિયતસ્ય તુ સંન્યાસઃ કર્મણો નોપપદ્યતે ।
મોહાત્ તસ્ય પરિત્યાગસ્ તામસઃ પરિકીર્તિતઃ ॥

દુઃખમ્ ઇત્ય્ એવ યઃ કર્મ કાયક્લેશભયાત્ ત્યજેત્ ।
સ કૃત્વા રાજસં ત્યાગં નૈવ ત્યાગફલં લભેત્ ॥

કાર્યમ્ ઇત્ય્ એવ યત્ કર્મ નિયતં ક્રિયતે ઽર્જુન ।
સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલં ચૈવ, સ ત્યાગઃ સાત્ત્વિકો મતઃ ॥

ન દ્વેષ્ટ્ય્ અકુશલં કર્મ કુશલે નાનુષજ્જતે ।
ત્યાગી સત્ત્વસમાવિષ્ટો મેધાવી ચ્છિન્નસંશયઃ ॥

ન હિ દેહભૃતા શક્યં ત્યક્તું કર્માણ્ય્ અશેષતઃ ।
યસ્ તુ કર્મફલત્યાગી સ ત્યાગીત્ય્ અભિધીયતે ॥

અનિષ્ટમ્ ઇષ્ટં મિશ્રં ચ ત્રિવિધં કર્મણઃ ફલમ્ ।
ભવત્ય્ અત્યાગિનાં પ્રેત્ય ન તુ સંન્યાસિનાં ક્વચિત્ ॥

પઞ્ચૈતાનિ મહાબાહો કારણાનિ નિબોધે મે ।
સાંખ્યે કૃતાન્તે પ્રોક્તાનિ સિદ્ધયે સર્વકર્મણામ્ ॥

અધિષ્ઠાનં તથા કર્તા કરણં ચ પૃથગ્વિધમ્ ।
વિવિધા ચ પૃથક્ચેષ્ટા દૈવં ચૈવાત્ર પઞ્ચમમ્ ॥

શરીરવાઙ્મનોભિર્ યત્ કર્મ પ્રારભતે નરઃ ।
ન્યાય્યં વા વિપરીતં વા પઞ્ચૈતે તસ્ય હેતવઃ ॥

તત્રૈવં સતિ કર્તારમ્ આત્માનં કેવલં તુ યઃ ।
પશ્યત્ય્ અકૃતબુદ્ધિત્વાન્ ન સ પશ્યતિ દુર્મતિઃ ॥

યસ્ય નાહંકૃતો ભાવો બુદ્ધિર્ યસ્ય ન લિપ્યતે ।
હત્વાપિ સ ઇમાંલ્ લોકાન્ ન હન્તિ ન નિબધ્યતે ॥

જ્ઞાનં જ્ઞેયં પરિજ્ઞાતા ત્રિવિધા કર્મચોદના ।
કારણં કર્મ કર્તેતિ ત્રિવિધઃ કર્મસંગ્રહઃ ॥

જ્ઞાનં કર્મ ચ કર્તા ચ ત્રિધૈવ ગુણભેદતઃ ।
પ્રોચ્યતે ગુણસંખ્યાને યથાવચ્ છૃણુ તાન્ય્ અપિ ॥

સર્વભૂતેષુ યેનૈકં ભાવમ્ અવ્યયમ્ ઈક્ષતે ।
અવિભક્તં વિભક્તેષુ તજ્ જ્ઞાનં વિદ્ધિ સાત્ત્વિકમ્ ॥

પૃથક્ત્વેન તુ યજ્ જ્ઞાનં નાનાભાવાન્ પૃથગ્વિધાન્ ।
વેત્તિ સર્વેષુ ભૂતેષુ તજ્ જ્ઞાનં વિદ્ધિ રાજસમ્ ॥

યત્ તુ કૃત્સ્નવદ્ એકસ્મિન્ કાર્યે સક્તમ્ અહેતુકમ્ ।
અતત્ત્વાર્થવદ્ અલ્પં ચ તત્ તામસમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

નિયતં સઙ્ગરહિતમ્ અરાગદ્વેષતઃ કૃતમ્ ।
અફલપ્રેપ્સુના કર્મ યત્ તત્ સાત્ત્વિકમ્ ઉચ્યતે ॥

યત્ તુ કામેપ્સુના કર્મ સાહઙ્કારેણ વા પુનઃ ।
ક્રિયતે બહુલાયાસં તદ્ રાજસમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

અનુબન્ધં ક્ષયં હિંસામ્ અનવેક્ષ્ય ચ પૌરુષમ્ ।
મોહાદ્ આરભ્યતે કર્મ યત્ તત્ તામસમ્ ઉચ્યતે ॥

મુક્તસઙ્ગો ઽનહંવાદી ધૃત્યુત્સાહસમન્વિતઃ ।
સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોર્ નિર્વિકારઃ કર્તા સાત્ત્વિક ઉચ્યતે ॥

રગી કર્મફલપ્રેપ્સુર્ લુબ્ધો હિંસાત્મકો ઽશુચિઃ ।
હર્ષશોકાન્વિતઃ કર્તા રાજસઃ પરિકીર્તિતઃ ॥

અયુક્તઃ પ્રાકૃતઃ સ્તબ્ધઃ શઠો નૈકૃતિકો ઽલસઃ ।
વિષાદી દીર્ઘસૂત્રી ચ કર્તા તામસ ઉચ્યતે ॥

બુદ્ધેર્ ભેદં ધૃતેશ્ ચૈવ ગુણતસ્ ત્રિવિધં શૃણુ ।
પ્રોચ્યમાનમ્ અશેષેણ પૃથક્ત્વેન ધનંજય ॥

પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ કાર્યાકાર્યે ભયાભયે ।
બન્ધં મોક્ષં ચ યા વેત્તિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ સાત્ત્વિકી ॥

યથા ધર્મમ્ અધર્મં ચ કાર્યં ચાકાર્યમ્ એવ ચ ।
અયથાવત્ પ્રજાનાતિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ રાજસી ॥

અધર્મં ધર્મમ્ ઇતિ યા મન્યતે તમસાવૃતા ।
સર્વાર્થાન્ વિપરીતાંશ્ ચ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ તામસી ॥

ધૃત્યા યયા ધારયતે મનઃપ્રાણેન્દ્રિયક્રિયાઃ ।
યોગેનાવ્યભિચારિણ્યા ધૃતિઃ સા પાર્થ સાત્ત્વિકી ॥

યયા તુ ધર્મકામાર્થાન્ ધૃત્યા ધારયતે ઽર્જુન ।
પ્રસઙ્ગેન ફલાકાઙ્ક્ષી ધૃતિઃ સા પાર્થ રાજસી ॥

યયા સ્વપ્નં ભયં શોકં વિષાદં મદમ્ એવ ચ ।
ન વિમુઞ્ચતિ દુર્મેધા ધૃતિઃ સા પાર્થ તામસી ॥

યત્ તદ્ અગ્રે વિષમ્ ઇવ પરિણામે ઽમૃતોપમમ્ ।
તત્ સુખં સાત્ત્વિકં પ્રોક્તમ્ આત્મબુદ્ધિપ્રસાદજમ્ ॥

વિષયેન્દ્રિયસંયોગાદ્ યત્ તદ્ અગ્રે ઽમૃતોપમમ્ ।
પરિણામે વિષમ્ ઇવ તત્ સુખં રાજસં સ્મૃતમ્ ॥

યદ્ અગ્રે ચાનુબન્ધે ચ સુખં મોહનમ્ આત્મનઃ ।
નિદ્રાલસ્યપ્રમાદોત્થં તત્ તામસમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

ન તદ્ અસ્તિ પૃથિવ્યાં વા દિવિ દેવેષુ વા પુનઃ ।
સત્ત્વં પ્રકૃતિજૈર્ મુક્તં યદ્ એભિઃ સ્યાત્ ત્રિભિર્ ગુણૈઃ ॥

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શૂદ્રાણાં ચ પરંતપ ।
કર્માણિ પ્રવિભક્તાનિ સ્વભાવપ્રભવૈર્ ગુણૈઃ ॥

શમો દમસ્ તપશ્ શૌચં ક્ષાન્તિર્ આર્જવમ્ એવ ચ ।
જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમ્ આસ્તિક્યં બ્રાહ્મં કર્મ સ્વભાવજમ્ ॥

શૈર્યં તેજો ધૃતિર્ દાક્ષ્યં યુદ્ધે ચાપ્ય્ અપલાયનમ્ ।
દાનમ્ ઈશ્વરભાવશ્ ચ ક્ષાત્રં કર્મ સ્વભાવજમ્ ॥

સ્વે સ્વે કર્મણ્ય્ અભિરતસ્ સંસિદ્ધિં લભતે નરઃ ।
સ્વકર્મનિરતસ્ સિદ્ધિં યથા વિન્દતિ તચ્ છૃણુ ॥

યતઃ પ્રવૃત્તિર્ ભૂતાનાં યેન સર્વમ્ ઇદં તતમ્ ।
સ્વકર્મણા તમ્ અભ્યર્ચ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ માનવઃ ॥

સહજં કર્મ કૌન્તેય સદોષમ્ અપિ ન ત્યજેત્ ।
સર્વારમ્ભા હિ દોષેણ ધૂમેનાગ્નિર્ ઇવાવૃતાઃ ॥

અસક્તબુદ્ધિસ્ સર્વત્ર જિતાત્મા વિગતસ્પૃહઃ ।
નૈષ્કર્મ્યસિદ્ધિં પરમાં સંન્યાસેનાધિગચ્છતિ ॥

સિદ્ધિં પ્રાપ્તો યથા બ્રહ્મ તથાપ્નોતિ નિબોધ મે ।
સમાસેનૈવ કૌન્તેય નિષ્ઠા જ્ઞાનસ્ય યા પરા ॥

બુદ્ધ્યા વિશુદ્ધયા યુક્તો ધૃત્યાત્માનં નિયમ્ય ચ ।
શબ્દાદીન્ વિષયાંસ્ ત્યક્ત્વા રાગદ્વેષૌ વ્યુદસ્ય ચ ॥

વિવિક્તસેવી લઘ્વાશી યતવાક્કાયમાનસઃ ।
ધ્યાનયોગપરો નિત્યં વૈરાગ્યં સમુપાશ્રિતઃ ॥

અહઙ્કારં બલં દર્પં કામં ક્રોધં પરિગ્રહમ્ ।
વિમુચ્ય નિર્મમશ્ શાન્તો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ॥

બ્રહ્મભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા ન શોચતિ ન કાઙ્ક્ષતિ ।
સમસ્ સર્વેષુ ભૂતેષુ મદ્ભક્તિં લભતે પરામ્ ॥

ભક્ત્યા મામ્ અભિજાનાતિ યાવાન્ યશ્ ચાસ્મિ તત્ત્વતઃ ।
તતો માં તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા વિશતે તદનન્તરમ્ ॥

સર્વકર્માણ્ય્ અપિ સદા કુર્વાણો મદ્વ્યપાશ્રયઃ ।
મત્પ્રસાદાદ્ અવાપ્નોતિ શાશ્વતં પદમ્ અવ્યયમ્ ॥

ચેતસા સર્વકર્માણિ મયિ સંન્યસ્ય મત્પરઃ ।
બુદ્ધિયોગમ્ ઉપાશ્રિત્ય મચ્ચિત્તસ્ સતતં ભવ ॥

મચ્ચિત્તઃ સર્વદુર્ગાણિ મત્પ્રસાદાત્ તરિષ્યસિ ।
અથ ચેત્ ત્વમ્ અહંકારાન્ ન શ્રોષ્યસિ વિનઙ્ક્ષ્યસિ ॥

યદ્ય્ અહઙ્કારમ્ આશ્રિત્ય ન યોત્સ્ય ઇતિ મન્યસે ।
મિથ્યૈષ વ્યવસાયસ્ તે પ્રકૃતિસ્ ત્વાં નિયોક્ષ્યતિ ॥

સ્વભાવજેન કૌન્તેય નિબદ્ધઃ સ્વેન કર્મણા ।
કર્તું નેચ્છસિ યન્ મોહાત્ કરિષ્યસ્ય્ અવશો ઽપિ તત્ ॥

ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશે ઽર્જુન તિષ્ઠતિ ।
ભ્રામયન્ સર્વભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ માયયા ॥

તમ્ એવ શરણં ગચ્છ સર્વભાવેન ભારત ।
તત્પ્રસાદાત્ પરાં શાન્તિં સ્થાનં પ્રાપ્સ્યસિ શાશ્વતમ્ ॥

ઇતિ તે જ્ઞાનમ્ આખ્યાતં ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતરં મયા ।
વિમૃશ્યૈતદ્ અશેષેણ યથેચ્છસિ તથા કુરુ ॥

સર્વગુહ્યતમં ભૂયઃ શૃણુ મે પરમં વચઃ ।
ઇષ્ટો ઽસિ મે દૃઢમ્ ઇતિ તતો વક્ષ્યામિ તે હિતમ્ ॥

મન્મના ભવ મદ્ભક્તો મદ્યાજી માં નમસ્કુરુ ।
મામ્ એવૈષ્યસિ સત્યં તે પ્રતિજાને પ્રિયો ઽસિ મે ॥

સર્વધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામ્ એકં શરણં વ્રજ ।
અહં ત્વા સર્વપાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ મા શુચઃ ॥

ઇદં તે નાતપસ્કાય નાભક્તાય કદાચન ।
ન ચાશુશ્રૂષવે વાચ્યં ન ચ માં યો ઽભ્યસૂયતિ ॥

ય ઇદં પરમં ગુહ્યં મદ્ભક્તેષ્વ્ અભિધાસ્યતિ ।
ભક્તિં મયિ પરાં કૃત્વા મામ્ એવૈષ્યત્ય્ અસંશયઃ ॥

ન ચ તસ્માન્ મનુષ્યેષુ કશ્ચિન્ મે પ્રિયકૃત્તમઃ ।
ભવિતા ન ચ મે તસ્માદ્ અન્યઃ પ્રિયતરો ભુવિ ॥

અધ્યેષ્યતે ચ ય ઇમં ધર્મ્યં સંવાદમ્ આવયોઃ ।
જ્ઞાનયજ્ઞેન તેનાહમ્ ઇષ્ટઃ સ્યામ્ ઇતિ મે મતિઃ ॥

શ્રદ્ધાવાન્ અનસૂયુશ્ ચ શૃણુયાદ્ અપિ યો નરઃ ।
સો ઽપિ મુક્તઃ શુભાંલ્ લોકાન્ પ્રાપ્નુયાત્ પુણ્યકર્મણામ્ ॥

કશ્ચિદ્ એતચ્છ્રુતં પાર્થ ત્વયૈકાગ્રેણ ચેતસા ।
કચ્ચિદ્ અજ્ઞાનસંમોહઃ પ્રનષ્ટસ્ તે ધનઞ્જય ॥

નષ્ટો મોહઃ સ્મૃતિર્ લબ્ધા ત્વત્પ્રસાદાન્ મયાચ્યુત ।
સ્થિતો ઽસ્મિ ગતસંદેહઃ કરિષ્યે વચનં તવ ॥

ઇત્ય્ અહં વાસુદેવસ્ય પાર્થસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।
સંવાદમ્ ઇમમ્ અશ્રૌષમ્ અદ્ભુતં રોમહર્ષણમ્ ॥

વ્યાસપ્રસાદાચ્ છ્રુતવાન્ એતદ્ ગુહ્યમ્ અહં પરમ્ ।
યોગં યોગેશ્વરાત્ કૃષ્ણાત્ સાક્ષાત્ કથયતઃ સ્વયમ્ ॥

રાજન્ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય સંવાદમ્ ઇમમ્ અદ્ભુતમ્ ।
કેશવાર્જુનયોઃ પુણ્યં હૃષ્યામિ ચ મુહુર્ મુહુઃ ॥

તચ્ ચ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય રૂપમ્ અત્યદ્ભુતં હરેઃ ।
વિસ્મયો મે મહાન્ રાજન્ હૃષ્યામિ ચ પુનઃ પુનઃ ॥

યત્ર યોગેશ્વરઃ કૃષ્ણો યત્ર પાર્થો ધનુર્ધરઃ ।
તત્ર શ્રીર્ વિજયો ભૂતિર્ ધ્રુવા નીતિર્ મતિર્ મમ ॥