ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 49

મધુસૂદનઃ :
યોગ-સૂત્રં ત્રિભિઃ શ્લોકૈઃ પઞ્ચમાન્તે યદ્ ઈરિતમ્ ।
ષષ્ઠસ્ ત્વ્ આરભ્યતે ઽધ્યાયસ્ તદ્-વ્યાખ્યાનાય વિસ્તરાત્ ॥
તત્ર સર્વ-કર્મ-ત્યાગેન યોગં વિધાસ્યંસ્ ત્યાજ્યત્વેન હીનત્વમ્ આશઙ્ક્ય કર્મ-યોગં સ્તૌતિ અનાશ્રિત ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । કર્મણાં ફલમ્ આશ્રિતો ઽનપેક્ષમાણઃ ફલાભિસંધિ-રહિતઃ સન્ કાર્યં કર્તવ્યતયા શાસ્ત્રેણ વિહિતં નિત્યમ્ અગ્નિહોત્રાદિ કર્મ કરોતિ યઃ સ કર્મ્ય્ અપિ સન્ સંન્યાસી ચ યોગી ચેતિ સ્તૂયતે ।
સન્ન્યાસો હિ થ્યાગઃ । ચિત્ત-ગત-વિક્ષેપાભાવશ્ ચ યોગઃ । તૌ ચાસ્ય વિદ્યેતે ફલ-ત્યાગાત્ ફલ-તૃષ્ણા-રૂપ-ચિત્ત-વિક્ષેપાભાવાચ્ ચ । કર્મ-ફલ-તૃષ્ણા-ત્યાગ એવાત્ર ગૌણ્યા વૃત્ત્યા સંન્યાસ-યોગ-શબ્દાભ્યામ્ અભિધીયતે સકામાનપેક્ષ્ય પ્રાશસ્ત્ય-કથનાય । અવશ્યમ્ભાવિનૌ હિ નિષ્કામ-કર્માનુષ્ઠાતુર્ મુખ્યૌ સંન્યાસ-યોગૌ । તસ્માદ્ અયં યદ્યપિ ન નિરગ્નિર્ અગ્નિ-સાધ્ય-શ્રૌત-કર્મ-ત્યાગી ન ભવતિ, ન ચાક્રિયો ઽગ્નિ-નિરપેક્ષ-સ્માર્ત-ક્રિયા-ત્યાગી ચ ન ભવતિ । તથાપિ સંન્યાસી યોગી ચેતિ મન્તવ્યઃ ।
અથવા ન નિરગ્નિર્ ન ચાક્રિયઃ સંન્યાસી યોગી ચેતિ મન્તવ્યઃ । કિન્તુ સાગ્નિઃ સક્રિયશ્ ચ નિષ્કામ-કર્માનુષ્ઠાયી સંન્યાસી યોગી ચેતિ મન્તવ્ય ઇતિ સ્તૂયતે । અપશવો વા અન્યે ગો-અશ્વેભ્યઃ પશવો ગો-અશ્વાન્ ઇત્ય્ અત્રેવ પ્રશંસા-લક્ષણયા નઞ્-અન્વયોપપત્તિઃ । અત્ર ચાક્રિય ઇત્ય્ અનેનૈવ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસિનિ લબ્ધે નિરગ્નિર્ ઇતિ વ્યર્થં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અગ્નિ-શબ્દેન સર્વાણિ કર્માણ્ય્ ઉપલક્ષ્ય નિરગ્નિર્ ઇતિ સંન્યાસી ક્રિયા-શબ્દેન ચિત્ત-વૃત્તીર્ ઉપલક્ષ્યાક્રિય ઇતિ નિરુદ્ધ-ચિત્ત-વૃત્તિર્ યોગી ચ કથ્યતે । તેન ન નિરગ્નિઃ સંન્યાસી મન્તવ્યો ન ચાક્રિયો યોગી મન્તવ્ય ઇતિ યથા-સઙ્ખ્યમ્ ઉભય-વ્યતિરેકો દર્શનીયઃ । એવં સતિ નઞ્-દ્વયમ્ અપ્ય્ ઉપપન્નમ્
ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્