ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 4

બલદેવઃ --
સત્યાનન્તાચિન્ત્ય-શક્ત્ય્-એક-પક્ષે
સર્વાધ્યક્ષે ભક્ત-રક્ષાતિદક્ષે ।
શ્રી-ગોવિન્દે વિશ્વ-સર્ગાદિ-કણ્ડે
પૂર્ણાનન્દે નિત્યમ્ આસ્તાં મતિર્ મે ॥
અજ્ઞાન-નીરધિર્ ઉપૈતિ યયા વિશેષં
ભક્તિઃ પરાપિ ભજતે પરિપોષમ્ ઉચ્ચૈઃ ।
તત્ત્વં પરં સ્ફુરતિ દુર્ગમમ્ અપ્ય્ અજસ્રં
સાદ્ગુણ્ય-ભૃત્ સ્વરચિતાં પ્રણમામિ ગીતામ્ ॥
અથ સુખ-ચિદ્-ઘનઃ સ્વયં ભગવાન્ અચિન્ત્ય-શક્તિઃ પુરુષોત્તમઃ સ્વ-સઙ્કલ્પાયત્ત-વિચિત્ર-જગદ્-ઉદયાદિ-વિરિઞ્ચ્ય્-આદિ-સઞ્ચિન્ત્ય-ચરણઃ સ્વ-જન્માદિ-લીલયા સ્વ-તુલ્યાન્ સહાવિર્ભૂતાન્ પાર્ષદાન્ પ્રહર્ષયંસ્ તયૈવ જીવાન્ બહૂન્ અવિદ્યાશાર્દૂલીવદનાદ્ વિમોચ્ય સ્વાન્તર્ધાનોત્તર-ભાવિનો ઽન્યાનુદ્દિધીર્ષુર્ આહવ-મૂર્ધ્નિ સ્વાત્મ-ભૂતમ્ અપ્ય્ અર્જુનમ્ અવિતર્ક્ય-સ્વ-શક્ત્યા સમોહમ્ ઇવ કુર્વન્ તન્-મોહ-વિમાર્જનાપદેશેન સપરિકર-સ્વાત્મ-યાથાત્મ્યૈક-નિરૂપિકાં સ્વ-ગીતોપનિષદમ્ ઉપાદિશત્ ।
તસ્યાં ખલ્વ્ ઈશ્વર-જીવ-પ્રકૃતિ-કાલ-કર્માણિ પઞ્ચાર્થા વર્ણ્યન્તે । તેષુ વિભુ-સંવિદ્ ઈશ્વરઃ । અણુ-સંવિજ્ જીવઃ । સત્ત્વાદિ-ગુણ-ત્રયાશ્રયો દ્રવ્યં પ્રકૃતિઃ । ત્રૈગુણ્ય-શૂન્યં જડ-દ્રવ્યં કાલઃ । પું-પ્રયત્ન-નિષ્પાદ્યમ્ અદૃષ્ટાદિ-શબ્દ-વાચ્યં કર્મેતિ ।
તેષાં લક્ષણાનિ । એષ્વ્ ઈશ્વરાદીનિ ચત્વારિ નિત્યાનિ । જીવાદીનિ ત્વ્ ઈશ્વર-વશ્યાનિ । કર્મ તુ પ્રાગ્-અભાવવદ્ અનાદિ વિનાશિ ચ । તત્ર સંવિત્-સ્વરૂપો ઽપીશ્વરો જીવશ્ ચ સંવેત્તાસ્મદ્-અર્થશ્ ચ - વિજ્ઞાનમ્ આનન્દં બ્રહ્મ, યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્, મન્તા બોદ્ધા કર્તા વિજાનાત્મા પુરુષઃ, ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ । સો ઽકામયત બહુ સ્યામ્, સુખમ્ અહમ્ અસ્વાપ્સં ન કિઞ્ચિદ્ અવેદિષમ્ ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેશ્ ચ । ન ચોભયત્ર મહત્-તત્ત્વ-જાતો ઽયમ્ અહઙ્કારઃ ।
તદા તસ્યાનુત્પત્તેર્ વિલીનત્વાચ્ ચ । સ ચ સ ચ કર્તા ભોક્તા સિદ્ધઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વ-વિત્ કર્તા બોદ્ધા ઇતિ પદેભ્યઃ । અનુભવિતૃત્વં કહ્લુ ભોક્તૃત્વં સર્વાભ્યુપગતમ્ । સો ઽશ્નુતે સર્વાન્ કામાન્ સહ બ્રહ્મણા વિપશ્ચિતા ઇતિ શ્રુતેસ્ તૂભયોસ્ તત્ પ્રવ્યક્તમ્ । યદ્યપિ સંવિત્-સ્વરૂપાત્ સંવેત્તૃત્વાદિ નાન્યત્ પ્રકાશ-સ્વરૂપાદ્ રવેર્ ઇવ પ્રકાશકત્વાદિ, તથાપિ વિશેષ-સામર્થ્યાત્ તદ્-અન્યત્વ-વ્યવહારઃ । વિશેષશ્ ચ ભેદ-પ્રતિનિધિર્ ન ભેદઃ । સ ચ ભેદાભાવે ઽપિ ભેદ-કાર્યસ્ય ધર્મ-ધર્મિ-ભાવાદિ-વ્યવહારસ્ય હેતુઃ ।સત્તા સતી ભેદો ભિન્નઃ કાલઃ સર્વદાસ્તીત્ય્ આદિષુ વિદ્વદ્ભિઃ પ્રતીતઃ । તત્-પ્રતીત્ય્-અન્યથાનુપપત્ત્યા - એવં ધર્માન્ પૃથક્ પશ્યંસ્
તાન્ એવાનુવિધાવતિ ઇતિ શ્રુત્યા ચ સિદ્ધઃ । ઇહ હિ બ્રહ્મ-ધર્માન્ અભિધાય તદ્-ભેદઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
ન ખલુ ભેદ-પ્રતિનિધેસ્ તસ્યાપ્ય્ અભાવે ધર્મ-ધર્મિ-ભાવ-ધર્મ-બહુત્વે શક્યે વક્તુમ્ ઇત્ય્ અનિચ્છુભિર્ અપિ સ્વીકાર્યાઃ સ્યુઃ ત ઇમે ઽર્થાઃ શાસ્ત્રે ઽસ્મિન્ યથાસ્થાનમ્ અનુસન્ધેયાઃ । ઇહ હિ જીવાત્મ-પરમાત્મ-તદ્-ધામ તત્-પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયાનાં સ્વરૂપાણિ યથાવન્ નિરૂપ્યન્તે । તત્ર જીવાત્મ-યાથાત્મ્ય-પરમાત્મ-યાથાત્મ્યોપયોગિતયા પરમાત્મ-યાથાત્મ્યં તુ તદ્-ઉપાસનોપયોગિતયા પ્રકૃત્યાદિકં તુ પરમાત્મનઃ સ્રષ્ટુર્ ઉપકરણતયોપદિશ્યતે ।
તદ્-ઉપાયાશ્ ચ કર્મ-જ્ઞાન-ભક્તિ-ભેદાત્ ત્રેધ । તત્ર શ્રુત-તત્-તત્-ફલનૈર્ અપેક્ષેણ કર્તૃત્વાભિનિવેશ-પરિત્યાગેન ચાનુષ્ઠિતસ્ય સ્વ-વિહિતસ્ય કર્મણઃ હૃદ્-વિશુદ્ધિ-દ્વારા જ્ઞાન-ભક્ત્યોર્ ઉપકારિત્વાત્ પરમ્પરયા તત્-પ્રાપ્તાવ્ ઉપાયત્વમ્ । તચ્ ચ શ્રુતિ-વિહિત-કર્મ હિંસા-શૂન્યમ્ અત્ર મુખ્યમ્ । મોક્ષ-ધર્મે પિતા-પુત્રાદિ-સંવાદાત્ હિંસાવત્ તુ ગૌણં વિપ્રકૃષ્ટત્વાત્ તયોસ્ તુ સાક્ષાદ્ એવ તથાત્વમ્ ।
નનુ, તથાનુષ્ઠિતેન કર્મણા હૃદ્-વિશુદ્ધ્યા જ્ઞાનોદયેન મુક્તૌ સત્યાં ભક્ત્યા કો વિશેષઃ । ઉચ્યતે, જ્ઞાનમ્ એવ કિઞ્ચિદ્ વિશેષાદ્ ભક્તિર્ ઇતિ । નિર્ણિમેષ-વીક્ષણ-કટાક્ષ-વીક્ષણ-વદનયોર્ અન્તરં ચિદ્-વિગ્રહતયાનુસન્ધિર્ જ્ઞાનં તેન તત્ સાલોક્યાદિઃ । વિચિત્ર-લીલા-રસાશ્રયતયાનુસન્ધિસ્ તુ ભક્તિસ્ તયા ક્રોડીકૃત-સાલોક્યાદિ-તદ્-વરીવસ્યાનન્દ-લાભઃ પુમર્થઃ । ભક્તેર્ જ્ઞાનત્વં તુ "સચ્-ચિદ્-આનન્દૈક-રસે ભક્તિ-યોગે તિષ્ઠતિ" ઇતિ શ્રુતેઃ સિદ્ધમ્ ।
તદ્ ઇદં શ્રવણાદિ-ભાવાદિ-શબ્દ-વ્યપદિષ્ટં દૃષ્ટમ્ । જ્ઞાનસ્ય શ્રવણાદ્યાકારત્વં ચિત્-સુખસ્ય વિષ્ણોઃ કુન્તલાદિ-પ્રતીકત્વવત્ પ્રત્યેતવ્યમ્ ઇતિ વક્ષ્યામઃ । ષટ્-ત્રિકે ઽસ્મિન્ શાસ્ત્રે પ્રથમેન ષટ્કેનેશ્વરાંશસ્ય જીવસ્યાંશીશ્વર-ભક્ત્ય્-ઉપયોગિ-સ્વરૂપ-દર્શનમ્ । તચ્ ચાન્તર્-ગત-જ્ઞાન-નિષ્કામ-કર્મ-સાધ્યં નિરૂપ્યતે । મધ્યેન પરમ-પ્રાપ્યસ્યાંશીશ્વરસ્ય પ્રાપણી ભક્તિસ્ તન્-મહિમ-ધી-પૂર્વિકાભિધીયતે । અન્ત્યેન તુ પૂર્વોદિતાનામ્ એવેશ્વરાદીનાં સ્વરૂપાણિ પરિશોધ્યન્તે । ત્રયાણાં ષટ્કાનાં કર્મ-ભક્તિ-જ્ઞાન-પૂર્વતા-વ્યપદેશસ્ તુ તત્-તત્-પ્રાધાન્યેનૈવ । ચરમે ભક્તેઃ પ્રતિપત્તેશ્ ચોક્તિસ્ તુ
રત્ન-સમ્પુટોર્ધ્વ-લિખિત-તત્-સૂચક-લિપિ-ન્યાયેન ।
અસ્ય શાસ્ત્રસ્ય શ્રદ્ધાલુઃ સદ્-ધર્મ-નિષ્ઠો વિજિતેન્દ્રિયો ઽધિકારી । સ ચ સ-નિષ્ઠ-પરિનિષ્ઠિત-નિરપેક્ષ-ભેદાત્ ત્રિવિધઃ । તેષુ સ્વર્ગાદિ-લોકાન્ અપિ દિદૃક્ષ્ર્ નિષ્ઠયા સ્વ-ધર્માન્ હર્ય્-અર્ચન-રૂપાન્ આચરન્ પ્રથમઃ । લોક-સંજિઘૃક્ષયા તાન્ આચરન્ હરિ-ભક્તિ-નિરતો દ્વિતીયઃ । સ ચ સ ચ સાશ્રમઃ । સત્ય-તપો-જપાદિભિર્ વિશુદ્ધ-ચિત્તો હર્ય્-એક-નિરતસ્ તૃતીયો નિરાશ્રમઃ । વાચ્ય-વાચક-ભાવઃ સમ્બન્ધઃ । વાચ્ય ઉક્ત-લક્ષણઃ શ્રી-કૃષ્ણઃ । વાચકસ્ તદ્-ગીતા-શાસ્ત્રં તાદૃશઃ સો ઽત્ર વિષયઃ । અશેષ-ક્લેશ-નિવૃત્તિ-પૂર્વકસ્ તત્-સાક્ષાત્-કારસ્
તુ પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ અનુબન્ધ-ચતુષ્ટયમ્ । અત્રેશ્વરાદિષુ ત્રિષુ બ્રહ્મ-શબ્દો ઽક્ષર-શબ્દશ્ ચ બદ્ધ-જીવેષુ તદ્-દેહેષુ ચ ક્ષર-શબ્દઃ । ઈશ્વર-જીવ-દેહે મનસિ બુદ્ધૌ ધૃતૌ યત્ને ચાત્મ-શબ્દઃ । ત્રિગુણાયાં વાસનાયાં શીલે સ્વરૂપે ચ પ્રકૃતિ-શબ્દઃ । સત્તાભિપ્રાય-સ્વભાવ-પદાર્થ-જન્મસુ ક્રિયાસ્વ્ આત્મસુ ચ ભાવ-શબ્દઃ । કર્માદિષુ ત્રિષુ ચિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધે ચ યોગ-શબ્દઃ પઠ્યતે । એતચ્ છાસ્ત્રં ખલુ સ્વયં ભગવતઃ સાક્ષાદ્ વચનં સર્વતઃ શ્રેષ્ઠં --
ગીતા સુગીતા કર્તવ્યા કિમ્ અન્યૈઃ શાસ્ત્ર-વિસ્તરૈઃ ।
યા સ્વયં પદ્મનાભસ્ય મુખ-પદ્માદ્ વિનિઃસૃતા ॥ ઇતિ પાદ્માત્ ।
ધૃતરાષ્ટ્રાદિ-વાક્યં તુ તત્-સઙ્ગતિ-લાભાય દ્વૈપાયનેન વિરચિતમ્ । તચ્ ચ લવણાકર-નિપાત-ન્યાયેન તન્-મયમ્ ઇત્ય્ ઉપોદ્ઘાતઃ ।
સઙ્ગ્રામ-મૂર્ધ્નિ સંવાદો
યો ઽભૂદ્ ગોવિન્દ-પાર્થયોઃ ।
તત્-સઙ્ગત્યૈ કથાં પ્રાખ્યાદ્
ગીતાસુ પ્રથમે મુનિઃ ॥
ઇતિ તાવદ્ ભગવદ્-અર્જુન-સંવાદં પ્રસ્તૌતું કથા નિરૂપ્યતે। ધર્મક્ષેત્રે ઇત્ય્ આદિભિઃ સપ્ત-વિંશત્યા । તદ્-ભગવતઃ પાર્થ-સારથ્યં વિદ્વાન્ ધૃતરાષ્ટ્રઃ સ્વ-પુત્ર-વિજયે સન્દિહાનઃ સઞ્જયં પૃચ્છતીત્ય્ આહ । જન્મેજયં પ્રતિ વૈશમ્પાયનઃ ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચેતિ । યુયુત્સવો યોદ્ધુમ્ ઇચ્છવો મામકા મત્-પુત્રાઃ પાણ્ડવાશ્ ચ કુરુક્ષેત્રે સમવેતાઃ કિમ્ અકુર્વતેતિ ।

નનુ યુયુત્સવઃ સમવેતા ઇતિ ત્વમ્ એવાત્થ્ય તતો યુધેરન્ન્ એવ પુનઃ કિમ્ અકુર્વતેતિ કસ્ તે ભાવ ઇતિ ચેત્, તત્રાહ - ધર્મક્ષેત્ર ઇતિ । "યદ્ અનુ કુરુક્ષેત્રં દેવાનાં દેવ-યજનં સર્વેષાં ભૂતાનાં બ્રહ્મ-સદનમ્ ઇત્ય્ આદિ-શ્રવણાદ્ ધર્મ-પ્રરોહિ-ભૂમિ-ભૂતં કુરુક્ષેત્રં પ્રસિદ્ધમ્ । તત્-પ્રભાવાદ્ વિનષ્ટ-વિદ્વેષા મત્-પુત્રાઃ કિં પાણ્ડવેભ્યસ્ તદ્-રાજ્યં દાતું નિશ્ચિક્યુઃ । કિં વા, પાણ્ડવાઃ સદૈવ ધર્મ-શીલા ધર્મ-ક્ષેત્રે તસ્મિન્ કુલ-ક્ષય-હેતુકાદ્ અધર્માદ્ ભીતા વન-પ્રવેશમ્ એવ શ્રેયો વિમમૃશુર્ ઇતિ । હે સઞ્જયેતિ વ્યાસ-પ્રસાદાદ્ વિનષ્ટ-રાગ-દ્વેષસ્
ત્વં તથ્યં વદેત્ય્-અર્થઃ । પાણ્ડવાનાં મામકત્વાનુક્તિર્ ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય તેષુ દ્રોહમ્ અભિવ્યનક્તિ । ધાન્ય-ક્ષેત્રાત્ તદ્-વિરોધિનાં ધાન્યાભાસાનામ્ ઇવ ધર્મ-ક્ષેત્રાત્ તદ્-વિરોધિનાં ધર્માભાસાનાં ત્વત્-પુત્રાણામ્ અપગમો ભાવીતિ ધર્મ-ક્ષેત્ર-શબ્દેન ગીર્-દેવ્યા વ્યજ્યતે

ભ્ગ્ 1.2
સંજય ઉવાચ
દૃષ્ટ્વા તુ પાણ્ડવાનીકં વ્યૂઢં દુર્યોધનસ્ તદા ।
આચાર્યમ્ ઉપસંગમ્ય રાજા વચનમ્ અબ્રવીત્