ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 23

મધુસૂદનઃ : એવં તાવત્ પ્રથમેનાધ્યાયેનોપોદ્ઘાતિતો દ્વિતીયેનાધ્યાયેન કૃત્સ્નઃ શાસ્ત્રાર્થઃ સૂત્રિતઃ । તથા હિ-આદૌ નિષ્કામ-કર્મ-નિષ્ઠા । તતો ઽન્તઃકરણ-શુદ્ધિઃ । તતઃ શમ-દમાદિ-સાધન-પુરઃસરઃ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસઃ । તતો વેદાન્ત-વાક્ય-વિચાર-સહિતા ભગવદ્-ભક્તિ-નિષ્ઠા । તતસ્ તત્ત્વ-જ્ઞાન-નિષ્ઠા તસ્યાઃ ફલં ચ ત્રિગુણાત્મકાવિદ્યા-નિવૃત્ત્યા જીવન્-મુક્તિઃ પ્રારબ્ધ-કર્મ-ફલ-ભોગ-પર્યન્તં તદ્-અન્તે ચ વિદેહ-મુક્તિઃ । જીવન્-મુક્તિ-દશાયાં ચ પરમ-પુરુષાર્થાલમ્બનેન પર-વૈરાગ્ય-પ્રાપ્તિર્ દૈવ-સમ્પદ્-આખ્યા ચ શુભ-વાસના તદ્-ઉપકારિણ્ય્-આદેયા
। આસુર-સમ્પદસ્ તુ રાજસી તામસી ચેતિ હેયોપાદેય-વિભાગેન કૃત્સ્ન-શાસ્ત્રાર્થ-પરિસમાપ્તિઃ ।
તત્ર યોગસ્થઃ કુરુ કર્માણિ [ગીતા 2.48] ઇત્યાદિના સૂત્રિતા સત્ત્વ-શુદ્ધિ-સાધન-ભૂતા નિષ્કામ-કર્મ-નિષ્ઠા સામાન્ય-વિશેષ-રૂપેણ તૃતીય-ચતુર્થાભ્યાં પ્રપઞ્ચ્યતે । તતઃ શુદ્ધાન્તઃકરણસ્ય શમ-દમાદિ-સાધન-સમ્પત્તિ-પુરઃસરા વિહાય કામાન્ યઃ સર્વાન્ [ગીતા 2.71] ઇત્ય્ આદિના સૂત્રિતા સર્વ-કર્મ-સંન્યાસ-નિષ્ઠા સઙ્ક્ષેપ-વિસ્તર-રૂપેણ પઞ્ચમ-ષષ્ઠાભ્યામ્ । એતાવતા ચ ત્વં-પદાર્થો ઽપિ નિરૂપિતઃ । તતો વેદાન્ત-વાક્ય-વિચાર-સહિતા યુક્ત આસીત મત્-પરઃ [ગીતા 2.61] ઇત્ય્ આદિના સૂત્રિતાનેક-પ્રકારા ભગવદ્-ભક્તિ-નિષ્ઠાધ્યાય-ષટ્કેન પ્રતિપાદ્યતે । તાવતા ચ તત્-પદાર્થો ઽપિ નિરૂપિતઃ । પ્રત્ય્ અધ્યાયં
ચાવાન્તર-સઙ્ગતિમ્ અવાન્તર-પ્રયોજન-ભેદં ચ તત્ર તત્ર પ્રદર્શયિષ્યામઃ । તતસ્ તત્ત્વં-પદાર્થૈક્ય-જ્ઞાન-રૂપા વેદાવિનાશિનં નિત્યં [ગીતા 2.21] ઇત્ય્ આદિના સૂત્રિતા તત્ત્વ-જ્ઞાન-નિષ્ઠા ત્રયોદશે પ્રકૃતિ-પુરુષ-વિવેક-દ્વારા પ્રપઞ્ચિતા । જ્ઞાન-નિષ્ઠાયાં ચ ફલં ત્રૈગુણ્ય-વિષયા વેદા નિસ્ત્રૈગુણ્યો ભવાર્જુન [ગીતા 2.45] ઇત્ય્ આદિના સૂત્રિતા ત્રૈગુણ્ય-નિવૃત્તિશ્ ચતુર્દશે સૈવ જીવન્-મુક્તિર્ ઇતિ ગુણાતીત-લક્ષણ-કથનેન પ્રપઞ્ચિતા । તદા ગન્તાસિ નિર્વેદં [ગીતા 2.52] ઇત્ય્ આદિના સૂત્રિતા પર-વૈરાગ્ય-નિષ્ઠા સંસાર-વૃક્ષ-ચ્છેદ-દ્વારેણ પઞ્ચ-દશે । દુઃખેષ્વ્ અનુદ્વિગ્ન-મનાઃ [ગીતા 2.56] ઇત્ય્ આદિના સ્થિત-પ્રજ્ઞ-લક્ષણેન
સૂત્રિતા પર-વૈરાગ્યોપકારિણી દૈવી સમ્પદ્ આદેયા યામ્ ઇમાં પુષ્પિતાં વાચં [ગીતા 2.42] ઇત્ય્ આદિના સૂત્રિતા તદ્-વિરોધિન્ય્ આસુરી સમ્પચ્ ચ હેયા ષોડશે । દૈવ-સમ્પદો ઽસાધારણં કારણં ચ સાત્ત્વિકી શ્રદ્ધા નિર્દ્વન્દ્વો નિત્ય-સત્ત્વ-સ્થો [ગીતા 2.45] ઇત્ય્ આદિના સૂત્રિતા તદ્-વિરોધિ-પરિહારેણ સપ્તદશે । એવં સફલા જ્ઞાન-નિષ્ઠાધ્યાય-પઞ્ચકેન પ્રતિપાદિતા । અષ્ટાદશેન ચ પૂર્વોક્ત-સર્વોપસંહાર ઇતિ કૃત્સ્ન-ગીતાર્થ-સઙ્ગતિઃ ।
તત્ર પૂર્વાધ્યાયે સાઙ્ખ્ય-બુદ્ધિમ્ આશ્રિત્ય જ્ઞાન-નિષ્ઠા ભગવતોક્તા એષા તે ઽભિહિતા સાઙ્ખ્યે બુદ્ધિઃ [ગીતા 2.39] ઇતિ । તથા યોગ-બુદ્ધિમ્ આશ્રિત્ય કર્મ-નિષ્ઠોક્તા યોગે ત્વ્ ઇમાં શૃણુ ઇત્ય્ આરભ્ય કર્મણ્ય્ એવાધિકારસ્ તે ... મા તે સઙ્ગો ઽસ્ત્વ્ અકર્મણિ [ગીતા 2.47] ઇત્ય્ અન્તેન । ન ચાનયોર્ નિષ્ઠયોર્ અધિકારિ-ભેદઃ સ્પષ્ટમ્ ઉપદિષ્ટો ભગવતા । ન ચૈકાધિકારિકત્વમ્ એવોભયોઃ સમુચ્ચયસ્ય વિવક્ષિતત્વાદ્ ઇતિ વાચ્યમ્ । દૂરેણ હ્ય્ અવરં કરમ્ બુદ્ધિ-યોગાદ્ ધનઞ્જય [ગીતા 2.49] ઇતિ કર્મ-નિષ્ઠાયા બુદ્ધિ-નિષ્ઠાપેક્ષયા નિકૃષ્ટત્વાભિધાનાત્ । યાવાન્ અર્થ ઉદપાને [ગીતા 2.46] ઇત્ય્ અત્ર ચ જ્ઞાન-ફલે સર્વ-કર્મ-ફલાન્તર્ભાવસ્ય દર્શિતત્વાત્ । સ્થિત-પ્રજ્ઞ-લક્ષણમ્
ઉક્ત્વા ચ એષા બ્રાહ્મી સ્થિતિઃ પાર્થ [ગીતા 2.72] ઇતિ સપ્રશંસમ્ જ્ઞાન-ફલોપસંહારાત્ । યા નિશા સર્વ-ભૂતાનાં [ગીતા 2.69] ઇત્ય્ આદૌ જ્ઞાનિનો દ્વૈત-દર્શનાભાવેન કર્માનુષ્ઠાનાસમ્ભવસ્ય ચોક્તત્વાત્ । અવિદ્યા-નિવૃત્તિ-લક્ષણે મોક્ષ-ફલે જ્ઞાન-માત્રસ્યૈવ લોકાનુસારેણ સાધનત્વ-કલ્પનાત્ । તમ્ એવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમ્ એતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽનયનાય [શ્વેતુ 3.8] ઇતિ શ્રુતેશ્ ચ ।
નનુ તર્હિ તેજસ્-તિમિરયોર્ ઇવ વિરોધિનોર્ જ્ઞાન-કર્મણોઃ સમુચ્ચયાસમ્ભવાદ્ ભિન્નાધિકારિકત્વમ્ એવાસ્તુ । સત્યમ્ । નૈવં સમ્ભવતિ એકમ્ અર્જુનં પ્રતિ તૂભયોપદેશો ન યુક્તઃ । નહિ કર્માધિકારિણં પ્રતિ જ્ઞાન-નિષ્ઠોપદેષ્ટુમ્ ઉચિતા ન વા જ્ઞાનાધિકારિણં પ્રતિ કર્મ-નિષ્ઠા । એકમ્ એવ પ્રતિ વિકલ્પેનોભયોપદેશ ઇતિ ચેત્, ન । ઉત્કૃષ્ટ-નિકૃષ્ટયોર્ વિકલ્પાનુપપત્તેઃ । અવિદ્યા-નિવૃત્ત્ય્-ઉપલક્ષિતાત્મ-સ્વરૂપે મોક્ષે તારતમ્યાસમ્ભવાચ્ ચ । તસ્માજ્ જ્ઞાન-કર્મ-નિષ્ઠયોર્ ભિન્નાધિકારિકત્વે એકં પ્રત્યુપદેશાયોગાદ્ એકાધિકારિકત્વે ચ વિરુદ્ધયોઃ સમુચ્ચયાસમ્ભવાત્ કર્માપેક્ષયા જ્ઞાન-પ્રશસ્ત્યાનુપપત્તેશ્ ચ વિકલ્પાભ્યુપગમે ચોત્કૃષ્ટમ્
અનાયાસ-સાધ્યં જ્ઞાનં વિહાય નિકૃષ્ટમ્ અનેકાયાસ-બહુલં કર્માનુષ્ઠાતુમ્ અયોગ્યમ્ ઇતિ મત્વા પર્યાકુલીભૂત-બુદ્ધિર્ અર્જુન ઉવાચ જ્યાયસી ચેદ્ ઇતિ ।
હે જનાર્દન ! સર્વૈર્ જનૈર્ અર્દ્યતે યાચ્યતે સ્વાભિલષિત-સિદ્ધય ઇતિ ત્વં તથાભૂતો મયાપિ શ્રેયો ઽનિશ્ચયાર્થં યાચ્યસ ઇતિ નૈવાનુચિતમ્ ઇતિ સમ્બોધનાભિપ્રાયઃ । કર્મણો નિષ્કામાદ્ અપિ બુદ્ધિર્ આત્મ-તત્ત્વ-વિષયા જ્યાયસી પ્રશસ્તતરા ચેદ્ યદિ તે તવ મતા તત્ તદા કિં કર્મણિ ઘોરે હિંસાદ્ય્-અનેકાયાસ-બહુલે મામ્ અતિભક્તં નિયોજયસિ કર્મણ્ય્ એવાધિકારસ્ ત ઇત્ય્ આદિના વિશેષેણ પ્રેરયસિ । હે કેશવ સર્વેશ્વર । સર્વેશ્વરસ્ય સર્વેષ્ટ-દાયિનસ્ તવ માં ભક્તં શિષ્યસ્ તે ઽહં શાધિ મામ્ ઇત્ય્ આદિના ત્વદ્-એક-શરણતયોપસન્નં પ્રતિ પ્રતારણા નોઇચિતેત્ય્ અભિપ્રાયઃ