ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 145

શ્રીધર : તત્રોત્તરં શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ - કામ્યાનામ્ ઇતિ । કામ્યાનાં પુત્ર-કામો યજેત સ્વર્ગ-કામો યજેતેત્ય્ એવમ્ આદિ કામોપબન્ધેન વિહિતાનાં કર્મણાં ન્યાસં પરિત્યાગં સન્ન્યાસં કવયો વિદુઃ । સમ્યક્-ફલૈઃસહ સર્વ-કર્મણામ્ અપિ ન્યાસં સન્ન્યાસં પણ્ડિતા વિદુર્ જાનન્તીત્ય્ અર્થઃ । સર્વેષાં કામ્યાનાં નિત્ય-નૈમિત્તિકાનાં ચ કર્મણાં ફલ-માત્ર-ત્યાગં પ્રાહુસ્ ત્યાગં પ્રાહુસ્ ત્યાગં વિચક્ષણા નિપુણાઃ । ન તુ સ્વરૂપતઃ કર્મ-ત્યાગમ્ ।
નનુ નિત્ય-નૈમિત્તિકાનાં ફલાશ્રવણાદ્ અવિદ્યમાનસ્ય ફલસ્ય કથં ત્યાગઃ સ્યાત્ । નહિ બન્ધ્યાયાઃ પુત્ર-ત્યાગઃ સમ્ભવન્તિ ।
ઉચ્યતે યદ્યપિ સ્વર્ગ-કામઃ પશુકામ ઇત્ય્ આદિવદ્ અહરહઃ સન્ધ્યામ્ ઉપાસીત યાવજ્-જીવમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોતીત્ય્ આદિષુ ફલ-વિશેષો ન શ્રૂયતે તથાપ્ય્ અપુરુષાર્થે વ્યાપારે પ્રેક્ષાવન્તં પ્રવર્તયિતુમ્ અશક્નુવન્ વિધિર્ વિશ્વજિતા યજેતેત્ય્ આદિષ્વ્ ઇવ સામાન્યતઃ કિમ્ અપિ ફલમ્ આક્ષિપત્ય્ એવ । ન ચાતીવ-ગુરુમ્ અતઃ શ્રદ્ધયા સ્વ-સિદ્ધિર્ એવ વિધેઃ પ્રયોજનમ્ ઇતિ મન્તવ્યમ્ । પુરુષ-પ્રવૃત્ત્ય્-અનુપપત્તેર્ દુષ્પરહરત્વાત્ । શ્રૂયતે ચ નિત્યાદિષ્વ્ અપિ ફલમ્ - સર્વ એતે પુણ્ય-લોકા ભવતીતિ । કર્મણા પિતૃ-લોક ઇતિ । ધર્મેણ પાપમ્ અપનુદન્તિ ઇત્ય્ એવમ્ આદિષુ । તસ્માદ્ યુક્તમ્ ઉક્તં સર્વ-કર્મ-ફલ-ત્યાગં પ્રાહુસ્ ત્યાગં વિચક્ષણા
ઇતિ ।
નનુ ફલ-ત્યાગેન પુનર્ પૈ નિષ્ફલેષુ કર્મસુ પ્રવૃત્તિર્ એવ ન સ્યાત્ । તન્ ન, સર્વેષામ્ અપિ કર્મણાં સંયોગ-પૃથક્ત્વેન વિવિદિષાર્થતયા વિનિયોગાત્ । તથા ચ શ્રુતિઃ - તમ્ એતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાનાશકેનેતિ । તતશ્ ચ શ્રુતિ-પદોક્તં સર્વં ફલં બન્ધકત્વેન ત્યક્ત્વા વિવિદિષાર્થં સર્વ-કર્માનુષ્ઠાનં ઘટત એવ । વિવિદિષા ચ નિત્યાનિત્ય-વસ્તુ-વિવેકેન નિવૃત્ત-દેહાદ્ય્-અભિમાનતયા બુદ્ધેઃ પ્રત્યક્-પ્રવણતા । તાવત્ પર્યન્તં ચ સત્ત્વ-શુદ્ધ્ય્-અર્થં જ્ઞાનાવિરુદ્ધં યથોચિતમ્ અવશ્યકં કર્મ કુર્વતસ્ તત્-ફલ-ત્યાગ એવ કર્મ-ત્યાગો નામ । ન સ્વરૂપેણ
। તથા ચ શ્રુતિઃ કુર્વન્ન્ એવેહ કર્માણિ જિજીવિષેચ્ છતાં સમાઃ (ઈશો 2) ઇતિ । તતઃ પરન્તુ સર્વ-કર્મ-નિવૃત્તિઃ સ્વત એવ ભવતિ । તદ્ ઉક્તં નૈષ્કર્મ્ય-સિદ્ધૌ -
પ્રત્યક્-પ્રવણતાં બુદ્ધેઃ કર્માણિ ઉત્પાદ્ય શુદ્ધિતઃ ।
કૃતાર્થાન્યસ્તમ્ આયાન્તિ પ્રાવૃડસ્તે ઘના ઇવ ॥
ઉક્તં ચ ભગવતા - યસ્ ત્વ્ આત્મ-રતિર્ એવ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આદિ । વશિષ્ઠેન ચોક્તમ્ -
ન કર્માણિ ત્યજેદ્ યોગી
કર્મભિસ્ ત્યજ્યતે હ્ય્ અસૌ ।
કર્મણો મૂલ-ભૂતસ્ય
સઙ્કલ્પસ્યૈવ નાશતઃ ॥ ઇતિ ।
જ્ઞાન-નિષ્ઠા-વિક્ષેપકત્વમ્ આલક્ષ્ય ત્યજેદ્ વા । તદ્ ઉક્તં શ્રી-ભાગવતે -
તાવત્ કર્માણિ કુર્વીત
ન નિર્વિદ્યેત યાવતા ।
મત્-કથા-શ્રવણાદૌ વા
શ્રદ્ધા યાવન્ ન જાયતે ॥ (ભ્પ્ 11.20.9)
જ્ઞાન-નિષ્ઠો વિરક્તો વા
મદ્-ભક્તો વાનપેક્ષકઃ ।
સલિઙ્ગાનાશ્રમાંસ્ ત્યક્ત્વા
ચરેદ્ અવિધિ-ગોચરઃ ॥ (ભ્પ્ 11.18.28) ઇત્ય્ આદિ ।
અલમ્ અતિપ્રસઙ્ગેન પ્રકૃતમ્ અનુસરામઃ