ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 131

શ્રીધરઃ :
આસુરીં સમ્પદં ત્યક્ત્વા દૈવીમ્ એવાશ્રિતા નરાઃ ।
મુચ્યન્ત ઇતિ નિર્ણેતું તદ્-વિવેકો ઽથ ષોડશે ॥
પૂર્વાધ્યાયાસ્ તુ એતદ્-બુદ્ધ્વા બુદ્ધિમાન્ સ્યાત્ કૃત-કૃત્યશ્ ચ ભારતેત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ર ક એતત્ તત્ત્વં બુધ્યતે । કો વા ન બુધ્યતે । ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં તત્ત્વ-જ્ઞાને ઽધિકારિણો ઽનધિકારિણશ્ ચ વિવેકાર્થં ષોડશાધ્યાયસ્યારમ્ભઃ । નિરૂપિતે હિ કાર્યાર્થે ઽધિકારિ-જિજ્ઞાસા ભવતિ । તદ્ ઉક્તં ભટ્ટૈઃ --
ભારો યો યેન વોઢવ્યઃ સ પ્રાગ્ આન્દોલિતા યદા ।
તદા કણ્ડસ્ય વોઢેતિ શક્યં કર્તું નિરૂપણમ્ ॥ ઇતિ ।
તત્રાધિકારિ-વિશેષણ-ભૂતાં દૈવીં સમ્પદમ્ આહ અભરમ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । અભયં ભયાભાવઃ । સત્ત્વસ્ય ચિત્તસ્ય સંશુદ્ધિઃ સુપ્રસન્નતા । જ્ઞાન-યોગ આત્મ-જ્ઞાનોપાયે વ્યવસ્થિતિઃ પરિનિષ્ઠા । દાનં સ્વભોજ્યસ્ય અન્નાદેર્ યથોચિતં સંવિભાગઃ । દમો બાહ્યેન્દ્રિય-સંયમઃ । યજ્ઞો યથાધિકારં દર્શ-પૌર્ણમાસાદિઃ । સ્વાધ્યાયો બ્રહ્મ-યજ્ઞાદિઃ । જપ-યજ્ઞો વા । તપ ઉત્તરાધ્યાયે વક્ષ્યમાણં શારીરાદિ । આર્જવમ્ અવક્રતા

કિં ચાહિંસેતિ । અહિંસા પર-પીડાવર્જનમ્ । સત્યં યથા-દૃષ્ટાર્થ-ભાષણમ્ । અક્રોધસ્ તાડિતસ્યાપિ ચિત્તે ક્ષોભાનુત્પત્તિઃ । ત્યાગ ઔદાર્યમ્ । શાન્તિશ્ ચિત્તોપરતિઃ । પૈશુનં પરોક્ષે પર-દોષ-પ્રકાશનમ્ । તદ્-વર્જનમ્ અપૈશુનમ્ । ભૂતેષુ દીનેષુ દયા । અલોલુપતમ્ અલોલુપત્વં લોભાભાવઃ । અવર્ણ-લોપ આર્ષઃ । માર્દવં મૃદુત્વમ્ અક્રૂરતા । હ્રીર્ અકાર્ય-પ્રવૃત્તૌ લોક-લજ્જા । અચાપલં વ્યર્થ-ક્રિયા-રાહિત્યમ્

કિં ચ તેજ ઇતિ । તેજઃ પ્રાગલ્ભ્યમ્ । ક્ષમા પરિભવાદિષુ ઉત્પદ્યમાનેષુ ક્રોધ-પ્રતિબન્ધઃ । ધૃતિર્ દુઃખાદિભિર્ અવસીદતશ્ ચિત્તસ્ય સ્થિરીકરણમ્ । શૌચં બાહ્યાભ્યન્તર-શુદ્ધિઃ । અદ્રોહો જિઘાંસા-રાહિત્યમ્ । આતિમાનિતા આત્મન્ય્ અતિપૂજ્યત્વાભિમાનઃ । તદ્-અભાવો નાતિમાનિતા । એતાન્ય્ અભયાદીનિ ષડ્-વિંશતિ-પ્રકારાણિ દૈવીં સમ્પદમ્ અભિજાતસ્ય ભવન્તિ । દેવ-યોગ્યાં સાત્ત્વિકીં સમ્પદમ્ અભિલક્ષ્ય તદ્-આભિમુખ્યેન જાતસ્ય । ભાવિ-કલ્યાણસ્ય પુંસો ભવન્તીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : અનન્તારાધ્યાયે અધશ્ ચ મૂલાન્ય્ અનુસન્તતાનિ કર્માનુબન્ધીનિ મનુષ્ય-લોકે [ગીતા 15.2] ઇત્ય્ અત્ર મનુષ્ય-દેહે પ્રાગ્-ભવીય-કર્માનુસારેણ વ્યજ્યમાના વાસનાઃ સંસારસ્યાવાન્તર-મૂલત્વેનોક્તાસ્ તાશ્ ચ દૈવ્યાસુરી રાક્ષસી ચેતિ પ્રાણિનાં પ્રકૃતયો નવમે ઽધ્યાયે સૂચિતાઃ । તત્ર વેદ-બોધિત-કર્માત્મ-જ્ઞાનોપાયઆનુષ્ઠાન-પ્રવૃત્તિ-હેતુઃ સાત્ત્વિકી શુભ-વાસના દૈવી પ્રકૃતિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । એવં વૈદિક-નિષેધાતિક્રમેણ સ્વભાવ-સિદ્ધ-રાગ-દ્વેષાનુસારિ-સર્વાનર્થ-હેતુ-પ્રવૃત્તિ-હેતુ-ભૂતા રાજસી તામસી ચાશુભ-વાસનાસુરી રાક્ષસી ચ પ્રકૃતિર્ ઉચ્યતે । તત્ર ચ વિષય-ભોગ-પ્રાધાન્યેન રાગ-પ્રાબલ્યાદ્ આસુરીત્વં હિંસા-પ્રાધાન્યેન દ્વેષ-પ્રાબલ્યાદ્
રાક્ષસીત્વમ્ ઇતિ વિવેકઃ । સમ્પ્રતિ તુ શાસ્ત્રાનુસારેણ તદ્-વિહિત-પ્રવૃત્તિ-હેતુ-ભૂતા સાત્ત્વિકી શુભ-વાસના દૈવી સમ્પત્ । શાસ્ત્રાતિક્રમેણ તન્-નિષિદ્ધ-વિષય-પ્રવૃત્તિ-હેતુ-ભૂતા રાજસી તામસી ચાશુભ-વાસના રાક્ષસ્ય્ આસુર્યોર્ એકીકરણેનાસુરી સમ્પદ્ ઇતિ દ્વૈરાશ્યેનશુભાશુભ-વાસનાભેદં દ્વયા હ પ્રાજાપત્યા દેવાશ્ ચાસુરાશ્ ચ ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિ-પ્રસિદ્ધં શુભાનામ્ આદાનાયાશુભાનાં હાનાય ચ પ્રતિપાદયિતું ષોડશો ઽધ્યાય આરભ્યતે । તત્રાદૌ શ્લોક-ત્રયેન્ણાદેયાં દૈવીં સમ્પદમ્ ।
શાસ્ત્રોપદિષ્ટે ઽર્થે સન્દેહં વિનાનુષ્ટાન-નિષ્ઠત્વમ્ એકાકી સર્વ-પરિગ્રહ-શૂન્યઃ કથં જીવિષ્યામીતિ ભય-રાહિત્યં વાભયમ્ । સત્ત્વસ્યાન્તઃ-કરણસ્ય શુદ્ધિર્ નિર્મલતા તસ્યાઃ સમ્યક્તા ભગવત્-તત્ત્વ-સ્ફૂર્તિ-યોગ્યતા સત્ત્વ-સંશુદ્ધિઃ પર-વઞ્ચન-માયાનૃતાદિ-પરિવર્જનં વા । પરસ્ય વ્યાજેન વશીકરણં પર-વઞ્ચનમ્ । હૃદયે ઽન્યથા કૃત્વા બહિર્ અન્યથા વ્યવહરણં માયા, અન્યથાદૃષ્ટ-કથનમ્ અનૃતમ્ ઇત્ય્ આદિ । જ્ઞાનં શાસ્ત્રાદ્ આત્મ-તત્ત્વસ્યાવગમઃ । ચિત્તૈકાગ્રતયા તસ્ય સ્વાનુભવારૂઢત્વં યોગઃ । તયોર્ વ્યાવસ્થિતિઃ સર્વદા તન્-નિષ્ઠતા જ્ઞાન-યોગ-વ્યવસ્થિતિઃ । યદા
ત્વ્ અભયં સર્વ-ભૂતાભય-દાન-સઙ્કલ્પ-પાલનમ્ । એતચ્ ચાન્યેષામ્ અપિ પરમહંસ-ધર્માણામ્ ઉપલક્ષણમ્ । સત્ત્વ-સંશુદ્ધિઃ શ્રવણાદિ-પરિપાકેણાન્તઃ-કરણસ્યાસમ્ભાવના-વિપરીત-ભાવનાદિ-મલ-રાહિત્યમ્ । જ્ઞાનમ્ આત્મ-સાક્ષાત્કારઃ । યોગો મનો-નાશ-વાસના-ક્ષયાનુકૂલઃ પુરુષ-પ્રયત્નસ્ તાભ્યાં વિશિષ્ટા સંસારિ-વિલક્ષણાવસ્થિતિર્ જીવન્-મુક્તિર્ જ્ઞાન-યોગ-વ્યવસ્થિતિર્ ઇત્ય્ એવં વ્યાખ્યાયતે તદા ફલ-મૂર્તૈવ દૈવી સમ્પદ્ ઇયં દ્રષ્ટવ્યા । ભગવદ્-ભક્તિં વિનાન્તઃ-કરણ-સંશુદ્ધેર્ અયોગાત્ તયા સાપિ કથિતા ।
મહાત્માનસ્ તુ માં પાર્થ દૈવીં પ્રકૃતિમ્ આશ્રિતાઃ ।
ભજન્ત્ય્ અનન્ય-મનસો જ્ઞાત્વા ભૂતાદિમ્ અવ્યયમ્