ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 132

ઇતિ નવમે દૈવ્યાં સમ્પદિ ભગવદ્-ભક્તેર્ ઉક્તત્વાચ્ ચ । ભગવદ્-ભક્તેર્ અતિશ્રેષ્ઠત્વાદ્ અભયાદિભિઃ સહ પાઠો ન કૃત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
મહા-ભાગ્યાનાં પરમહંસાનાં ફલ-ભૂતાં દૈવીં સમ્પદમ્ ઉક્ત્વા તતો ન્યૂનાનાં ગૃહસ્થાદીનાં સાધન-ભૂતામ્ આહ દાનં સ્વ-સ્વત્વાસ્પદાનામ્ અન્નાદીનાં યથા-શક્તિ શાસ્ત્રોક્તઃ સંવિભાગઃ । દમો બાહ્યેન્દ્રિય-સંયમ ઋતુ-કાલાદ્ય્-અતિરિક્ત-કાલે મૈથુનાદ્ય્-અભાવઃ । ચ-કારો ઽનુક્તાનાં નિવૃત્તિ-લક્ષણ-ધર્માણાં સમુચ્ચયાર્થઃ । યજ્ઞશ્ ચ શ્રૌતો ઽગ્નિહોત્ર-દર્શપૌર્ણમાસાદિઃ । સ્માર્તો દેવ-યજ્ઞઃ પિતૃ-યજ્ઞો ભૂત-યજ્ઞો મનુષ્ય-યજ્ઞ ઇતિ ચતુર્વિધઃ । બ્રહ્મ-યજ્ઞસ્ય સ્વાધ્યાય-પદેન પૃથગ્-ઉક્તેઃ । ચ-કારો ઽનુક્તાનાં પ્રવૃત્તિ-લક્ષણ-ધર્માણાં
સમુચ્ચયાર્થઃ । એતત્ ત્રયં ગૃહસ્થસ્ય । સ્વાધ્યાયો બ્રહ્મ-યજ્ઞો ઽદૃષ્ટાર્થમ્ ઋગ્-વેદાદ્યધ્યયન-રૂપઃ । યજ્ઞ-શબ્દેન પઞ્ચ-વિધ-મહા-યજ્ઞોક્તિ-સમ્ભવે ઽપ્ય્ અસાધારણ્યેન બ્રમચારિ-ધર્મત્વ-કથનાર્થં પૃથગ્-ઉક્તિઃ । તપસ્ ત્રિ-વિધં શારીરાદિ સપ્તદશે વક્ષ્યમાણં વાનપ્રસ્થસ્યાસાધારણો ધર્મઃ । એવં ચતુર્ણામ્ આશ્રમાણામ્ અસાધારણાન્ ધર્માન્ ઉક્ત્વા ચતુર્ણાં વર્ણાનામ્ અસાધારણ-ધર્માન્ આહ આર્જવમ્ અવક્રત્વં શ્રદ્દધાનેષુ શ્રોતૃષુ સ્વ-જ્ઞાતાર્થાસંગોપનમ્

પ્રાણિ-વૃત્તિ-ચ્છેદો હિંસા તદ્-અહેતુત્વમ્ અહિંસા । સત્યમ્ અનર્થાનનુબન્ધિ યથાભૂતાર્થ-વચનમ્ । પરૈર્ આક્રોશે તાડને વા કૃતે સતિ પ્રાપ્તો યઃ ક્રોધસ્ તસ્ય તત્-કાલમ્ ઉપશમનમ્ અક્રોધઃ । દાનસ્ય પ્રાગ્-ઉક્તેસ્ ત્યાગઃ સંન્યાસઃ । દમસ્ય પ્રાગ્-ઉક્તેઃ શાન્તિર્ અન્તઃકરણસ્યોપશમઃ । પરસ્મૈ પરોક્ષે પર-દોષ-પ્રકાશનં પૈશુનમ્, તદ્-અભાવો ઽપૈશુનમ્ । દયા ભૂતેષુ દુઃખિતેષ્વ્ અનુકમ્પા । અલોલુપ્ત્વમ્ અલોલુપત્વમ્ ઇન્દ્રિયાણાં વિષય-સંનિધાને ઽપ્ય્ અવિક્રિયત્વમ્ । માર્દવં અક્રૂરત્વમ્ વૃથાપૂર્વપક્ષાદિ-કારિષ્વ્ અપિ શિષ્યાદિષ્વ્ અપ્રિય-ભાષણાદિ-વ્યતિરેકેણ
યોધયિતૃત્વમ્ । હ્રીર્ અકાર્ય-પ્રવૃત્ત્ય્-આરમ્ભે તત્-પ્રતિબન્ધિકા લોક-લજ્જા । અચાપલમ્ પ્રયોજનં વિનાપિ વાક્-પાણ્ય્-આદિ-વ્યાપારયિતૃત્વં ચાપલં તદ્-અભાવઃ । આર્જવાદયો ઽચાપલાન્તા બ્રાહ્મણસ્યાસાધરણા ધર્માઃ

તેજઃ પ્રાગલ્ભ્યં સ્ત્રી-બાલકાદિભિર્ મૂઢૈર્ અનભિભાવ્યત્વમ્ । ક્ષમા સત્ય્ અપિ સામર્થ્યે પરિભવ-હેતું પ્રતિ ક્રોધસ્યાનુત્પત્તિઃ । ધૃતિર્ દેહેન્દ્રિયેષ્વ્ અવસાદં પ્રાપ્તેષ્વ્ અપિ તદ્-ઉત્તમ્ભકઃ પ્રયન-વિશેષઃ । યેનોત્તમ્ભિતાનિ કરણાનિ શરીરં ચ નાવસીદન્તિ । એતત્ ત્રયં ક્ષત્રિયસ્યાસાધારણમ્ । શૌચમ્ આભ્યન્તરમ્ અર્થ-પ્રયોગાદૌ માયાનૃતાદિ-રાહિત્યં ન તુ મૃજ્જલાદિ-જનિતમ્ બાહ્યમ્ અત્ર ગ્રાહ્યં તસ્ય શરીર-શુદ્ધિ-રૂપતયા બાહ્યત્વેનાન્તઃકરણ-વાસનાત્વાભાવાત્ । તદ્-વાસનાનામ્ એવ સાત્ત્વિકાદિ-ભેદ-ભિન્નાનાં દૈવ્ય્-આસુર્યાદિ-સમ્પદ્-રૂપત્વેનાત્ર પ્રતિપિપાદાયિષિતત્વાત્ । સ્વાધ્યાયાદિવત્ કેનચિદ્ રૂપેણ વાસના-રૂપત્વે તદ્ અપ્ય્ આદેયમ્
એવ । દ્રોહઃ પર-જિઘાંસયા શસ્ત્ર-ગ્રહણાદિ તદ્-અભાવો ઽદ્રોહઃ । એતદ્ દ્વયં વૈશ્યસ્યાસાધારણમ્ । અસ્ત્ય્ અર્થં માનિતાત્મનિ પૂજ્યત્વાતિશય-ભાવનાતિમિઆનિતા । તદ્-અભાવો નાતિમાનિતા પૂજ્યેષુ નમ્રતા । અયં શૂદ્રસ્યાસાધારણો ધર્મઃ । તમ્ એતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાનાશકેન [બૌ 4.4.22] ઇત્ય્ આદિ શ્રુત્યા વિવિદિષૌપયિકતયા વિનિયુક્તા અસાધારણાઃ સાધારણાશ્ ચ વર્ણાશ્રમ-ધર્મા ઇહોપલક્ષ્યન્તે । એતે ધર્મા ભવન્તિ નિષ્પદ્યન્તે દૈવીં શુદ્ધ-સત્ત્વ-મયીં સમ્પદં વાસના-સન્તતિં શરીરારમ્ભ-કાલે પુણ્ય-કર્મભિર્ અભિવ્યક્તામ્ અભિલક્ષ્ય જાતસ્ય પુરુષસ્ય તં
વિદ્યા-કર્મણી સમન્વારભેતે પૂર્વ-પ્રજ્ઞા ચ [બૌ 4.4.2], પુણ્યઃ પુણ્યેન કર્મણા ભવતિ પાપઃ પાપેન [બૌ 4.4.5] ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિભ્યઃ । હે ભારતેતિ સમ્ભોદય્ન્ શુદ્ધ-વંશોદ્ભવત્વેન પૂતત્વાત્ ત્વમ્ એતાદૃશ-ધર્મ-યોગ્યો ઽસીતિ સૂચયતિ

વિશ્વનાથઃ :
ષોડશે સમ્પદં દૈવીમ્ આસુરીમ્ અપ્ય્ અવર્ણયત્ ।
સર્ગં ચ દ્વિવિધં દૈવમ્ આસુરં પ્રભુર્ અક્ષયાત્ ॥
અનન્તરાધ્યાયે ઊર્ધ્વ-મૂલમ્ અધઃ-શાખમ્ ઇત્ય્ આદિના વર્ણિતસ્ય સંસારાશ્વત્થ-વૃક્ષસ્ય ફલાનિ ન વર્ણિતાનીત્ય્ અનુસ્મૃત્યાસ્મિન્ન્ અધ્યાયે તસ્ય દ્વિવિધાનિ મોકચાનિ બન્ધકાનિ ચ ફલાનિ વર્ણયિષ્યન્ પ્રથમ્ં મોકઆન્ય્ આહ અભયમ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । ત્યક્ત-પુત્ર-કલત્રાદિક એકાકી નિર્જને વને કથં જીવિષ્યામીતિ ભય-રાહિત્યમ્ અભયમ્ । સત્ત્વ-સંશુદ્ધિશ્ ચિત્ત-પ્રસાદઃ । જ્ઞાન-યોગે જ્ઞાનોપાયે ઽમાનિત્વાદૌ વ્યવસ્થિતિઃ પરિનિષ્ઠા । દાનં સ્વભોજ્યાન્નાદેર્ યથોચિતં સંવિભાગઃ । દમો બાહ્યેન્દ્રિય-સંયમઃ । યજ્ઞો દેવ-પૂજા । સ્વાધ્યાયો વેદ-પાઠ્ઃ । આદીનિ સ્પષ્ટાનિ । ત્યાગઃ પુત્ર-કલત્રાદિષુ યમતા-ત્યાગઃ
। અલોલુપ્ત્વં લોભાભાવઃ । એતાનિ ષડ્-વિંશતિર્ અભયાદીનિ દૈવીં સાત્ત્વિકીં સમપ્દમ્ અભિલક્ષ્ય જાતસ્ય સાત્ત્વિક્યાઃ સમ્પદઃ પ્રાપ્ત્-વ્યઞ્જકે ક્ષણે જન્મ લબ્ધવતઃ પુંસો ભવન્તિ ॥1-3॥
બલદેવઃ :
દૈવીં તથાસુરીં કૃષ્ણઃ સમ્પદં ષોડશે ઽબ્રવીત્ ।
પાદેયત્વ-હેયત્વે બોધયન્ ક્રમતસ્ તયોઃ ॥
પૂર્વત્ર અશ્વત્થ-મૂલાન્ય્ અનુસન્તતાનિ ઇત્ય્ આદિના પ્રાચીન-કર્મ-નિમિત્તાઃ શુભાશુભ-વાસનાઃ સંસાર-તરોર્ અવાન્તર-મૂલત્વેનોક્તાઃ । એતા એવ નવમે દૈવ્ય્ આસુરી રાક્ષસી ચેતેઇ પ્રાણિનાં પ્રકૃતયો નિગદિતાઃ । તત્ર વૈદિકાર્થાનુષ્ઠાન્ અહેતુઃ સાત્ત્વિકી શુભ-વાસના મોક્ષોપાયોગિની દૈવી પ્રકૃતિઃ । સૈવેહ દૈવી સમ્પત્ તરોર્ ઉપાદેયં ફલમ્ । સ્વાભાવિક-રાગ-દ્વેષાનુસારિણી સર્વાનર્થ-હેતૂ રાજસી તામસી ચાશુભ-વાસના આસુરી રાક્ષસી ચ પ્રકૃતિ-નિરય-નિપાતોપયોગિની સા । સા ચાસુર-સમ્પત્તયોર્ હેયં ફલમ્ ઇત્ય્ એતદ્ બોધયિતું ષોડશસ્યારમ્ભઃ ।
અત્ર દૈવીં સમ્પદં ભગવાન્ ઉવાચ અભયમ્ ઇત્ય્ આદિના ત્રિકેણ । ચતુર્ણામ્ આશ્રમાણાં વર્ણાનાં ચ ધર્માઃ ક્રમાદ્ ઇહ કથ્યન્તે । સન્ન્યાસિનાં તાવદ્ આહ અભયં નિરુદ્યમઃ કથમ્ એકાકી જિવિષ્યામીતિ ભય-શૂન્યત્વમ્ । સત્ત્વ-સંશુદ્ધિઃ સ્વાશ્રમ-ધર્માનુષ્ઠાનેન મનો-નૈર્મલ્યમ્ । જ્ઞાન-યોગે શ્રવણાદૌ જ્ઞાનોપાયે । વ્યવસ્થિતિઃ પરિનિષ્ઠેતિ ત્રયમ્ ॥
અથ બ્રહ્મચારિણામ્ આહ સ્વાધ્યાયો બ્રહ્મ-યજ્ઞઃ શક્તિમતો ભગવતઃ પ્રતિ-પાદકો ઽયમ્ અપૌરુષેયો ઽક્ષર-રાશિર્ ઇત્ય્ અનુસન્ધાય વેદાભ્યાસ-નિષ્ઠતેત્ય્ એકમ્ ।
અથ વાનપ્રસ્થાનામ્ આહ તપ ઇતિ । તચ્ ચ શરીરાદિ-ત્રિભેદમ્ ઇત્ય્ અષ્ટાદશે વક્ષ્યમાણં બોધ્યમ્ ઇત્ય્ એકમ્ ।
અથ વર્ણેષુ વિપ્રાણામ્ આહ આર્જવં સારલ્યમ્ । તચ્ ચ શ્રદ્ધાલુ-શ્રોતૃષુ સ્વ-જ્ઞાતાર્થાગોપનં જ્ઞેયમ્ । અહિંસા પ્રાણિ-જીવિકાનુચ્છેદકતા । સત્યમ્ અન્ર્થાન્ અનુભન્દિ-યથાદૃષ્ટાર્થ-વિષયં વાક્યમ્ । અક્રોધો દુર્જન-કૃતે સ્વ-તિરસ્કારે ઽભ્યુદિતસ્ય કોપસ્ય નિરોધઃ । ત્યાગો દુરુક્તેર્ અપિ તત્રાપ્રકાશઃ । શાન્તિર્ મનસઃ સંયમઃ । અપૈશુનં પરોક્ષે પરાનર્થ-કારિ-વાક્યાપ્રકાશનમ્ । ભૂતેષુ દયા તદ્-દુઃખાસહિષ્ણુતા । અલોલુપ્ત્વં નિર્લોભતા । પ-લોપશ્ છાન્દસઃ । માર્દવં કોમલત્વમ્ સત્-પાત્ર-સઙ્ગ-વિચ્છેદાસહનમ્ । હ્રીર્ વિકર્મણિ લજ્જા । અચાપલં વ્યર્થ-ક્રિયા-વિરહ ઇતિ દ્વાદશ ।
અથ ક્ષત્રિયાણામ્ આહ તેજસ્ તુચ્છ-જનાનભિભાવ્યત્વમ્ । ક્ષમા સત્ય્ અપિ સામર્થેય્ સ્વાસમાનં પરિભાવકં પ્રતિ કોપાનુદયઃ । ધૃતિઃ શરીરેન્દ્રિયેષ્વ્ અપિ તદ્-ઉત્તમ્ભકઃ પ્રયત્નો યેન તેષાં નાવસાદઃ સ્યાદ્ ઇતિ ત્રયમ્ ।
અથ વૈશ્યાનામ્ આહ શૌચં વ્યાપારે વાણિજ્યે માયાન્ટ્રાદિ-રાહિત્યમ્ । અદ્રોહઃ પર-જિઘાંસયા ખડ્ગાદ્ય-ગ્રહણમ્ ઇતિ દ્વયમ્ ।
અથ શૂદ્રાનામ્ આહ નાતિમાનિતા આત્મનિ પૂજ્યત્વ-ભાવના-શૂન્યતા વિપ્રાદિષુ ત્રિષુ નમ્રતેત્ય્ એકમ્ ઇતિ ષડ્-વિંશતિઃ ।
એતે તત્ર તત્ર પ્રધાન-ભૂતા બોધ્યા અનુક્તાનામ્ અપ્ય્ ઉપલક્ષણાર્થાઃ । દેહારમ્ભ-કાલોન્મુખૈઃ સુકૃતૈર્ વ્યક્તાં દૈવીં શુભ-વાસનામ્ અભિલક્ષીકૃત્ય જાતસ્ય પુરુષસ્ય ભવન્તિ ઉદયન્તે --પુણ્યઃ પુણ્યે કર્મણા ભવતિ પાપઃ પાપેન ઇતિ શ્રુતેઃ । દેવાહ્ ખલુ પરેશાનુ-વૃત્તિ-શીલાસ્ તેષામ્ ઇયં સમ્પદ્ અનયા તત્-પ્રાપક-જ્ઞાન-ભક્તિ-સમ્ભવાત્ સંસાર-તરોર્ ઉપાદેયં ફલમ્ એતત્ ॥1-3॥
ભ્ગ્ 16.4
દમ્ભો દર્પો ઽતિમાનશ્ ચ ક્રોધઃ પારુષ્યમ્ એવ ચ ।
અજ્ઞાનં ચાભિજાતસ્ય પાર્થ સંપદમ્ આસુરીમ્

શ્રીધરઃ : આસુરીં સમ્પદમ્ આહ દમ્ભ ઇતિ । દમ્ભો ધર્મ-ધ્વજિત્વમ્ । દર્પો ધન-વિદ્યાદિ-નિમિત્તશ્ ચિત્તસ્યોત્સેકઃ । અભિમાનઃ પૂર્વોક્તઃ । ક્રોધશ્ ચ । પારુષ્યમ્ એવ ચ પરુષ-વચનમ્ । યથા કાણં ચક્ષુષ્માન્ વિરૂપં રૂપવાન્ હીનાભિજનમ્ ઉત્તમાભિજન ઇત્ય્ આદિ । અજ્ઞાનં ચ અવિવેક-જ્ઞાનં મિથ્યા-પ્રત્યયઃ કર્તવ્યાકર્તવ્યાદિ-વિષયઃ । અભિજાતસ્ય પાર્થ કિમ્ અભિજાતસ્યેતિ । આહ આસુરાનાં સમ્પદ્ આસુરી । તામ્ અભિજાતસ્યેત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : આદેયત્વેન દૈવીં સમ્પદમ્ ઉક્ત્વેદાનીં હેયત્વેનાસુરીં સંપદમ્ એકેન શ્લોકેન સંક્ષિપ્યાહ દમ્ભ ઇતિ । દમ્ભો દાઅર્મિકતયાત્મનઃ ખ્યાપનં તદ્ એવ ધર્મ-ધ્વજિત્વમ્ । દર્પો ધન-સ્વજનાદિ-નિમિત્તો મહદ્-અવધીરણા-હેતુર્ ગર્વ-વિશેષઃ । અતિમાન આત્મન્ય્ અત્યન્ત-પૂજ્યત્વાતિશયાધ્યારોપઃ । દેવાશ્ ચ વા અસુરાશ્ ચોભયે પ્રાજાપત્યાઃ પસ્પૃધિરે તતો ઽસુરા અતિમાનેનૈવ કસ્મિન્ નુ વયં જુહુયામેતિ સ્વેષ્વ્ એવાસ્યેષુ જુહ્વતશ્ ચેરુસ્ તે ઽતિમાનેનૈવ પરાવભૂવુસ્ તસ્માન્ નાતિમન્યેત પરાભવસ્ય હ્ય્ એતન્-મુખં યદ્ અતિમાનઃ ઇતિ શતપથ-શ્રુત્ય્-ઉક્તઃ । ક્રોધશ્ ચ સ્વ-પરાપકાર-વૃત્તિ-હેતુર્ અભિજ્વલનાત્મકો
ઽન્તઃકરણ-વૃત્તિ-વિશેષઃ । પારુષ્યમ્ પ્રત્યક્ષ-રૂક્ષ-વદન-શીલત્વમ્ । ચ-કારો ઽનુક્તાનાં ભાવ-ભૂતાનાં ચાપલાદિ-દોષાણાં સમુચ્ચયાર્થઃ । અજ્ઞાનં કર્તવ્યાકર્તવ્યાદિ-વિષય-વિવેકાભાવઃ । ચ-શબ્દો ઽનુક્તાનામ્ અભાવ-ભૂતાનામ્ અધૃત્ય્-આદિ-દોષાણાં સમુચ્ચયાર્થઃ । આસુરીમ્ અસુર-રમણ-હેતુ-ભૂતાં રજસ્-તમો-મયીં સમ્પદમ્ અશુભ-વાસના-સન્તતિં શરીરારમ્ભ-કાલે પાપ-કર્મભિર્ અભિવ્યક્તામ્ અભિલક્ષ્ય જાતસ્ય કુપુરુષસ્ય દમ્ભાદ્યા અજ્ઞાનાન્તા દોષા એવ ભવન્તિ ન ત્વ્ અભયાદ્યા ગુણા ઇત્ય્ અર્થઃ । હે પાર્થેતિ સમ્બોધયન્ વિશુદ્ધ-માતૃકત્વેન તદ્-અયોગ્યત્વં
સૂચયતિ

વિશ્વનાથઃ : બન્ધકાનિ ફલાન્ય્ આહ દમ્ભઃ સ્વસ્યાધર્મિકત્વે ઽપિ ધાર્મિકત્વ-પ્રખ્યાપનમ્ । દર્પો ધન-વિદ્યાદિ-હેતુકો ગર્વો ઽભિમાનો ઽન્ય-કૃત-સમ્માનનાકાઙ્ક્ષિતત્વં કલત્ર-પુત્રાદિષ્વ્ આસક્તિર્ વા । ક્રોધઃ પ્રસિદ્ધઃ । પારુષ્યં નિષ્ઠુરતા । અજ્ઞાનમ્ અવિવેકઃ । આસુરીમ્ ઇત્ય્ ઉપલક્ષણં રાક્ષસીમ્ અપિ સમ્પદમ્ અભિજાતસ્ય રાજસ્યાસ્તામસસ્યશ્ ચ સમ્પદઃ પ્રાપ્તિ-સૂચક-ક્ષણે જન્મ લબ્ધવતઃ પુંસ એતાનિ દમ્ભાદીનિ ભવન્તીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : અથ નરક-હેતુમ્ આસુરીં સમ્પદમ્ આહ દમ્ભ ઇત્ય્ એકેન । દમ્ભો ધાર્મિકત્વ-ખ્યાતયે ધર્માનુષ્ઠાનમ્ । દર્પો વિદ્યાભિજન-જન્યો ગર્વઃ । સ્વસ્મિન્ન્ અભ્યર્ચત્વ-બુદ્ધિઃ । ક્રોધઃ પ્રસિદ્ધઃ । પારુષ્યમ્ પ્રત્યક્ષં રુક્ષ-ભાષિતમ્ । ચ-કારશ્ ચાપલાદેઃ સમુચ્ચાયકઃ । અજ્ઞાનં કાર્યાકાર્ય-વિવેક-ધી-શૂન્યત્વમ્ । ચકારો ઽધૃત્યાદેઃ સમુચ્ચાયકઃ । એતે દેહારમ્ભ-કાલોન્મુખૈર્ દુષ્કૃતૈર્ વ્યક્તામ્ આસુરીમ્ અશુભ-વાસનામ્ અભિલક્ષ્ય જાતસ્ય પુરુષસ્ય ભવન્તિ । પાપઃ પાપેન ઇતિ શ્રુતિઃ

ભ્ગ્ 16.5
દૈવી સંપદ્ વિમોક્ષાય નિબન્ધાયાસુરી મતા ।
મા શુચઃ સંપદં દૈવીમ્ અભિજાતો ઽસિ પાણ્ડવ

શ્રીધરઃ : એતયોઃ સમ્પદોઃ કાર્યં દર્શયન્ન્ આહ દૈવીતિ । દૈવી વા સમ્પત્ તયા યુક્તો મયોપદિષ્ટે તત્ત્વ-જ્ઞાને ઽધિકારી । આસુર્યા સમ્પદા યુક્તસ્ તુ નિત્યં સંસારીત્ય્ અર્થઃ । એતચ્ છ્રુત્વા કિમ્ અહમ્ અત્રાધિકારી ન વેતિ સન્દેહ્-વ્વ્યાકુલ-ચિત્તમ્ અર્જુનમ્ આશ્વાસયતિ હે પાણ્ડવ મા શુચઃ શોકં મા કાર્ષીઃ । યતસ્ ત્વં દૈવીં સમ્પદ્ અભિજાતો ઽસિ

મધુસૂદનઃ : અનયોઃ સમ્પદોઃ ફલ-વિભાગો ઽભિધીયતે દૈવીતિ । યસ્ય વર્ણસ્ય યસ્યાશ્રમસ્ય ચ યા વિહિતા સાત્ત્વિકી ફલાભિસન્ધિ-રહિતા ક્રિયા સા તસ્ય દૈવી સમ્પત્ સા સત્ત્વ-શુદ્ધિ-ભગવદ્-ભક્તિ-જ્ઞાન-યોગ-સ્થિતિ-પર્યન્તા સતી સંસાર-બન્ધનાદ્ વિમોક્ષાય કૈવલ્યાય ભવતિ । અતઃ સૈવોપાદેયા શ્રેયો ઽર્થિભિઃ । યા તુ યસ્ય શાસ્ત્ર-નિષિદ્ધા ફલાભિસન્ધિ-પૂર્વા સાહઙ્કારા ચ રાજસી તામસી ક્રિયા તસ્ય સા સર્વાપ્ય્ આસુરી સમ્પત્ । અતો રાક્ષસી અપિ તદ્-અન્તર્-ભૂતૈવ । સા નિબન્ધાય નિયતાય સંસાર-બન્ધાય મતા સંમતા શાસ્ત્રાણાં તદ્-અનુસારિણાં ચ । અતઃ સા હેયૈવ શ્રેયો ઽર્થિભિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્રૈવં સત્ય્ અહં કયા સમ્પદા યુક્ત ઇતિ સન્દિહાનમ્ અર્જુનમ્ આશ્વાસયતિ
ભગવાન્ । મા શુચઃ । અહમ્ આસુર્યાં સમ્પદા યુક્ત ઇતિ શઙ્કયા શોકમ્ અનુતાપં મા કાર્ષીઃ । દૈવીં સમ્પદમ્ અભિલક્ષ્ય જાતો ઽસિ પ્રાગ્-અર્જિત-કલ્યાણો ભાવિ-કલ્યાણશ્ ચ ત્વમ્ અસિ હે પાણ્ડવ પાણ્ડુ-પુત્રેષ્વ્ અન્યેષ્વ્ અપિ દૈવી સમ્પત્ પ્રસિદ્ધા કિં પુનસ્ ત્વયીતિ ભાવઃ

વિશ્વનાથઃ : એતયોઃ સમ્પદોઃ કાર્યં દર્શયતિ દૈવીતિ । હન્ત હન્ત શર્-પ્રહારૈર્ બન્ધૂન્ જિઘંસોઃ પારુષ્ય-ક્રોધાદિ-મતો મમૈવેયમ્ આસુરી-સમ્પત્ સંસાર-બન્ધ-પ્રાપિકા દૃશ્યત ઇતિ ખિદ્યન્તમ્ અર્જુનમ્ આશ્વાસયતિ મા શુચઃ ઇતિ । પાણ્ડવેતિ તવ ક્ષત્રિય-કુલોત્પન્નસ્ય સઙ્ગ્રામે પારુષ્ય-ક્રોધાદ્યા ધર્મ-શાસ્ત્રે વિહિતા એવ । તદ્-અન્યત્રૈવ તે હિંસાદ્યા આસુરી સમ્પદ્ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : એતયોઃ સમ્પદોઃ ફલ-ભેદમ્ આહ દૈવીત્ય્ અર્ધકેન સ્ફુટમ્ । બાણ-વૃષ્ટ્યા પૂજ્યા દ્રોણાદીન્ જિઘંસોઃ ક્રોધ- પારુષ્યવતો મમેયમ્ આસુરી સમ્પત્ નરકં જનયેદ્ ઇતિ શોચયન્તં પાર્થમ્ આલક્ષાહ મા શુચ ઇતિ । હે પાણ્ડવેતિ ક્ષત્રિયસ્ય તે યુદ્ધે બાણ-નિક્ષેપ-પારુષ્યાદિકં વિહિતત્વાત્ દિઅવ્ય્ એવ સમ્પત્ તતો ઽન્યત્ર ત્વ્ આસુરીતિ મા શુચઃ શોકં મા કુરુ

ભ્ગ્ 16.6
દ્વૌ ભૂત-સર્ગૌ લોકે ઽસ્મિન્ દૈવ આસુર એવ ચ ।
દૈવો વિસ્તરશઃ પ્રોક્ત આસુરં પાર્થ મે શૃણુ

શ્રીધરઃ : આસુરી સમ્પત્ સર્વાત્મના વર્જયિતવ્યેત્ય્ એતદ્ અર્થમ્ આસુરીં સમ્પદં પ્રપઞ્ચયિતુમ્ આહ દ્વાવ્ ઇતિ । દ્વૌ દ્વિ-પ્રકારૌ ભૂતાનાં સર્ગૌ મે સદ્-વચનાત્ શૃણુ । આસુર રાક્ષસ-પ્રકૃત્યોર્ એકી-કરણેન દ્વાવ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । અતો રાક્ષસીમ્ આસુરીં ચૈવ પ્રકૃતિં મોહિનીં શ્રિતા ઇત્ય્ આદિના નવાધ્યાયોક્ત-પ્રકૃતિ-ત્રૈવિધ્યેનાવિરોધઃ । સ્પષ્ટમ્ અન્યત્

મધુસૂદનઃ : નનુ ભવતુ રાક્ષસી પ્રકૃતિર્ આસુર્યામ્ અન્તર્-ભૂતા શાસ્ત્ર-નિષિદ્ધ-ક્રિયોન્મુખત્વેન સામાન્યાત્ કામોપભોગ-પ્રાધાન્ય-પ્રાણિ-હિંસા-પ્રાધાન્યાભ્યાં ક્વચિદ્ ભેદેન વ્યપદેશોપપત્તેઃ, માનુષી તુ પ્રકૃતિસ્ તૃતીયા પૃથગ્ અસ્તિ ત્રયાઃ પ્રાજાપત્યાઃ પ્રજાપતૌ પિતરિ બ્રહ્મચર્યમ્ ઊષુર્ દેવા મનુષ્યા અસુરાઃ [બૌ 5.2.1] ઇતિ શ્રુતેઃ । અતઃ સાપિ હેય-કોટાવ્ ઉપાદેય-કોટૌ વા વક્તવ્યેત્ય્ અત્રાહ દ્વાવ્ ઇતિ ।
અસ્મિન્ લોકે સર્વસ્મિન્ન્ અપિ સંસાર-માર્ગે દ્વૌ દ્વિ-પ્રકારાવ્ એવ ભૂત-સર્ગૌ મનુષ્ય-સર્ગૌ ભવતઃ । કૌ તૌ દૈવ આસુરશ્ ચ, ન તુ રાક્ષસો માનુષો વાધિકઃ સર્ગો ઽસ્તીત્ય્ અર્થઃ । યો યદા મનુષ્યઃ શાસ્ત્ર-સંસ્કાર-પ્રાબલ્યેન સ્વભાવ-સિદ્ધૌ રાગ-દ્વેષાવ્ અભિભૂય ધર્મ-પરાયણો ભવતિ સ તદા દેવઃ । યદા તુ સ્વભાવ-સિદ્ધ-રાગ-દ્વેષ-પ્રાબલ્યેન શાસ્ત્ર-સંસ્કારમ્ અભિભૂયાધર્મ-પરાયણો ભવતિ સ તદાસુર ઇતિ દ્વૈવિધ્યોપપત્તેઃ । ન હિ ધર્માધર્માભ્યાં તૃતીયા કોટિર્ અસ્તિ । તથા ચ શ્રૂયતે -- દ્વયા હ પ્રાજાપત્યા દેવાશ્ ચાસુરાશ્ ચ । તતઃ કાનીયસા એવ દેવા જ્યાયસા અસુરાસ્ ત એષુ લોકેષ્વ્ અસ્પર્ધન્ત । તે હ દેવા ઊચુર્ હન્તાસુરાન્
યજ્ઞ ઉદ્ગીથેનાત્યયામ્ એતિ [બૌ 1.3.1] ઇતિ । દમ-દાન-દયા-વિધિ-પરે તુ વાક્યે ત્રયાઃ પ્રાજાપત્યા ઇત્ય્ આદૌ દમ-દાન-દયા-રહિતા મનુષ્યા અસુરા એવ સન્તઃ કેનચિત્ સાધર્મ્યેણ દેવા મનુષ્યા અસુરા ઇત્ય્ ઉપચર્યન્ત ઇતિ નાધિક્યાવકાશઃ । એકેનૈવ દ ઇત્ય્ અક્ષરેણ પ્રજાપતિના દમ-રહિતાન્ મનુષ્યાન્ પ્રતિ દમોપદેશઃ કૃતઃ । દાન-રહિતાન્ પ્રતિ દાનોપદેશઃ, દયા-રહિતાન્ પ્રતિ દયોપદેશઃ, ન તુ વિજાતીયા એવ દેવાસુર-મનુષ્યા ઇહ વિવક્ષિતા મૌષ્યાધિકારત્વાચ્ છાસ્ત્રસ્ય । તથા ચાન્ત ઉપસંહરતિ -- તદ્ એતદ્ એવૈષા દૈવી વાગ્ અનુવદતિ સ્તનયિત્નુર્ દ દ દ ઇતિ દામ્યત દત્ત દયધ્વમિતિ । તદ્ એતત્ ત્રયં શિક્ષેદ્ દમં દાનં
દયામ્ [બૌ 5.2.3] ઇતિ । તસ્માદ્ રાક્ષસી માનુષી ચ પ્રકૃતિર્ આસુર્યામ્ એવાન્તર્ભવતીતિ યુક્તમ્ ઉક્તં દ્વૌ ભૂત-સર્ગાવ્ ઇતિ ।
તત્ર દૈવો ભૂત-સર્ગો મયા ત્વાં પ્રતિ વિસતરશો વિસ્તર-પ્રકારૈઃ પ્રોક્તઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞ-લક્ષણે દ્વિતીયે ભક્ત-લક્ષણે દ્વાદશે જ્ઞાન-લક્ષણે ત્રયોદશે ગુણાતીત-લક્ષણે ચતુર્દશ ઇહ ચાભયમ્ ઇત્ય્ આદિના । ઇદાનીમ્ આસુરં ભૂત-સર્ગં મે મદ્-વચનૈર્ વિસ્તરશઃ પ્રતિપાદ્યમાનં ત્વં શૃણુ હાનાર્થમ્ અવધારય સમ્યક્તયા જ્ઞાતસ્ય હિ પરિવર્જનં શક્યતે કર્તુમ્ ઇતિ । હે પાર્થેતિ સમ્બન્ધ-સૂચનેનાનુપેક્ષણીયતાં દર્શયતિ

વિશ્વનાથઃ : તદ્ અપિ વિષણ્ણમ્ અર્જુનં પ્રત્ય્ આસુરીં સમ્પદં પ્રપઞ્ચયિતુમ્ આહ દ્વાવ્ ઇતિ । વિસ્તરશઃ પ્રોક્ત ઇત્ય્ અભયઃ સત્ત્વ-સંશુદ્ધિર્ ઇત્ય્ આદિ

બલદેવઃ : તથાપ્ય્ અનિવૃત્ત-શોકં તમ્ આલક્ષ્ય આસુરીં સમ્પદં પ્રપઞ્ચયતિ દ્વાવ્ ઇતિ । અસ્મિન્ કર્માધિકારિણિ મનુષ્ય-લોકે દ્વિવ્ધૌ ભૂત-સર્ગૌ મનુષ્ય-સૃષ્ટી ભવતઃ । યદાયં મનુષ્ય-લોકે શાસ્ત્રાત્ સ્વાભાવિકૌ રાગ-દ્વેષૌ વિનિર્ધૂય શાસ્ત્રીયાર્થાનુષ્ઠાયી તદા દૈવઃ । યદા શાસ્ત્રમ્ ઉત્સૃજ્ય સ્વાભાવિક-રાગ-દ્વેષાધીનો ઽશાસ્ત્રીયાન્ ધર્માન્ આચરતિ, તદા ત્વ્ આસુરઃ । ન હિ ધર્માધર્માભ્યામ્ અન્યા કોટિ-સૃતીયાસ્તિ । શ્રુતિશ્ ચૈવમ્ આહ - દ્વયા હ પ્રાજપત્યા દેવાશ્ ચાસુરાશ્ ચ ઇત્ય્ [બૌ 1.3.1] આદિના । તત્ર દૈવો વિસ્તરશઃ પ્રોક્તઃ અભયમ્ ઇત્ય્ આદિના । અથાસુરં શૃણુ વિસ્તરશો વક્ષ્યામિ

ભ્ગ્ 16.7
પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ જના ન વિદુર્ આસુરાઃ ।
ન શૌચં નાપિ ચાચારો ન સત્યં તેષુ વિદ્યતે

શ્રીધરઃ : આસુરીં વિસ્તરશો નિરૂપયતિ પ્રવૃત્તિં ચેત્ય્ આદિ-દ્વાદશભિઃ । ધર્મે પ્રવૃત્તિમ્ અધર્માન્ નિવૃત્તિં ચાસુર-સ્વભાવા જના ન જાનન્તિ । અતઃ શૌચમ્ આચારઃ સત્યં ચ તેષુ નાસ્ત્ય્ એવ

મધુસૂદનઃ : વર્જનીયામ્ આસુરીં સમ્પદં પ્રાણિ-વિશેષણતયા તાન્ અહમ્ ઇત્ય્ અતઃ પ્રાક્તનૈર્ દ્વાદશભિઃ શ્લોકૈર્ વિવૃણોતિ પ્રવૃત્તિમ્ ઇતિ । પ્રવૃત્તિં પ્રવૃત્તિ-વિષયં ધર્મં ચ-કારાત્ તત્-પ્રતિપાદકં નિષેધ-વાક્યં ચાસુર-સ્વભાવા જના ન જાનન્તિ । અતસ્ તેષુ ન શૌચં દ્વિવિધં નાપ્ય્ આચારો મન્વ્-આદિભિર્ ઉક્તઃ । ન સત્યં ચ પ્રિય-હિત-યથાર્થ-ભાષણં વિદ્યતે । શૌચ-સત્યયોર્ આચારાન્તર્ભાવે ઽપિ બ્રાહ્મણ-પરિવ્રાજક-ન્યાયેન પૃથગ્-ઉપાદાનમ્ । અશૌચા અનાચારા અનૃત-વાદિનો હ્ય્ આસુરા માયાવિનઃ પ્રસિદ્ધાઃ

વિશ્વનાથઃ : ધર્મે પ્રવૃત્તિમ્ અધર્માન્ નિવૃત્તિમ્

બલદેવઃ : આસુરં સર્ગમ્ આહ પ્રવૃત્તિં ચેતિ દ્વાદશભિઃ । આસુરા જના ધર્મે પ્રવૃત્તિમ્ અધર્માન્ નિવૃત્તિમ્ ચ ન જાનન્તિ । ચ-કારાભ્યાં તયોઃ પ્રતિપાદકે વિધિ-નિષેધ-વાક્યે ચ ન જાનન્તિ । વેદેષ્વ્ આસ્થાભાવાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તેષુ શૌચં બાહ્યાભ્યન્તરં તત્-પ્રવૃત્ત્ય્-ઉપયોગિ ન વિદ્યતે । નાપ્ય્ આચારો મન્વાદિભિર્ ઉક્તઃ । ન ચ સત્યં પ્રાણિહિતાનુબન્ધિ યથા-દૃષ્ટાર્થ-વિષય-વાક્યમ્ ઇતિ ગૃધ્ર-ગોમાયુવત્ તેષામ્ ઉપદેશાદિ

ભ્ગ્ 16.8
અસત્યમ્ અપ્રતિષ્ઠં તે જગદ્ આહુર્ અનીશ્વરમ્ ।
અપરસ્પર-સંભૂતં કિમ્ અન્યત્ કામ-હૈતુકમ્

શ્રીધરઃ : નનુ વેદોક્તયોર્ ધર્માધર્મયોઃ પ્રવૃત્તિં નિવૃત્તિં ચ કથં ન વિદુઃ । કુતો વા ધર્માધર્મયોર્ અનઙ્ગીકારે જગતઃ સુખ-દુઃખાદિ-વ્યવસ્થા સ્યાત્ । કથં વા શૌચાચારાદિ-વિષયાન્ ઈશ્વરાજ્ઞાન્ અતિવર્તેરન્ । ઈશ્વરાનઙ્ગીકારે ચ કુતો જગદ્-ઉત્પત્તિઃ સ્યાત્ । અત આહ અસત્યમ્ ઇતિ । નાસ્તિ સત્યં વેદ-પુરાણાદિ-પ્રમાણં યસ્મિન્ તાદૃશં જગદ્ આહુઃ । વેદાદીનાં પ્રામાણ્યં ન મન્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તં ત્રયો વેદસ્ય કર્તારો ભણ્ડ-ધૂર્ત-નિશાચરા ઇત્ય્ આદિ ॥ અતએવ નાસ્તિ ધર્માધર્મ-રૂપા પ્રતિષ્ઠા વ્યવસ્થા-હેતુર્ યસ્ય તત્ । સ્વાભાવિકં જગદ્-વૈચિત્ર્યમ્ આહુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવ નાસ્તિ
ઈશ્વરઃ કર્તા વ્યવસ્થાપકશ્ ચ યસ્ય તાદૃશં જગદ્ આહુઃ । તર્હિ કુતો ઽસ્ય જગત ઉત્પત્તિં વદન્તીતિ । અત આહ અપરસ્પર-સમ્ભૂતમ્ ઇતિ । અપરશ્ ચેત્ય્ અપરસ્પરમ્ । અપરસ્પરતો ઽનોન્યતઃ સ્ત્રી-પુરુષયોર્ મિથુનાત્ સમ્ભૂતં જગત્ । કિમ્ અન્યત્ । કારણમ્ અસ્ય નાસ્તિ અન્યત્ કિઞ્ચિત્ । કિન્તુ કામ-હૈતુકમ્ એવ । સ્ત્રી-પુરુષયોર્ ઉભયોઃ કામ એવ પ્રવાહ-રૂપેણ હેતુર્ અસ્યેત્ય્ આહુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : નનુ ધર્માધર્મયોઃ પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિ-વિષયયોઃ પ્રતિપાદકં વેદાખ્યં પ્રમાણમ્ અસ્તિ નિર્દોષં ભગવદ્-આજ્ઞા-રૂપં સર્વ-લોક-પ્રસિદ્ધં તદ્-ઉપજીવીનિ ચ સ્મૃતિ-પુરાણેતિહાસાદીનિ સન્તિ, તત્ કથં પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિ-તત્-પ્રમાણાદ્ય્ અજ્ઞાનમ્ । જ્ઞાને વાજ્ઞોલ્લઙ્ઘિનાં શાસિતરિ ભગવતિ સતિ કથં તદ્-અનનુષ્ઠાનેન શૌચાચારાદિ-રહિતત્વં દુષ્ટાનાં શાસિતુર્ ભગવતો ઽપિ લોક-વેદ-પ્રસિદ્ધત્વાદ્ અત આહ અસત્યમ્ ઇતિ । સત્યમ્ અબાધિત-તાત્પર્ય-વિષયં તત્ત્વાવેદકં વેદાખ્યં પ્રમાણં તદ્-ઉપજીવિ પુરાણાદિ ચ નાસ્તિ યત્ર તદ્ અસત્યં વેદ-સ્વરૂપસ્ય પ્રત્યક્ષ-સિદ્ધત્વે
ઽપિ તત્-પ્રામાણ્યાનભ્યુપગમાદ્ વિશિષ્ટાભાવઃ । અત એવ નાસ્તિ ધર્માધર્મ-રૂપા પ્રતિષ્ઠિતા વ્યવસ્થા-હેતુર્ યસ્ય તદ્ અપ્રતિષ્ઠમ્ । તથા નાસ્તિ શુભાશુભયોઃ કર્મણોઃ ફલ-દાનેશ્વરો નિયન્તા યસ્ય તદ્ અનીશ્વરં ત આસુરા જગદ્ આહુઃ । બલવત્ પાપ-પ્રતિબન્ધાદ્ વેદસ્ય પ્રામાણ્યં તે ન મન્યન્તે । તતશ્ ચ તદ્ બોધિતયોર્ ધર્માધર્મયોર્ ઈશ્વરસ્ય ચાનઙ્ગીકારાદ્ યથેષ્ટાચરણેન તે પુરુષાર્થ-ભ્રષ્ટા ઇત્ય્ અર્થઃ ।
શાસ્ત્રૈક-સમધિગમ્ય-ધર્માધર્મ-સહાયેન પ્રકૃત્ય્-અધિષ્ઠાત્રા પરમેશ્વરેણ રહિતં જગદ્ ઇષ્યતે ચેત્ કારણાભાવાત્ કથં તદ્ ઉત્પત્તિર્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ અપરસ્પર-સંભૂતં કામ-પ્રયુક્તયોઃ સ્ત્રી-પુરુષયોર્ અન્યોન્ય-સંયોગાત્ સંભૂતમ્ જગત્ કામ-હૈતુકં કામ-હેતુકમ્ એવ કામ-હૈતુકં કામાતિરિક્તઅ-કારણ-શૂન્યમ્ ।
નનુ ધર્માદ્ય્ અપ્ય્ અસ્તિ કારણમ્ ? નેત્ય્ આહ કિમ્ અન્યત્, અન્યદ્ અદૃષ્ટં કારણં કિમ્ અસ્તિ ? નાસ્ત્ય્ એવેત્ય્ અર્થઃ । અદૃષ્ટાઙ્ગીકારે ઽપિ ક્વચિદ્ ગત્વા સ્વભાવે પર્યવસાનાત્ સ્વાભાવિકમ્ એવ જગદ્-વૈચિત્ર્યમ્ અસ્તુ દૃષ્ટે સમ્ભવત્ય્ અદૃષ્ટ-કલ્પનાનવકાશાત્ । અતઃ કામ એવ પ્રાણિનાં કારણં નાન્યદ્ અદૃષ્ટેશ્વરાદીત્ય્ આહુર્ ઇતિ લોકાયતિક-દૃષ્ટિર્ ઇયમ્

વિશ્વનાથઃ : અસુરાણાં મતમ્ આહ અસત્યં મિથ્યા-ભૂતં ભ્રમોપલબ્ધમ્ એવ જગત્ તે વદ્નૈત્ । અપ્રતિષ્ઠં પ્રતિષ્ઠાશ્રયસ્ તદ્-રહિતમ્ । ન હિ ખ-પુષ્પસ્ય કિઞ્ચિદ્ અધિષ્ઠાનમ્ અસ્તીતિ ભાવઃ । અનીશ્વરં મિથ્યાભૂતત્વાદ્ એવ ઈશ્વર-કર્તૃકમ્ એતન્ ન ભવતિ । સ્વેદજાદીનામ્ અકસ્માદ્ એવ જાતત્વાત્ અપરસ્પર-સમ્ભૂતમ્ । અન્યત્ કિં વક્તવ્યમ્ । કામ-હૈતુકમ્ કામો વાદિનામ્ ઇચ્છૈવ હેતુર્ યસ્ય તત્ । મિથ્યાભૂતત્વાદ્ એવ યે યથા કલ્પયિતું શક્નુવન્તિ તથિઅવૈતદ્ ઇતિ ।
કેચિત્ પુનર્ એવં વ્યાચક્ષતે અસત્યં નાસ્તિ સત્યં વેદ-પુરાણાદિકં પ્રમાણં યત્ર તત્ । તદ્ ઉક્તં ત્રયો વેદસ્ય કર્તારો ભણ્ડ-ધૂર્ત-નિશાચરા ઇત્ય્ આદિ । અપ્રતિષ્ઠં નાસ્તિ ધર્માધર્મ-રૂપા પ્રતિષ્ઠા વ્યવસ્થા યત્ર તત્ । ધર્માધર્માવ્ અપિ ભ્રમોપલબ્ધાવ્ ઇતિ ભાવઃ । અનીશ્વરમ્ ઈશ્વરો ઽપિ ભ્રમેણોપલભ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ સ્ત્રી-પુંસયોઃ પરસ્પર-પ્રયત્ન-વિશેષાદ્ જગદ્ એતદ્ ઉત્પન્નં દૃશ્યત ઇત્ય્ અપિ ભ્રમ એવ કુલાલસ્ય ઘટોત્પાદને જ્ઞાનમ્ ઇવ માતાપિત્રોસ્ તાદૃશ-બાલોત્પાદને કિલ નાસ્તિ જ્ઞાન્મ્ ઇતિ ભાવઃ । કિમ્ અન્યત્ કિમ્ અન્યત્ વક્તવ્યમ્ ઇતિ ભાવઃ । તસ્માદ્ ઇદં જગત્ કામ-હેતુકં કામેન સ્વેચ્છયૈવ હેતુકા હેતુ-કલ્પકા યત્ર તત્ । યુક્તિ-બલેન યે યત્ પરમાણુ-માયેશ્વરાદિકં જલ્પયિતું શક્નુવન્તિ તે તદ્ એવ તસ્ય હેતું વદન્તીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : તેષાં સિદ્ધાન્તાન્ દર્શયતિ તત્રૈક-જીવ-વાદિનામ્ આહ અસત્યમ્ ઇતિ । ઇદં જગદ્ અસત્યં શુક્તિ-રજતાદિવદ્ ભ્રાન્તિ-વિજૃમ્ભિતમ્ । અપ્રતિષ્ઠં ખ-પુષ્પવન્ નિરાશ્રયમ્ । નાસ્ત્ય્ એવેશ્વરો જન્માદિ-હેતુર્ યસ્ય તત્ । સો ઽપિ તદ્વદ્ ભ્રાન્તિ-રચિત એવ । પારમાર્થિકે તસ્મિન્ સ્થિતે તન્ નિર્મિત-જગત્ તદ્વદ્ દૃષ્ટ-નષ્ટ-પ્રાયં ન સ્યાત્ । તસ્માદ્ અસત્યં જગત્ ત એવ મન્યન્તે । એકૈવ નિર્વિશેષો સર્વ-પ્રમાણાવેદ્યા ચિદ્-ભ્રમાદ્ એકો જીવસ્ તતો ઽન્યજ્ જડ-જીવેશ્વરાત્મકં તદ્-અજ્ઞાનાત્ પ્રતિભાષતે । આ-સ્વરૂપ-સાક્ષાત્-કારાદ્ અવિસંવાદિ સ્વાપ્નિકમ્ ઇવ હસ્ત્ય્-અશ્વ-રથાદિકમ્ આ-જાગરાત્ । સતિ ચ સ્વરૂપ-સાક્ષાત્કારે તદ્-અજ્ઞાન-કલ્પિતં તજ્-જીવત્વેન સહ નિવર્તેત
સ્વાપ્નિક-રથાશાદીવ સુષુપ્તાવ્ ઇતિ ।
અથ સ્વભાવ-વાદિનાં બૌદ્ધાનામ્ આહ અપરસ્પર-સમ્ભૂતમ્ ઇતિ સ્ત્રી-પુરુષ-સમ્ભોગ-જન્યં જગન્ ન ભવતિ ઘટોત્પાદને કુલાલસ્યેવ બાલોત્પાદને પિત્રાદેર્ જ્ઞાનાભાવાત્ સત્ય્ અપ્ય્ અસકૃત્ સમ્ભોગે સન્તાનાન્ ઉત્પત્તેશ્ ચ સ્વેદજાદીનામ્ અકસ્માદ્ ઉત્પત્તેશ્ ચ । તસ્માત્ સ્વભાવાદ્ એવેદં ભવતીતિ ।
અથ લોકાયતિકાનામ્ આહ કામ-હેતુકમ્ ઇતિ । કિમ્ અન્યદ્ વાચ્ય્મ્ । સ્ત્રી-પુરુષયોઃ કામ એવ પ્રવાહાત્મના હેતુર્ અસ્યેતિ સ્વાર્થે ઠઞ્ । અથવા જૈનાનામ્ આહ કામઃ સ્વેચ્છયૈવ હેતુર્ અસ્યેતિ । યુક્તિ-બલેન યો યત્ કલ્પયિતું શક્નુયાત્ સ તદ્ એવ તસ્ય હેતું વદતીત્ય્ અર્થઃ

એતાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય નષ્ટાત્માનો ઽલ્પ-બુદ્ધયઃ ।
પ્રભવન્ત્ય્ ઉગ્ર-કર્માણઃ ક્ષયાય જગતો ઽહિતાઃ

શ્રીધરઃ : કિં ચ એતામ્ ઇતિ । એતાં લોકાયતિકાનાં દૃષ્ટિં દર્શનમ્ આશ્રિત્ય નષ્ટાત્મનો મલીમસ-ચિત્તાઃ સન્તો ઽલ્પ-બુદ્ધયો દુષ્ટાર્થ-માત્ર-મતયઃ । અતેવ ઉગ્રં હિંસ્રં કર્મ યેષાં તે અહિતા વૈરિણો ભૂત્વા જગતઃ ક્ષયાય પ્રભવન્તિ ઉદ્ભવન્તીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : ઇયં દૃષ્ટિઃ શાસ્ત્રીય-દૃષ્ટિવદ્ ઇષ્ટૈવેત્ય્ આશઙ્ક્યાહ એતામ્ ઇતિ । એતાં પ્રાગ્-ઉક્તાં લોકાયતિક-દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્યાલમ્બ્ય નષ્ટત્માનો ભ્રષ્ટ-પર-લોક-સાધના અલ્પ-બુદ્ધયો દૃષ્ટ-માત્રોદ્દેશ-પ્રવૃત્ત-મતય ઉગ્ર-કર્માણો હિંસા અહિતાઃ શત્રવો જગતઃ પ્રાણિ-જાતસ્ય ક્ષયાય વ્યાઘ્ર-સર્પાદિ-રૂપેણ પ્રભવન્તિ ઉત્પદ્યન્તે । તસ્માદ્ ઇયં દૃષ્ટિર્ અત્યન્તાધો-ગતિ-હેતુતયા સર્વાત્મના શ્રેયો ઽર્થિભિર્ અવહેયૈવેત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : એવં વાદિનો ઽસુરાઃ કેચિન્ નષ્ટાત્માનઃ કેચિદ્ અલ્પજ્ઞાનાઃ કેચિદ્ ઉગ્ર-કર્માણઃ સ્વચ્છન્દાચારા મહા-નારકિનો ભવન્તીત્ય્ આહ । એતામ્ ઇત્ય્ એકાદશભિઃ । અવષ્ટભ્ય આલમ્બ્ય

બલદેવઃ : સ્વ-સ્વ-મત-નિર્ણાયકાનિ દર્શનાનિ ચ તૈઃ કૃતાનિ યાન્ય્ આસ્થાય જગદ્-વિનશ્યતીત્ય્ આહ એતામ્ ઇતિ જાત્યૈક-વચનમ્ । એતાનિ દર્શનાન્ય્ અવષ્ટભ્યાલમ્બ્યાલ્પ-બુદ્ધયો નષ્ટાત્માનો ઽદૃષ્ટ-દેહાદિ-વિવિક્તાત્મ-તત્ત્વા ઉગ્ર-કર્માણો હિંસા-પૈશુન્ય-પારુષ્યાદિ-કર્મ-નિષ્ઠા જગતો ઽહિતાઃ શત્રવશ્ ચ સન્તસ્ય ક્ષયાય પ્રભવન્તિ પર્માર્થાજ્ જગદ્-ભ્રંશયન્તીત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 16.10
કામમ્ આશ્રિત્ય દુષ્પૂરં દમ્ભ-માન-મદાન્વિતાઃ ।
મોહાદ્ ગૃહીત્વાસદ્-ગ્રાહાન્ પ્રવર્તન્તે ઽશુચિ-વ્રતાઃ

શ્રીધરઃ : અપિ ચ કામમ્ આશ્રિત્યેતિ । દુષ્પૂરં પુરયિતુમ્ અશક્યં કામમ્ આશ્રિત્ય દમ્ભાદિભિર્ યુક્તાઃ સન્તઃ ક્ષુદ્ર-દેવતારાધનાદૌ પ્રવર્તન્તે । કથમ્ । અસદ્-ગ્રાહાન્ ગૃહીત્વા અનેન મન્ત્રેણૈતાં દેવતામ્ આરાધ્ય મહા-નિધીન્ સાધયિષ્યામ ઇત્ય્ આદીન્ દુરાગ્રહાન્ મોહ-માત્રેણ સ્વીકૃત્ય પ્રવર્તન્તે । અશુચિ-વ્રતાઃ અશુચીનિ મદ્ય-માંસાદિ-વિષયીણિ વ્રતાનિ યેષાં તે

મધુસૂદનઃ : તે ચ યદા કેનચિત્ કર્મણા મનુષ્ય-યોનિમ્ આપદ્યન્તે, તદા કામં તત્ તદ્ દૃષ્ટ-વિષયાભિલાષં દુષ્પૂરં પૂરયિતુમ્ અશક્યં દમ્ભેનાધાર્મિકત્વે ઽપિ ધાર્મિકત્વ-ખ્યાપનેન માનેનાપૂજ્યત્વે ઽપિ પૂજ્યત્વ-ખ્યાપનેન મદેનોત્કર્ષ-રહિતત્વે ઽપ્ય્ ઉત્કર્ષ-વિશેષાધ્યારોપેણ મહદ્-અવધીરણા-હેતુનાન્વિતા અસદ્-ગ્રાહાન્ અશુભ-નિશ્ચયાન્ અનેન મન્ત્રેણેમાં દેવતામ્ આરાધ્ય કામિનીનામ્ આકર્ષણં કરિષ્યામઃ, અનેન મન્ત્રેણેમાં દેવતામ્ આરાધ્ય મહાનિધીન્ સાધયિષ્યામ ઇત્ય્ આદિ-દુરાગ્રહ-રૂપાન્ મોહાદ્ અવિવેકાદ્ ગૃહીત્વા ન તુ શાસ્ત્રાત્, અશુચિ-વ્રતાઃ પ્રવર્તન્તે યત્ર કુત્રાપ્ય્ અવૈદિકે દૃષ્ટ-ફલે
ક્ષુદ્ર-દેવતારાધનાદાવ્ ઇતિ શેષઃ । એતાદૃશાઃ પતન્તિ નરકે ઽશુચાવ્ ઇત્ય્ અગ્રિમેણાન્વયઃ

વિશ્વનાથઃ : અસદ્-ગ્રાહાન્ પ્રવર્તન્તે કુમતે એવ પ્રવૃત્તા ભવન્તિ । અશુચીનિ શૌચાચાર-વર્જિતાનિ વ્રતાનિ યેષાં તે

બલદેવઃ : અથ તેષાં દુર્વૃત્તતાં દુરાચારતાં ચાહ કામમ્ ઇતિ । દુષ્પૂરં કામં વિષય-તૃષ્ણામ્ આશ્રિત્ય મોહાન્ ન તુ શાસ્ત્રાદ્ અસદ્-ગ્રાહાન્ ગૃહીત્વાશુચિ-વ્રતાઃ સન્તઃ પ્રવર્તન્તે । અસદ્-ગ્રાહાન્ દુષ્ટ-નક્રવદ્ આત્મ-વિનાશકાન્ કલ્પિત-દેવતા-તન્-મન્ત્ર-તદ્-આરાધન-નિમિત્તક-કામિની-પાર્થિવ-નિધ્ય્-આકર્ષણ-રૂપાન્ દુરાગ્રહાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અશુચીનિ શ્મશાન-નિષેવણ-મદ્ય-માંસ-વિષયાણિ વ્રતાનિ યેષાં તે । દમ્ભેનાધરિષ્ઠત્વે ઽપિ ધર્મિષ્ઠત્વ-ખ્યાપનેન માનેનાપૂજ્યત્વે ઽપિ પૂજ્યત્વં ખ્યાપનેન મદેનઆનુત્કૃષ્ટત્વે ઽપ્ય્ ઉત્કૃષ્ટત્વારોપણેન ચાન્વિતાઃ

ભ્ગ્ 16.11
ચિન્તામ્ અપરિમેયાં ચ પ્રલયાન્તામ્ ઉપાશ્રિતાઃ ।
કામોપભોગ-પરમા એતાવદ્ ઇતિ નિશ્ચિતાઃ

શ્રીધરઃ : કિં ચ ચિન્તામ્ ઇતિ । પ્રલયો મરણમ્ એવાન્તો યસ્યાસ્તામ્ અપરિમેયાં પરિમાતુમ્ અશક્યાં ચિન્તામ્ આશ્રિતાઃ । નિત્યં ચિન્તાપરા ઇત્ય્ અર્થઃ । કામોપભોગ એવ પરમો યેષાં તે । એતાવદ્ ઇતિ કામોપભોગ એવ પરમઃ પુરુષાર્થો નાન્યદ્ અસ્તીતિ કૃત-નિશ્ચયાઃ । અર્થ-સઞ્ચયાન્ ઈહન્તુ ઇત્ય્ ઉત્તરેણાન્વયઃ । તથા ચ બાર્હસ્પત્યં સૂત્રં - કામ એવૈકઃ પુરુષાર્થ ઇતિ । ચૈતન્ય-વિશિષ્ટઃ કામઃ પુરુષ ઇતિ ચ

મધુસૂદનઃ : તાન્ એવ પુનર્ વિશિનષ્ટિ ચિન્તામ્ ઇતિ । ચિન્તામ્ આત્મીય-યોગ-ક્ષેમોપાયાલોચનાત્મિકામ્ અપરિમેયામ્ અપરિમેય-વિષયત્વ્}અત્ પર્મ્}અતુમ્ અશક્યાં પ્રલયો મરણમ્ એવાન્તો યસ્યાસ્ તાં પ્રલયાન્તાં યાવજ્-જીવમ્ અનુવર્તમાનામ્ ઇતિ યાવત્ । ન કેવલમ્ અશુચિ-વ્રતાઃ પ્રવર્તન્તે કિં ત્વ્ એતાદૃશીં ચિન્તાં ચોપાશ્રિતા ઇતિ સમુચ્ચયાર્થશ્ ચ-કારઃ ।
સદાનન્ત-ચિન્તા-પરા અપિ ન કદાચિત્ પારલૌકિક-ચિન્તાયુતાઃ કિં તુ કામોપભોગ-પરમાઃ કામ્યન્ત ઇતિ કામા દૃષ્ટાઃ શબ્દાદયો વિષયાસ્ તદ્-ઉપભોગ એવ પરમઃ પુરુષાર્થો ન ધર્માદિર્ યેષાં તે તથા । પારલૌકિકમ્ ઉત્તમં સુખં કુતો ન કામયન્તે તત્રાહ એતાવદ્ દૃષ્ટમ્ એવ સુખં નાન્યદ્ એતચ્ છરીર-વિયોગે ભોગ્યં સુખમ્ અસ્તિ એતત્ કાયાતિરિક્તસ્ય ભોક્તુર્ અભાવાદ્ ઇતિ નિશ્ચિતા એવં-નિશ્ચયવન્તઃ । તથા ચ બાર્હસ્પત્યં સૂત્રં ચૈતન્ય-વિશિષ્ટઃ કાયઃ પુરુષઃ, કામ એવૈકઃ પુરુષાર્થઃ ઇતિ ચ

વિશ્વનાથઃ : પ્રલયાન્તાં પ્રલયો મરણં તત્-પર્યન્તામ્ । એતાવદ્ ઇતિ ઇન્દ્રિયાણિ વિષય-સુખે મજ્જન્તુ નામ કા ચિન્તા ઇત્ય્ એતાવદ્ એવ શાસ્ત્રાર્થ-તાત્પર્યમ્ ઇતિ નિશ્ચિતં યેષાં તે ॥11-15॥
બલદેવઃ : અપરિમેયામ્ અપરા પ્રલયાન્તાં ચ મરણ-કાલાવધિ-સાધ્ય-વસ્તુ-વિષયાં ચિન્તામ્ ઉપાશ્રિતઃ કામોપભોગઃ સમ્યગ્-વિષય-સેવૈવ પરમઃ પુમર્થો યેષાં તે । એતાવદ્ એવ કામોપભોગ-માત્રમ્ એવૈહિકમ્ । ન ત્વતો ઽન્યત્ પારલૌકિકં સુખમ્ અસ્તીતિ કૃત-નિશ્ચયાઃ

ભ્ગ્ 16.12
આશા-પાશ-શતૈર્ બદ્ધાઃ કામ-ક્રોધ-પરાયણાઃ ।
ઈહન્તે કામ-ભોગાર્થમ્ અન્યાયેનાર્થ-સંચયાન્

શ્રીધરઃ : અતએવ આશેતિ । આશા એવ પાશાઃ । તેષાં શતૈર્ બદ્ધા ઇતસ્ તત આકૃષ્યમાણાઃ । કામ-ક્રોધ-પરાયણાઃ કામ-ક્રોધૌ પરમ્-અયનાશ્રયો યેષાં તે । કામ-ભોગાર્થમ્ અન્યાયેન ચૌર્યાદિનાર્થાનાં સઞ્ચયાન્ રાશીન્ ઈહન્ત ઇચ્છન્તિ

મધુસૂદનઃ : ત ઈદૃશા અસુરાઃ અશક્યોપાયાર્થ-વિષયા અનવગતોપાયાર્થ-વિષયા વા પ્રાર્થના આશાસ્તા એવ પાશા ઇવ બન્ધન-હેતુત્વાત્ પાશાસ્ તેષાં શતૈઃ સમૂહૈર્ બદ્ધા ઇવ શ્રેયસઃ પચ્યાવ્યેતસ્ તત આકૃષ્ય નીયમાનાઃ કામ-ક્રોધૌ પરમ્ અયનમ્ આશ્રયો યેસાં તે કામ-ક્રોધ-પરાયણાઃ સ્ત્રી-વ્યતિકરાભિલાષ-પરાનિષ્ટાભિલાષાભ્યાં સદા પરિગૃહીતા ઇતિ યાવત્ । ઈહન્તે કર્તું ચેષ્ટન્તે કામ-ભોગાર્થં ન તુ ધર્માર્થમ્ અન્યાયેન પરસ્વ-હરણાદિનાર્થ-સંચયાન્ ધન-રાશીન્ । સંચયાન્ ઇતિ બહુ-વચનેન ધન-પ્રાપ્તાવ્ અપિ તત્-તૃષ્ણાનુવૃત્તેર્ વિષય-પ્રાપ્તિ-વર્ધમાન-તૃષ્ણત્વ-રૂપો
લોભો દર્શિતઃ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : આશેતિ સ્પષ્ટમ્ । ઈહન્તે કર્તું ચેષ્ટન્તે અન્યાયેન કૂટ-સાક્ષ્યેણ ચૌર્યેણ ચ

ઇદમ્ અદ્ય મયા લબ્ધમ્ ઇદં પ્રાપ્સ્યે મનોરથમ્ ।
ઇદમ્ અસ્તીદમ્ અપિ મે ભવિષ્યતિ પુનર્ ધનમ્

શ્રીધરઃ : તેષાં મનોરથં કથયન્ નરક-પ્રાપ્તિમ્ આહ ઇદમ્ અદ્ય મયેતિ ચતુર્ભિઃ । પ્રાપ્સ્યે પ્રાપ્સ્યામિ । મનોરથં મનસઃ પ્રિયમ્ । સ્પષ્ટમ્ અન્યત્ । એતેષાં ચ ત્રયાણાં શ્લોકાનામ્ ઇત્ય્ અજ્ઞાન-વિમોહિતાઃ સન્તો નરકે પતન્તીતિ ચતુર્થેનાન્વયઃ

મધુસૂદનઃ : તેષામ્ ઈદૃશીં ધન-તૃષ્ણાનુવૃત્તિં મનોરાજ્ય-કથનેન વિવૃણોતિ ઇદમ્ ઇતિ । ઇદં ધનમ્ અદ્યેદાનીં અનેનોપાયેન મયા લબ્ધમ્ । ઇદં તદ્ અન્ય-મનોરથં મનસ્-તુષ્ટિ-કરં શીઘ્રમ્ એવ પ્રાપ્સ્યે । ઇદં પુરૈવ સંચિતં મમ ગૃહે ઽસ્તિ । ઇદમ્ અપિ બહુતરં ભવિષ્યત્ય્ આગામિનિ સંવત્સરે પુનર્ ધનમ્ । એવં ધન-તૃષ્ણાકુલાઃ પતન્તિ નરકે ઽશુચાવ્ ઇત્ય્ અગ્રિમેણાન્વયઃ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : તેષાં ધનાશાનુવૃત્તિં મનોરાજ્યોક્ત્યા વિવૃણ્વન્ નરક-નિપાતમ્ આહ ઇદમ્ ઇતિ ચતુર્ભિઃ । ઇદં ક્ષેત્રં પશુ-પુત્રાદિ મયૈવાદ્ય સ્વ-ધી-બલેન લબ્ધમ્ । ઇમં મનોરથં મનઃ-પ્રિયમ્ અર્થમ્ અહમ્ એવ સ્વ-બલેન પ્રાપ્સ્યામિ, સ્વબલેનૈવ લબ્ધમ્ ઇદં ધનં મમ સમ્પ્રત્ય્ અસ્તિ । ઇદમ્ ઇષ્યમાણં ધનમ્ આગામિ-વર્ષે મદ્-બલેનૈવ મે ભવિષ્યતિ । ન ત્વ્ અદૃષ્ટ-બલેન ઈશ્વર-પ્રસાદેન વેત્ય્ અર્થઃ । એવં ધન-તૃષ્ણાં પ્રપઞ્ચ્ય દુષ્ટં ભાવં પ્રપઞ્ચયતિ અસાવ્ ઇતિ । યજ્ઞ-દત્તાખ્યો ઽસૌ શત્રુર્ મયાતિબલિના હતઃ । અપરાન્ અપિ શત્રૂન્
અહમ્ એવ હનિષ્યામિ । તેષાં દાર-ધનાદિ ચ નેષ્યામીતિ ચ-શબ્દાત્ મત્તો ન કો ઽપિ જીવેદ્ ઇતિ ભાવઃ । નન્વ્ ઈશ્વરેચ્છામ્ અદૃષ્ટં ચ કેચિજ્ જય-હેતુમ્ આહુસ્ તત્રાહઅહમ્ એવેશ્વરઃ સ્વતન્ત્રો યદ્ અહં ભોગી સ્વતો નિખિલ-ભોગ-સમ્પન્નઃ સિદ્ધો ઽસ્મીતિ । યદિ કશ્ચિદ્ ઈશ્વરં કલ્પયતિ । તર્હિ સ મામ્ એવેશ્વરં કલ્પયતુ ન તુ મત્તો ઽન્યમ્ અનુપલબ્ધેર્ ઇતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 16.14
અસૌ મયા હતઃ શત્રુર્ હનિષ્યે ચાપરાન્ અપિ ।
ઈશ્વરો ઽહમ્ અહં ભોગી સિદ્ધો ઽહં બલવાન્ સુખી

શ્રીધરઃ : અસાવ્ ઇતિ । સિદ્ધઃ કૃત-કૃત્યઃ । સ્પષ્ટમ્ અન્યત્

મધુસૂદનઃ :
એવં લોભં પ્રપઞ્ચ્ય તદ્-અભિપ્રાય-કથનેનૈવ તેષાં ક્રોધં પ્રપઞ્ચયતિ અસાવ્ ઇતિ । અસૌ દેવદત્ત-નામા મયા હતઃ શત્રુર્ અતિદુર્જયઃ । અત ઇદાનીમ્ અનાયાસેન હનિષ્યે ચ હનિષ્યામિ અપરાન્ સર્વાન્ અપિ શત્રૂન્ । ન કો ઽપિ મત્-સકાશાજ્ જીવિષ્યતીત્ય્ અપેર્ અર્થઃ । ચ-કારાન્ ન કેવલં હનિષ્યામિ તાન્ કિં તુ તેષાં દાર-ધનાદિકમ્ અપિ ગ્રહીષ્યામીત્ય્ અભિપ્રાયઃ । કુતસ્ તવૈતાદૃશં સામર્થ્યં ત્વત્-તુલ્યાનાં ત્વદ્-અધિકાનાં વા શત્રૂણાં સમ્ભવાદ્ ઇત્ય્ અત આહ - ઈશ્વરો ઽહં ન કેવલં માનુષો યેન મત્-તુલ્યો ઽધિકો વા કશ્ચિત્ સ્યાત્ । કિમ્ એતે કરિષ્યન્તિ
વરાકાઃ સર્વથા નાસ્તિ મત્-તુલ્યઃ કશ્ચિદ્ ઇત્ય્ અનેનાભિપ્રાયેણ્શ્વરત્વં વિવૃણોતિ । યસ્માદ્ અહં ભોગી સર્વૈર્ ભોગોપકરણૈર્ ઉપેતઃ સિદ્ધો ઽહં પુત્ર-ભૃત્યાદિભિઃ સહાયૈઃ સંપન્નઃ સ્વતો ઽપિ બલવાન્ અત્યોજસ્વી સુખી સર્વથા નીરોગઃ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : નોથિન્ગ્.
ભ્ગ્ 16.15
આઢ્યો ઽભિજનવાન્ અસ્મિ કો ઽન્યો ઽસ્તિ સદૃશો મયા ।
યક્ષ્યે દાસ્યામિ મોદિષ્ય ઇત્ય્ અજ્ઞાન-વિમોહિતાઃ

શ્રીધરઃ : કિં ચ આઢ્ય ઇતિ । આઢ્યો ધનાદિ-સમ્પન્નઃ । અભિજનવાન્ કુલીનઃ । યક્ષ્યે યાગાદ્ય્-અનુષ્ઠાનેનાપિ દીક્ષિતાન્તરેભ્યઃ સકાશાન્ મહતીં પ્રતિષ્ઠાં પ્રાપ્સ્યામિ । દાસ્યામિસ્ તાવકેભ્યઃ । મોદિષ્યે હર્ષં પ્રાપ્સ્યામિ ઇત્ય્ એવમ્ અજ્ઞાનેન વિમોહિતા મિથ્યાભિનિવેશં પ્રાપિતાઃ

મધુસૂદનઃ : નનુ ધનેન કુલેન વા કશ્ચિત્ તત્-તુલ્યઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત આહ આઢ્ય ઇતિ । આઢ્યો ધની, અભિજનવાન્ કુલીનો ઽપ્ય્ અહમ્ એવાસ્મિ । અતઃ કો ઽન્યો ઽસ્તિ સદૃશો મયા ન કો ઽપીત્ય્ અર્થઃ । યોગેન દાનેન વા કશ્ચિત્ તત્-તુલ્યઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત આહ -- યક્ષ્યે યાગેનાપ્ય્ અન્યાન્ અભિભવિષ્યામિ, દાસ્યામિ ધનં સ્તાવકેભ્યો નટાદિભ્યશ્ ચ । તતશ્ ચ મોદિષ્યે હર્ષં લપ્સ્યે નર્તક્યાદિભિઃ સહેત્ય્ એવમ્ અજ્ઞાનેનાવિવેકેન વિમોહિતા વિવિધં મોહં ભ્રમ-પરમ્પરાં પ્રાપિતાઃ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : નનુ સમ્પદા કુલેન ચાન્યે ત્વત્-સમા વીક્ષ્યન્તે તત્ કથમ્ ઈશ્વરસ્ ત્વમ્ ઇતિ ચેદ્ આહ આઢ્યઃ સમ્પન્નઃ સ્વતો ઽહમ્ અસ્મ્ય્ અભિજનવાન્ કુલીનશ્ ચ । ન તુ કેનચિન્ નિમિત્તેનાતો મત્-સદૃશો ઽન્યઃ કો ઽસ્તિ । ન કો ઽપીત્ય્ અહમ્ એવેશ્વરઃ । અતો ઽહં ત્વ્ અબલેનૈવ યક્ષ્યે દિવ્યાઙ્ગનાનાં સઙ્ગતિઃ કરિષ્યે । દાસ્યામિ । તાસામ્ અધરાદિ ખણ્ડયિષામ્ય્ એવ મોહિષ ઇત્ય્ અજ્ઞાન-વિમોહિતાઃ સન્તો નરકે પતન્તીત્ય્ અગ્રિમેણાન્વયઃ । અનેકેષુ ચિર-પ્રયાસ-સાધ્યેષુ વસ્તુષ્ યચ્ ચિત્તં તેન વિભ્રાન્તા વિક્ષિપ્તા મોહ-મયેન જાલેન સમાવૃતા મત્સ્યા ઇવ તતો નિર્ગન્તુ-ક્ષમાઃ । કામ-ભોગેષુ પ્રસક્તા મધ્યે
મૃતાઃ સન્તો નરકે પતન્ત્ય્ અશુચૌ વૈતરણ્યાદૌ ॥15-16॥
ભ્ગ્ 16.16
અનેક-ચિત્ત-વિભ્રાન્તા મોહ-જાલ-સમાવૃતાઃ ।
પ્રસક્તાઃ કામ-ભોગેષુ પતન્તિ નરકે ઽશુચૌ

શ્રીધરઃ : એવમ્ભૂતા યત્ પ્રાપ્નુવન્તિ તચ્ છૃણુ અનેકેતિ । અનેકેષુ મનોરથેષુ પ્રવૃત્તં ચિત્તમ્ અન્કે-ચિત્તમ્ । તેન વિભ્રાન્તા વિક્ષિપ્તાઃ । તેનૈવ મોહમયેન જાલેન સમાવૃતાઃ । મત્સ્યા ઇવ સૂત્રમયેન જાલેન યન્ત્રિતાઃ । એવં કામ-ભોગેષુ પ્રસક્તા અભિનિવિષ્ટા સન્તો ઽશુચૌ કલ્મષે નરકે પતન્તિ

મધુસૂદનઃ : ઉક્ત-પ્રકારૈર્ અનેકૈશ્ ચિત્તૈસ્ તત્-તદ્-દુષ્ટ-સઙ્કલ્પૈર્ વિવિધં ભ્રાન્તાઃ, યતો મોહ-જાલ-સમાવૃતાઃ મોહો હિતાહિત-વસ્તુ-વિવેકાસામર્થ્યં તદ્ એવ જાલમ્ ઇવાવરણાત્મકત્વેન બન્ધ-હેતુત્વાત્ । તેન સમ્યગ્-આવૃતાઃ સર્વતો વેષ્ટિતા મત્સ્યા ઇવ સૂત્રમયેન જાલેન પર-વશી-કૃતા ઇત્ય્ અર્થઃ । અત એવ સ્વાનિષ્ટ-સાધનેસ્વ્ અપિ કામ-ભોગેષુ પ્રસક્તાઃ સર્વથા તદ્-એક-પરાઃ પ્રતિક્ષણમ્ ઉપચીયમાન-કલ્મષાઃ પતન્તિ નરકે વૈતરણ્યાદાવ્ અશુચૌ વિણ્-મૂત્ર-શ્લેષ્માદિ-પૂર્ણે

વિશ્વનાથઃ : અશુચૌ નરકે વૈતર્ણ્યાદૌ

બલદેવઃ : નોથિન્ગ્.
ભ્ગ્ 16.17
આત્મ-સંભાવિતાઃ સ્તબ્ધા ધન-માન-મદાન્વિતાઃ ।
યજન્તે નામ-યજ્ઞૈસ્ તે દમ્ભેનાવિધિ-પૂર્વકમ્

શ્રીધરઃ : યક્સ્ય ઇતિ ચ યસ્ તેષાં મનોરથ ઉક્તઃ સ કેવલં દમ્ભાહઙ્કારાદિ-પ્રધાન એવ ન તુ સાત્ત્વિક ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ આત્મેતિ દ્વાભ્યામ્ । આત્મનૈવ સમ્ભાવિતાઃ પૂજ્યતાં નીતાઃ । ન તુ સાધુભિઃ કૈશ્ચિત્ । અતએવ સ્તબ્ધા અનમ્રાઃ । ધનેન યો મનોમદશ્ ચ તાભ્યાં સમન્વિતાઃ સન્તસ્ તે । નામ-માત્રેણ યે યજ્ઞાસ્ તે નામ-યજ્ઞાઃ । યદ્ વા દીક્ષિતઃ સોમ-યાજીત્ય્ એવમ્ આદિ નામ-માત્ર-પ્રસિદ્ધયે યે યજ્ઞાસ્ તૈર્ યજન્તે । કથમ્ । દમ્ભેન । ન તુ શ્રદ્ધયા । અવિધિ-પૂર્વકં ચ યથા ભવતિ તથા

મધુસૂદનઃ : નનુ તેષામ્ અપિ કેષાંચિદ્ વૈદિકે કર્મણિ યાગ-દાનાદૌ પ્રવૃત્તિ-દર્શનાદ્ અયુક્તં નરકે પતનમ્ ઇતિ નેત્ય્ આહ આત્મ-સમ્ભાવિતા ઇતિ । સર્વ-ગુણ-વિશિષ્ટતા વયમ્ ઇત્ય્ આત્મનૈવ સંભાવિતાઃ પૂજ્યતાં પ્રાપિતા ન તુ સાધુભિઃ કૈશ્ચિત્ । સ્તબ્ધા અનમ્રાઃ । યતો ધન-માન-મદાન્વિતા ધન-નિમિત્તો યો માન આત્મનિ પૂજ્યત્વાતિશયાધ્યાસસ્ તન્-નિમિત્તશ્ ચ યો મદઃ પરસ્મિન્ ગુર્વાદાવ્ અપ્ય્ અપૂજ્યત્વાભિમાનસ્ તાભ્યામ્ અન્વિતાસ્ તે નામ-યજ્ઞૈઃ નામ-માત્રૈર્ યજ્ઞૈર્ ન તાત્ત્વિકૈર્ દીક્ષિતાઃ સોમ-યાજીત્ય્ આદિનામ્ અમાત્ર-સમ્પાદકૈર્ વા યજ્ઞૈર્ અવિધિ-પૂર્વકં વિહિતાઙ્ગેતિ-કર્તવ્યતા-રહિતૈર્ દમ્ભેન ધર્મ-ધ્વજિતયા ન તુ શ્રદ્ધયા યજન્તે । અતસ્ તત્-ફલ-ભાજો ન ભવન્તીત્ય્
અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : આત્મનૈવ સમ્ભાવિતાઃ પૂજ્યતાં નીતા ન તુ સાધુભિઃ કૈશ્ચિદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવ સ્તબ્ધા અનમ્રાઃ । નામ-માત્રેણૈવ યે યજ્ઞાસ્ તે નામ-યજ્ઞાસ્ તૈઃ

બલદેવઃ : આત્મનૈવ સમ્ભાવિતાઃ શ્રૈષ્ઠ્યં નીતાઃ । ન તુ શાસ્ત્રજ્ઞૈઃ સદ્ભિઃ । સ્તબ્ધાઃ અનમ્રાઃ । ધનેન સમ્પદા માનેન ચ પરમહંસો મહા-શ્રમણઃ શ્રી-પૂજ્ય-પાદો મહા-પૂજાવિદ્ ઇત્ય્ એવં લક્ષણેન સ્સત્-કારેણ યો મદો ગર્વસ્ તેનાન્વિતાઃ । નામ-યજ્ઞૈર્ નામ-માત્રેણ યજ્ઞૈઃ પૂજા-વિધિભિઃ સ્વ-કલ્પિતા દેવતા યજન્તે સ્વ-સ્વકાનાં ગૃહિણામ્ અભ્યુદયાય દમ્ભેન ધર્મ-ધ્વજિત્વેન વિશિષ્ટા વિરક્ત-વેશાઃ સન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । અવિધિ-પૂર્વકમ્ અવેદ-વિહિતં યથા ભવતિ તથા

ભ્ગ્ 16.18
અહંકારં બલં દર્પં કામં ક્રોધં ચ સંશ્રિતાઃ ।
મામ્ આત્મ-પર-દેહેષુ પ્રદ્વિષન્તો ઽભ્યસૂયકાઃ

શ્રીધરઃ : અવિધિ-પૂર્વકત્વમ્ એવ પ્રપઞ્ચયતિ અહઙ્કારમ્ ઇતિ । અહઙ્કારાદીન્ સંશ્રિતાઃ સન્તઃ આત્મ-પર-દેહેષ્વ્ આત્મ-દેહેષુ પર-દેહેષુ ચ ચિદ્-અંશેન સ્થિતં માં પ્રદ્વિષન્તો યજન્તે । દમ્ભ-યજ્ઞેષુ શ્રદ્ધાયા અભાવાદ્ આત્મનો વૃથૈવ પીડા ભવતિ । તથા પશ્વ્-આદીનામ્ અપ્ય્ અવિધિના હિંસાયાં ચૈતન્ય-દ્રોહ એવાવશિષ્યત ઇતિ પ્રદ્વિષન્ત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । અભ્યસૂયકાઃ સન્-માર્ગ-વર્તિનાં ગુણેષુ દોષારોપકાઃ

મધુસૂદનઃ : યક્ષ્યે દાસ્યામીત્ય્ આદિ-સઙ્કલ્પેન દમ્ભાહઙ્કારાદિ-પ્રધાનેન પ્રવૃત્તાનામ્ આસુરાણાં બહિરઙ્ગ-સાધનમ્ અપિ યાગ-દાનાદિકં કર્મ ન સિધ્યતિ, અન્તરઙ્ગ-સાધનં તુ જ્ઞાન-વૈરાગ્ય-ભગવદ્-ભજનાદિ તેષાં દુરાપાસ્ તમ્ એવેત્ય્ આહ અહઙ્કારમ્ ઇતિ । અહમ્ અભિમાન-રૂપો યો ઽહઙ્કારઃ સ સર્વ-સાધારણઃ । એતૈસ્ ત્વ્ આરોપિતૈર્ ગુણૈર્ આત્મનો મહત્ત્વાભિમાનમ્ અહઙ્કારં તથા બલં પર-પરિભવ-નિમિત્તં શરીર-ગત-સામર્થ્ય-વિશેષં દર્પં પરાવધીરણા-રૂપં ગુરુ-નૃપાદ્ય્-અતિક્રમ-કારણં ચિત્ત-દોષ-વિશેષં કામમ્ ઇષ્ટ-વિષયાભિલાષં
ક્રોધમ્ અનિષ્ટ-વિષય-દ્વેષમ્ । ચ-કારાત્ પર-ગુણાસહિષ્ણુત્વ-રૂપં માત્સર્યમ્ । એવમ્ અન્યાંશ્ ચ મહતો દોષાન્ સંશ્રિતાઃ ।
એતાદૃશા અપિ પતિતાસ્ તવ ભક્ત્યા પૂતાઃ સન્તો નરકે ન પતિષ્યન્તીતિ ચેન્ નેત્ય્ આહ મામ્ ઈશ્વરં ભગવન્તમ્ અપર-દેહેષુ આત્મનાં તેષામ્ આસુરાણાં પરેષાં ચ તત્-પુત્ર-ભાર્યાદીનાં દેહેષુ પ્રેમાસ્પદેષુ તત્-તદ્-બુદ્ધિ-કર્મ-સાક્ષિતયા સન્તમ્ અતિપ્રેમાસ્પદમ્ અપિ દુર્દૈવ-પરિપાકાત્ પ્રદ્વિષન્ત ઈશ્વરસ્ય મમ શાસનં શ્રુતિ-સ્મૃતિ-રૂપં તદ્-ઉક્તાર્થાનુષ્ઠાન-પરાઙ્મુખતયા તદ્-અતિવર્તનં મે પ્રદ્વેષસ્ તં કુર્વન્તઃ । નૃપાદ્ય્-આજ્ઞા-લઙ્ઘનમ્ એવ હિ તત્-પ્રદ્વેષ ઇતિ પ્રસિદ્ધં લોકે ।
નનુ ગુર્વાદયઃ કથં તાન્ નાનુશાસતિ તત્રાહ અભ્યસૂયકા ગુર્વ્-આદીનાં વૈદિક-માર્ગ-સ્થાનાં કારુણ્યાદિ-ગુણેષુ પ્રતારણાદિ-દોષારોપકાઃ । અતસ્ તે સર્વ-સાધન-શૂન્યા નરક એવ પતન્તીત્ય્ અર્થઃ ।
મામ્ આત્મ-પર-દેહેષ્વ્ ઇત્ય્ અસ્યાપરા વ્યાખ્યા સ્વ-દેહેષુ પર-દેહેષુ ચ ચિદ્-અંશેન સ્થિતં માં પ્રદ્વિષન્તાં યજન્તે દમ્ભ-યજ્ઞેષુ શ્રદ્ધાયા અભાવાદ્ દીક્ષાદિનાત્મનો વૃતહિવ પીડા ભવતિ । તથા પશ્વ્-આદીનામ્ અપ્ય્ અવિધિના હિંસયા ચૈતન્ય-દ્રોહ-માત્રમ્ અવશિષ્યત ઇતિ ।
અપરા વ્યાખ્યા આત્મ-દેહે જીવાન્ આવિષ્ટે ભગવલ્-લીલા-વિગ્રહે વાસુદેવાદિ-સમાખ્યે મનુષ્યત્વાદિ-ભ્રમાન્ માં પ્રદ્વિષન્તઃ । તથા પર-દેહેષુ ભક્ત-દેહેષુ પ્રહ્લાદાદિ-સમાખ્યેષુ સર્વદાવિર્ભૂતં માં પ્રદ્વિષન્ત ઇતિ યોજના । ઉક્તં હિ નવમે -
અવજાનન્તિ માં મૂઢા માનુષીં તનુમ્ આશ્રિતમ્ ।
પરં ભાવમ્ અજાનન્તો મમ ભૂત-મહેશ્વરમ્ ॥
મોઘાશા મોઘ-કર્માણો મોઘ-જ્ઞાના વિચેતસઃ ।
રાક્ષસીમ્ આસુરીં ચૈવ પ્રકૃતિં મોહિનીં શ્રિતાઃ ॥ [ગીતા 9.11-12]
અવ્યક્તં વ્યક્તિમ્ આપન્નં મન્યન્તે મામ્ અબુદ્ધયઃ [ગીતા 8.23] ઇતિ ચાન્યત્ર । તથા ચ ભજનીયે દ્વેષાન્ ન ભક્ત્યા પૂતના તેષાં સમ્ભવતીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : માં પરમાત્માનમ્ અમાનયન્ત એવ પ્રદ્વિષન્તઃ । યદ્ વા આત્મ-પરાઃ પરમાત્મ-પરાયણાઃ સાધવસ્ તેષાં દેહેષુ સ્થિતં માં પ્રદ્વિષન્તઃ સાધુ-દેહ-દ્વેષાદ્ એવ મદ્-દ્વેષ ઇતિ ભાવઃ । અભ્યસૂયકાઃ સાધૂનાં ગુણેષુ દોષારોપકાઃ

બલદેવઃ : સર્વથા વેદ-તત્-પ્રતિપાદ્યેશ્વરાવમન્તરાચ્ ત ઇત્ય્ આહ અહઙ્કારમ્ ઇતિ । અહઙ્કારાદીન્ સંશ્રિતાસ્ તે આત્મનઃ પરેષાં ચ દેહેષુ નિયામકતયા ભર્તૃતયા ચાવસ્થિતં માં સર્વેશ્વરં મદ્-વિષયકં વેદં ચ પ્રદ્વિષન્તો ઽવજ્ઞયાકુર્વન્તો ભવન્તિ । અભ્યસૂયકાઃ કુટિલ-યુક્તિભિર્ મમ વેદસ્ય ચ ગુણેષુ દોષાન્ આરોપયન્તઃ । અહમ્ એવ સ્વતન્ત્રઃ કરોમીત્ય્ અહઙ્કારઃ । અહમ્ એવ પરાક્રમીતિ બલમ્ । મત્-તુલ્યો ન કો ઽપ્ય્ અસ્તીતિ દર્પઃ । મદ્-ઇચ્છૈવ સર્વ-સાધિકેતિ કામઃ । મત્-પ્રતીપમ્ અહમ્ એવ હનિષ્યામીતિ ક્રોધશ્ ચ

ભ્ગ્ 16.19
તાન્ અહં દ્વિષતઃ ક્રૂરાન્ સંસારેષુ નરાધમાન્ ।
ક્ષિપામ્ય્ અજસ્રમ્ અશુભાન્ આસુરીષ્વ્ એવ યોનિષુ

શ્રીધરઃ : તેષાં ચ કદાચિદ્ અપિ આસુર-સ્વભાવ-પ્રચ્યુતિર્ ન ભવતીત્ય્ આહ તાન્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । તાન્ અહં દ્વિષતઃ ક્રૂરાન્ સંસારેષુ જન્મ-મૃત્યુ-માર્ગેષુ તત્રાપ્ય્ આસુરીષ્વ્ એવાતિક્રૂરાસુ વ્યાઘ્ર-સર્પાદિ-યોનિષુ અજસ્રમ્ અનવરતં ક્ષિપામિ । તેષાં પાપ-કર્મણાં તાદૃશં ફલં દદામીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : તેષાં ત્વત્-કૃપયા કદાચિન્ નિસ્તારઃ સ્યાદ્ ઇતિ નેત્ય્ આહ તાન્ ઇતિ । તાન્ સન્-માર્ગ-પ્રતિપક્ષ-ભૂતાન્ દ્વિષતઃ સાધૂન્ મા ચ ક્રૂરાન્ હિંસા-પરાન્ અતો નરાધમાન્ અતિનિનિદ્તાન્ અજસ્રં સન્તતમ્ અશુભાન્ અશુભ-કર્મ-કારિણો ઽહં સર્વ-કર્મ-ફલ-દાતેશ્વરઃ સંસારેષ્વ્ એવ નરક-સંસરણ-માર્ગેષુ ક્ષિપામિ પાતયામિ । નરક-ગતાશ્ ચાસુરીષ્વ્ એવાતિક્રૂરાસુ વ્યાઘ્ર-સર્પાદિ-યોનિષુ તત્-તત્-કર્મ-વાસનાનુસારેણ ક્ષિપામીત્ય્ અનુષજ્યતે । એતાદૃશેષુ દ્રોહિષુ નાસ્તિ મમેશ્વરસ્ય કૃપેત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ - અથ ય ઇહ કપૂય-ચરણા અભ્યાશો હ યત્ તે કપૂયાં
યોનિમ્ આપદ્યેરઞ્ શ્વ-યોનિં વા સૂકર-યોનિં વા ચણ્ડાલ-યોનિં વા [છાઉ 5.10.7] ઇતિ । કપૂય-ચરણાઃ કુત્સિત-કર્માણો ઽભ્યાશો હ શીઘ્રમ્ એવ કપૂયાં કુત્સિતાંયોનિમ્ આપદ્યન્ત ઇતિ શ્રુતેર્ અર્થઃ । અત એવ પૂર્વ-પૂર્વ-કર્માનુસારિત્વાન્ નેશ્વરસ્ય વૈષમ્યં નૈર્ઘૃણ્યં વા । તથા ચ પારમર્ષં સૂત્રં - વૈષમ્ય-નૈર્ઘૃણ્યે ન સાપેક્ષત્વાત્ તથા હિ દર્શયતિ [વ્સ્ 2.1.34] ઇતિ । એવં ચ પાપ-કર્માણ્ય્ એવ તેષાં કારયતિ ભગવાંસ્ તેષુ તદ્-બીજ-સત્ત્વાત્ । કારુણિકત્વે ઽપિ તાનિ ન નાશયતિ તન્-નાશક-પુણ્યોપચયાભાવાત્ પુર્ણ્યોપચયં ન કારયતિ તેષામ્ અયોગ્યત્વાત્ । ન હીશ્વરઃ પાષાણેષુ
યવાઙ્કુરાન્ કરોતિ । ઈશ્વરત્વાદ્ અયોગ્યસ્યાપિ યોગ્યતાં સમ્પાદયિતું શક્નોતીતિ ચેત્, શક્નોત્ય્ એવ સત્ય-સઙ્કલ્પત્વાત્ યદિ સઙ્કલ્પયેત્ । ન તુ સઙ્કલ્પયતિ આજ્ઞા-લઙ્ઘિષુ સ્વભક્ત-દ્રોહિષુ દુરાત્મ-સ્વ-પ્રસન્નત્વાત્ । અત એવ શ્રૂયતે - એષ ઉ હ્ય્ એવ સાધુ કર્મ કારયતિ તં યમ્ ઉન્નિનીષતે, એષ ઉ એવાસાધુ કર્મ કારયતિ તં યમ્ અધો નિનીષતે ઇતિ । યેષુ પ્રસાદ-કારણમ્ અસ્ત્ય્ આજ્ઞા-પાલનાદિ તેષુ પ્રસીદતિ । યેષુ તુ તદ્-વૈપરીત્યં તેષુ ન પ્રસીદતિ સતિ કારણે કાર્યં કારણાભાવે કાર્યાભાવ ઇતિ કિમ્ અત્ર વૈષમ્યમ્ । પરાત્ તુ તચ્ છ્રુતેઃ [વ્સ્. 2.3.39] ઇતિ ન્યાયાચ્ ચ । અન્તતો ગત્વા કિંચિદ્ વૈષમ્યાપાદને મહા-માયત્વાદ્ અદોષઃ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : એષામ્ આસુર-સ્વભાવાન્ ક્વચિદ્ અપિ વિમોક્ષો ન ભવતીત્ય્ આહ તાન્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । આસુરીષ્વ્ એવ હિંસા-તૃષ્ણાદિ-યુક્તાસુ મ્લેચ્છ-વ્યાધ-યોનિષુ તત્-તત્-કર્માનુ-ગુણ-ફલદઃ સર્વેશ્વરો ઽહમ્ અજસ્રં પુનઃ પુનઃ ક્ષિપામિ

ભ્ગ્ 16.20
આસુરીં યોનિમ્ આપન્ના મૂઢા જન્મનિ જન્મનિ ।
મામ્ અપ્રાપ્યૈવ કૌન્તેય તતો યાન્ત્ય્ અધમાં ગતિમ્

શ્રીધરઃ : કિં ચ આસુરીમ્ ઇતિ । તે ચ મામ્ અપ્રાપ્યૈવ ઇતિ એવ-કારેણ મત્-પ્રાપ્તિ-શઙ્કાપિ કુતસ્ તેષામ્ । મત્-પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયં સન્-માર્ગમ્ અપ્રાપ્ય તતો ઽપ્ય્ અધમાં કૃમિ-કીટાદિ-યોનિં યાન્તીત્ય્ ઉક્તમ્ । શેષં સ્પષ્ટમ્

મધુસૂદનઃ : નનુ તેષામ્ અપિ ક્રમેણ બહૂનાં જન્મનામ્ અન્તે [ગીતા 7.19] શ્રેયો ભવિષ્યતિ નેત્ય્ આહ આસુરીમ્ ઇતિ । યે કદાચિદ્ આસુરીં યોનિમ્ આપન્નાસ્ તે જન્મનિ જન્મનિ પ્રતિ જન્મ મૂઢાસ્ તમો-બહુલત્વેનાવિવેકિનસ્ તતસ્ તસ્માદ્ અપિ યાન્ત્ય્ અધમાં ગતિં નિકૃષ્ટતમાં ગતિમ્ । મામ્ અપ્રાપ્યેતિ ન મત્-પ્રાપ્તૌ કાચિદ્ આશઙ્કાપ્ય્ અસ્તિ । અતો મદ્-ઉપદિષ્ટં વેદ-માર્ગમ્ અપ્રાપ્યેત્ય્ અર્થઃ । એવ-કારસ્ તિર્યક્-સ્થાવરાદિષુ વેદ-માર્ગ-પ્રાપ્તિ-સ્વરૂપાયોગ્યતાં દર્શયતિ । તેનાત્યન્તતમો-બહુલત્વેન વેદ-માર્ગ-પ્રાપ્તિ-સ્વરૂપાયોગ્યા ભૂત્વા પૂર્વ-પૂર્વ-નિકૃષ્ટ-યોનિતો નિકૃષ્ટતમામ્ અધમાં યોનિમ્ ઉત્તરોત્તરં ગચ્છન્તીત્ય્ અર્થઃ । હે કૌન્તેયેતિ નિજ-સમ્બન્ધ-કથનેન
ત્વમ્ ઇતો નિસ્તીર્ણ ઇતિ સૂચયતિ । યસ્માદ્ એકદાસુરીં યોનિમ્ આપન્નાનામ્ ઉત્તરોત્તરં નિકૃષ્ટતર-નિકૃષ્ટતમ-યોનિ-લાભો ન તુ તત્-પ્રતીકાર-સામર્થ્યમ્ અત્યન્ત-તમો-બહુલત્વાત્, તસ્માદ્ યાવન્ મનુષ્ય-દેહ-લાભો ઽસ્તિ તાવન્ મહતાપિ પ્રયત્નેનાસુર્યાઃ સમ્પદઃ પરમ-કષ્ટતમાયાઃ પરિહારાય ત્વરયૈવ યથા-શક્તિ દૈવી સમ્પદ્ અનુષ્ઠેયા શ્રેયો ઽર્થિભિર્ અન્યથા તિર્યગ્-આદિ-દેહ-પ્રાપ્તૌ સાધનાનુષ્ઠાનાયોગ્યત્વાન્ ન કદાપિ નિસ્તારો ઽસ્તીતિ મહત્ સઙ્કટમ્ આપદ્યેતેતિ સમુદાયાર્થઃ । તદ્ ઉક્તં -
ઇહૈવ નરક-વ્યાધેશ્ ચિકિત્સાં ન કરોતિ યઃ ।
ગત્વા નિરૌષધં સ્થાનં સ-રુજઃ કિં કરિષ્યતિ ॥ ઇતિ

વિશ્વનાથઃ : મામ્ અપ્રાપ્યૈવેતિ ન તુ માં પ્રાપ્યેતિ । વૈવસ્વત-મન્વન્તરરીયાષ્ટાવિંશ-ચતુર્વ્યુગ-દ્વાપરાન્તે ઽવતીર્ણં માં કૃષ્ણં કંસાદિ-રૂપાસ્ તે પ્રાપ્ય પ્રદ્વિષન્તો ઽપિ મુક્તિમ્ એવ પ્રાપ્નુવન્તીતિ ભક્તિ-જ્ઞાન-પરિપાકતો લભ્યામ્ અપિ મુક્તિં તાદૃશ-પાપિભ્યો ઽપ્ય્ અહમ્ અપાર-કૃપા-સિન્ધુર્ દદામિ । નિભૃત-મરુન્-મનો ઽક્ષ દૃઢ-યોગ-યુજો હૃદિ યન્ મુનય ઉપાસતે તદ્-અરયો ઽપિ યયુઃ સ્મરણાત્ [ભ્પ્ 10.87.23] ઇતિ શ્રુતયો ઽપ્ય્ આહુઃ । અતઃ પૂર્વોક્તા મમૈવ સર્વોત્કર્ષો વરીવર્તીતિ ભાગવતામૃત-કારિકા યથા -
માં કૃષ્ણ-રૂપિણં યાવન્ નાપ્નુવન્તિ મમ દ્વિષઃ ।
તાવદ્ એવાધમં યોનિં પ્રાપ્નુવન્તીતિ હિ સ્ફુટમ્ ॥ ઇતિ । [લ્ભાગ્ 1.5.83]
બલદેવઃ : નનુ બહુ-જન્માન્તે તેષાં કદાચિત્ ત્વદ્-અનુકમ્પયાસુરયોનેર્ વિમુક્તિઃ સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ આસુરીમ્ ઇતિ । તે મૂઢા જન્મન્ય્ આસુરીં યોનિમ્ આપન્ના મામ્ અપ્રાપ્યૈવ તતો ઽપ્ય્ અધમામ્ અતિનિકૃષ્ટાં શ્વાદિ-યોનિં યાન્તિ । મામ્ અપ્રાપ્યૈવ અત્ર એવ-કારેણ મદ્-અનુકમ્પાયાઃ સમ્ભાવનાપિ નાસ્તિ । તલ્-લાભોપાય-યોગ્યા સજ્-જાતિર્ અપિ દુર્લભેતિ । શ્રુતિશ્ ચૈવમ્ આહ - અથ કપૂય-ચરણા અભ્યાસો હ યત્ તે કપૂયાં યોનિમ્ આપદ્યેરન્ શ્વ-યોનિં વા શૂકર-યોનિં વા ચણ્ડાલ-યોનિં વા [છાઉ 5.10.7] ઇત્ય્ આદિકા ।
નન્વ્ ઈશ્વરઃ સત્ય-સઙ્કલ્પત્વાદય્ અયોગ્યસ્યાપિ યોગ્યતાં શક્નુવાત્ કર્તુમ્ ઇતિ ચેત્, શક્નુયાદ્ એવ । યદિ સઙ્કલ્પયેત્ બીજાભાવાન્ ન સઙ્કલ્પયતીત્ય્ અતસ્ તસ્યા વૈષમ્યમ્ આહ સૂત્રકારઃ - વૈષ્યમ્ય-નિઅર્ઘૃણ્યે ન [વ્સ્ 2.1.35] ઇત્ય્ આદિના । તતશ્ ચ તાન્ અહમ્ ઇત્ય્ આદિ-દ્વયં સૂપપન્નમ્ । એતે નાસ્તિકાઃ સર્વદા નારકિનો દર્શિતાઃ । યે તુ શાપાદ્ અસુરાસ્ તદ્-અનુયાયિનશ્ ચ રાજન્યાઃ પ્રત્યક્ષે ઉપેન્દ્ર-નૃહરિ-વરાહાદૌ વિષ્ણૌ સ્વ-શત્રુ-પક્ષત્વેન વિદ્વેષિણો ઽપિ વેદ-વૈદિક-કર્મ-પરાઃ સર્વ-નિયન્તારં કાલ-શક્તિકમ્ અપ્રત્યક્ષં સર્વેશ્વરં મન્યન્તે । તે તૂપેન્દ્રાદિભિર્ નિહતાઃ ક્રમાત્ ત્યજન્ત્ય્ આસુરી-યોનિમ્ । કૃષ્ણેન નિહતાસ્ તુ વિમુચ્યન્તે
ચેતિ । ન તે વેદ બાહ્યાઃ

ભ્ગ્ 16.21
ત્રિવિધં નરકસ્યેદં દ્વારં નાશનમ્ આત્મનઃ ।
કામઃ ક્રોધસ્ તથા લોભસ્ તસ્માદ્ એતત્ ત્રયં ત્યજેત્

શ્રીધરઃ : ઉક્તાનામ્ આસુર-દોષાણાં મધ્યે સકલ-દોષ-મૂલ-ભૂતં દોષ-ત્રયં સર્વથા વર્જનીયમ્ ઇત્ય્ આહ ત્રિવિધમ્ ઇતિ । કામઃ ક્રોધો લોભશ્ ચેતિ ઇદં ત્રિવિધં નરકસ્ય દ્વારમ્ । અત એવાત્મનો નાશનં નીચયોનિ-પ્રાપકમ્ । તસ્માદ્ એતત્ ત્રયં સર્વાત્મના ત્યજેત્

મધુસૂદનઃ : નન્વ્ આસુરી સમ્પદ્ અનન્ત-ભેદવતી કથં પુરુષાયુષેણાપિ પરિહર્તું શક્યૈતેત્વાશઙ્ક્ય તાં સઙ્ક્ષિપ્યાહ ત્રિવિધમ્ ઇતિ । ઇદં ત્રિવિધં ત્રિ-પ્રકારં નરકસ્ય પ્રાપ્તૌ દ્વારં સાધનં સર્વસ્યા આસુર્યાઃ સમ્પદો મૂલ-ભૂતમ્ આત્મનો નાશનં સર્વ-પુરુષાર્થાયોગ્યતા-સમ્પાદનેનાત્યન્તાધમ-યોનિ-પ્રાપકમ્ । કિં તત્ ? ઇત્ય્ અત આહ કામઃ ક્રોધસ્ તથા લોભ ઇતિ । પ્રાગ્ વ્યાખ્યાતમ્ । યસ્માદ્ એતત્ ત્રયમ્ એવ સર્વાનર્થ-મૂલં તસ્માદ્ એતત્ ત્રયં ત્યજેત્ । એતત્-ત્રય-ત્યાગેનૈવ સર્વાપ્ય્ આસુરી સમ્પત્ ત્યક્તા ભવતિ । એતત્-ત્રય-ત્યાગશ્ ચોત્પન્નસ્ય વિવેકેન કાર્ય-પ્રતિબન્ધઃ । તતઃ પરં
ચાનુત્પત્તિર્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

વિશ્વનાથઃ : તદ્ એવમ્ આસુરીઃ સમપ્ત્તીર્ વિસ્તાર્ય પ્રોક્તા ઇતસ્ તતઃ સાધૂક્તમ્ મા શુચઃ સમ્પદં દૈવીમ્ અભિજાતો ઽસિ ભારત ઇતિ । કિં વાસુરાણામ્ એતત્ ત્રિકમ્ એવ સ્વાભાવિકમ્ ઇત્ય્ આહ ત્રિવિધમ્ ઇતિ

બલદેવઃ : નન્વ્ આસુરીં પ્રકૃતિં નરક-હેતું શ્રુત્વા યે મનુષ્યાસ્ તાં પરિહર્તુમ્ ઇચ્છન્તિ । તૈઃ કિમ્ અનુષ્ઠેયમ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ ત્રિવિધમ્ ઇતિ । એતત્-ત્રય-પરિહારે તસ્યાઃ પરિહારઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 16.22
એતૈર્ વિમુક્તઃ કૌન્તેય તમો-દ્વારૈસ્ ત્રિભિર્ નરઃ ।
આચરત્ય્ આત્મનઃ શ્રેયસ્ તતો યાતિ પરાં ગતિમ્

શ્રીધરઃ : ત્યાગે ચ વિશિષ્ટં ફલમ્ આહ એતૈર્ ઇતિ । તમસો નરકસ્ય દ્વાર-ભૂતૈર્ એતૈસ્ ત્રિભિઃ કામાદિભિર્ વિમુક્તો નર આત્મનઃ શ્રેયઃ સાધનં તપો-યોગાદિકમ્ આચરતિ । તતશ્ ચ મોક્ષં પ્રાપ્નોતિ

મધુસૂદનઃ : એતત્ ત્રયં ત્યજતઃ કિં સ્યાદ્ ઇતિ તત્રાહ એતૈર્ ઇતિ । એતૈઃ કામ-ક્રોધ-લોભૈસ્ ત્રિભિર્ તમો-દ્વારૈર્ નરક-સાધનૈર્ વિમુક્તો વિરહિતઃ પુરુષ આચરત્ય્ આત્મનઃ શ્રેયો યદ્ ધિતં વેદ-બોધિતં હે કૌન્તેય પૂર્વં હિ કામાદિ-પ્રતિબદ્ધઃ શ્રેયો નાચરતિ યેન પુરુષાર્થઃ સિધ્યેત્ । અશ્રેયશ્ ચાચરતિ યેન નિરપયાતઃ સ્યાત્ । અધુના તત્-પ્રતિબન્ધ-રહિતઃ સન્ન્ અશ્રેયો નાચરતિ શ્રેયશ્ ચાચરતિ તત ઐહિકં સુખમ્ અનુભૂય સમ્યગ્-ધી-દ્વારા યાતિ પરાં ગતિં મોક્ષમ્ ॥16.22॥
વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : તત્-ત્યાગે ફલમ્ આહ એતૈર્ ઇતિ । શ્રેયઃ સ્વાશ્રમ-કર્માદિ-શ્રેયઃ-સાધનમ્ । પરાં ગતિં મુક્તિમ્

ભ્ગ્ 16.23
યઃ શાસ્ત્ર-વિધિમ્ ઉત્સૃજ્ય વર્તતે કામ-કારતઃ ।
ન સ સિદ્ધિમ્ અવાપ્નોતિ ન સુખં ન પરાં ગતિમ્

શ્રીધરઃ : કામાદિ-ત્યાગશ્ ચ સ્વ-ધર્માચરણં વિના ન સમ્ભવતીત્ય્ આહ ય ઇતિ । શાસ્ત્ર-વિધિં વેદ-વિહિતં ધર્મમ્ ઉત્સૃજ્ય યઃ કામ-ચારતો યથેચ્છં વર્તતે સ સિદ્ધિં તત્ત્વ-જ્ઞાનં ન પ્રાપ્નોતિ । ન ચ પરાં ગતિં મોક્ષં પ્રાપ્નોતિ

મધુસૂદનઃ : યસ્માદ્ અશ્રેયો નાચરણસ્ય શ્રેય-આચરણસ્ય ચ શાસ્ત્રમ્ એવ નિમિત્તં તયોઃ શાસ્ત્રૈક-ગમ્યત્વાત્ તસ્માત્ ય ઇતિ । શિષ્યતે ઽનુશિષ્યતે ઽપૂર્વો ઽર્થો બોધ્યતે ઽનેનેતિ શાસ્ત્રં વેદસ્ તદ્-ઉપજીવિ-સ્મૃતિ-પુરાણાદિ ચ । તત્-સમ્બન્ધી વિધિ-લિઙ્-આદિ-શબ્દઃ કુર્યાન્ ન કુર્યાદ્ ઇત્ય્ એવં-પ્રવર્તનાન્વર્તનાત્મકઃ કર્તવ્યાકર્તવ્ય-જ્ઞાન-હેતુર્ વિધિ-નિષેધાખ્યસ્ તં શાસ્ત્ર-વિધિમ્ વિધિ-નિષેધાતિરિક્તમ્ અપિ બ્રહ્મ-પ્રતિપાદકં શાસ્ત્રમ્ અસ્તીતિ સૂચયિતું વિધિ-શબ્દઃ । ઉત્સૃજ્યાશ્રદ્ધયા પરિત્યજ્ય કામ-કારતઃ સ્વેચ્છા-માત્રેણ વર્તતે વિહિતમ્ અપિ નાચરતિ નિષિદ્ધમ્ અપ્ય્ આચરતિ યઃ સ સિદ્ધિમ્ પુરુષાર્થ-પ્રાપ્તિ-યોગ્યતામ્ અન્તઃ-કરણ-શુદ્ધિં
કર્માણિ કુર્વન્ન્ અપિ નાપ્નોતિ, ન સુખમ્ ઐહિકં, નાપિ પરાં ગતિમ્ સ્વર્ગં મોક્ષં વા

વિશ્વનાથઃ : આસ્તિક્યવત એવ શ્રેય ઇત્ય્ આહ ય ઇતિ કામ-ચારતઃ

બલદેવઃ : કામાદિ-ત્યાગઃ સ્વ-ધર્માદ્ વિના ન ભવેત્ । સ્વ-ધર્મશ્ ચ શાસ્ત્રાદ્ વિના ન સિધ્યેદ્ અતઃ શાસ્ત્રમ્ એવાસ્થેયં સુધિયેત્ય્ આહ ય ઇતિ । કામ-ચારતઃ સ્વાચ્છન્દ્યેન યો વર્તતે વિહિતમ્ અપિ ન કરોતિ । નિષિદ્ધમ્ અપિ કરોતીત્ય્ અર્થઃ । સ સિદ્ધિં પુમર્થોપાય-ભૂતાં હૃદ્-વિશુદ્ધિં નૈવાપ્નોતિ । સુખમ્ ઉપશમાત્મકં ચ પરાં ગતિં મુક્તિં કુતો વાપ્નુયાત્

ભ્ગ્ 16.24
તસ્માચ્ છાસ્ત્રં પ્રમાણં તે કાર્યાકાર્ય-વ્યવસ્થિતૌ ।
જ્ઞાત્વા શાસ્ત્ર-વિધાનોક્તં કર્મ કર્તુમ્ ઇહાર્હસિ

શ્રીધરઃ : ફલિતમ્ આહ તસ્માદ્ ઇતિ । ઇદં કાર્યમ્ ઇદમ્ અકાર્યમ્ ઇત્ય્ અસ્યાં વ્યવસ્થાયાં તે તવ શાસ્ત્રં શ્રુતિ-સ્મૃતિ-પુરાણાદિકમ્ એવ પ્રમાણમ્ । અતઃ શાસ્ત્ર-વિધાનોક્તં કર્મ જ્ઞાત્વા ઇહ કર્માધિકારે વર્ત્માનો યથા ઽધિકારં કર્મ કર્તુમ્ અર્હસિ તન્-મૂલત્વાત્ સત્ત્વ-શુદ્ધિ-સમ્યગ્ જ્ઞાન-મુક્તીનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

દેવ-દૈતેય-સમ્પત્તિ-સંવિભાગેન ષોડશે ।
તત્ત્વ-જ્ઞાને ઽધિકારસ્ તુ સાત્ત્વિકસ્યેતિ દર્શિતમ્ ॥
ઇતિ શ્રીશ્રીધર-સ્વામિ-કૃતાયાં ભગવદ્-ગીતા-ટીકાયાં સુબોધિન્યાં
દૈવાસુર-સમ્પદ્-વિભાગ-યોગો નામ ષોડશો ઽધ્યાયઃ

મધુસૂદનઃ : યસ્માદ્ એવમ્ તસ્માદ્ ઇતિ । યસ્માચ્ છાસ્ત્ર-વિમુખતયા કામાધીન-પ્રવૃત્તિર્ ઐહિક-પારત્રિક-સર્વ-પુરુષાર્થ-યોગ્યસ્ તસ્માત્ તે તવ શ્રેયો ઽર્થિનઃ કાર્યાકાર્ય-વ્યવસ્થિતૌ કિં કાર્યં કિમ્ અકાર્યમ્ ઇતિ વિષયે શાસ્ત્રં વેદ-તદ્-ઉપજીવિ-સ્મૃતિ-પુરાણાદિકમ્ એવ પ્રમાણં બોધકં નાન્યત્ સ્વોત્પ્રેક્ષા-બુદ્ધ-વાક્યાદીત્ય્ અભિપ્રાયઃ । એવં ચેહ કર્માધિકાર-ભૂમૌ શાસ્ત્ર-વિધાનેન કુર્યાન્ ન કુર્યાદ્ ઇત્ય્ એવં-પ્રવર્તનાનિવર્તના-રૂપેણ વૈદિક-લિઙ્-આદિ-પદેનોક્તં કર્મ-વિહિતં પ્રતિષિદ્ધં ચ જ્ઞાત્વા નિષિદ્ધં વર્જયન્ વિહિતં ક્ષત્રિયસ્ય યુદ્ધાદિ-કર્મ ત્વં કર્તુમ્ અર્હસિ સત્ત્વ-શુદ્ધિ-પર્યન્તમ્
ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવમ્ અસ્મિન્ન્ અધ્યાયે સર્વસ્યા આસુર્યાઃ સમ્પદો મૂલ-ભૂતાન્ સર્વાશ્રેયઃ-પ્રાપકાન્ સર્વ-શ્રેયઃ-પ્રતિબન્ધકાન્ મહા-દોષાન્ કામ-ક્રોધ-લોભાન્ અપહાય શ્રેયો ઽર્થિના શ્રદ્દધાનતયા શાસ્ત્ર-પ્રવણેન તદ્-ઉપદિષ્ટાર્થાનુષ્ઠાન-પરેણ ભવતિવ્યમ્ ઇતિ સંપદ્-દ્વય-વિભાગ-પ્રદર્શન-મુખેન નિર્ધારિતમ્

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્ય-શ્રી-વિશ્વેશ્વર-સરસ્વતી-પાદ-શિષ્ય-શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-વિરચિતાયાં શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ગૂઢાર્થ-દીપિકાયામ્ દૈવાસુર-સમ્પદ્-વિભાગ-યોગો નામ ષોડશો ઽધ્યાયઃ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
આસ્તિકા એવ વિન્દન્તિ સદ્-ગતિં સન્ત એવ તે ।
નાસ્તિકા નરકં યાન્તીત્ય્ અધ્યાયાર્થો નિરૂપિતઃ ॥
ઇતિ સારાર્થ-વર્ષિણ્યાં હર્ષિણ્યાં ભક્ત-ચેતસામ્ ।
ગીતાસુ ષોડશો ઽધ્યાયઃ સઙ્ગતઃ સઙ્ગતઃ સતામ્ ।

।
બલદેવઃ : યસ્માચ્ છાસ્ત્ર-વિમુખતયા કામાદ્ય્-અધીના પ્રવૃત્તિઃ પુમર્થાદ્ વિભ્રંશયતિ । તસ્માત્ તવ કાર્યાકાર્ય-વ્યવસ્થિતૌ કિં કર્તવ્યં કિમ્ અકર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ વિષયે નિર્દોષમ્ અપૌરુષેયં વેદ-રૂપં શાસ્ત્રમ્ એવ પ્રમાણમ્ । ન તુ ભ્રમાદિ-દોષવતા પુરુષેણોત્પ્રેક્ષિતં વાક્યમ્ । અતઃ શાસ્ત્ર-વિધાનેન કુર્યાન્ ન કુર્યાદ્ ઇતિ પ્રવર્તના-નિવર્તનાત્મકેન લિઙ્-તવ્યાદિ-પદેનોક્તમ્ । કર્મ વિહિતં નિષિદ્ધં ચ જ્ઞાત્વા નિષિદ્ધં તત્ પરિત્યજન્ ઇહ કર્મ-ભૂમૌ વિહિત-કર્માગ્નિ-હોત્રાદિ યુદ્ધાદિ ચ કર્તુમ્ અર્હસિ લોક-સઙ્ગ્રહાય

વેદાર્થ-નૈષ્ઠિકા યાન્તિ સ્વર્ગં મોક્ષં ચ શાશ્વતમ્ ।
વેદ-બાહ્યાસ્ તુ નરકાન્ ઇતિ ષોડશ-નિર્ણયઃ ॥
ઇતિ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતોપનિષદ્-ભાષ્યે ષોડશો ઽધ્યાયઃ