ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 126

મધુસૂદનઃ : તસ્યૈવ સંસાર-વૃક્ષસ્યાવયવ-સમ્બન્ધિન્ય્ અપરા કલ્પનોચ્યતે અધશ્ ચેતિ । પૂર્વં હિરણ્યગર્ભાદયઃ કાર્યોપાધયો જીવાઃ શાખા-સ્થાનીયત્વેનોક્તાઃ । ઇદાનીં તુ તદ્-ગતો વિશેષ ઉચ્યતે । તેષુ યે કપૂય-ચરણા દુષ્કૃતિનસ્ તે ઽધઃ પશ્વ્-આદિ-યોનિષુ પ્રસૃતા વિસ્તારં ગતાઃ । યે તુ રમણીય-ચરણાઃ સુકૃતિનસ્ ત ઊર્ધ્વં દેવાદિ-યોનિષુ પ્રસૃતા અતો ઽધશ્ ચ મનુષ્યત્વાદ્ આરભ્ય વિરિઞ્ચિ-પર્યન્તમ્ ઊર્ધ્વં ચ તસ્માદ્ એવારભ્ય સત્ય-લોક-પર્યન્તં પ્રસૃતાસ્ તસ્ય સંસાર-વૃક્ષસ્ય શાખાઃ । કીદૃશસ્ તાઃ ? ગુણૈઃ સત્ત્વ-રજસ્-તમો ભિર્
દેહેન્દ્રિય-વિષયાકાર-પરિણતૈર્ જલ-સેચનૈર્ ઇવ પ્રવૃદ્ધાઃ સ્થૂલીભૂતાઃ । કિં ચ, વિષયાઃ શબ્દાદયઃ પ્રવાલાઃ પલ્લવા ઇવ યાસાં સંસાર-વૃક્ષ-શાખાનાં તાસ્ તથા શાખાગ્ર-સ્થાનીયાભિર્ ઇન્દ્રિય-વૃત્તિભિઃ સમ્બન્ધાદ્ રાગાધિષ્ઠાનત્વાચ્ ચ ।સંયુક્તત્વાત્ । કિં ચ, અધશ્ ચ ચ-શબ્દાદ્ ઊર્ધ્વં ચ મૂલાન્ય્ અવાન્તરાણિ તત્-તદ્-ભોગ-જનિત-રાગ-દ્વેષાદિ-વાસના-લક્ષણાનિ મૂલાનીવ ધર્માધર્મ-પ્રવૃત્તિ-કારકાણિ તસ્ય સંસાર-વૃક્ષસ્યાનુસન્તતાનિ અનુસ્યૂતાનિ । મુખ્યં ચ મૂલં બ્રહ્મૈવેતિ ન દોષઃ । કીદૃશાન્ય્ અવાન્તર-મૂલાનિ ? કર્મ ધર્માધર્મ-લક્ષણમ્
અનુબન્ધું પશ્ચાજ્ જનયિતું શીલં યેષાં તાનિ કર્માનુબન્ધીનિ । કુત્ર ? મનુષ્ય-લોકે મનુષ્યશ્ ચાસૌ લોકઅશ્ ચેત્ય્ અધિકૃતો બ્રાહ્મણ્યાદિ-વિશિષ્ટો દેહો મનુષ્ય-લોકસ્ તસ્મિન્ બાહુલ્યેન કર્માનુબન્ધીનિ । મનુષ્યાણાં હિ કર્માધિકારઃ પ્રસિદ્ધઃ