ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 115

મધુસૂદનઃ : પૂર્વાધ્યાયે - યાવત્ સંજાયતે કિંચિત્ સત્ત્વં સ્થાવર-જઙ્ગમમ્ । ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-સંયોગાત્ તદ્ વિદ્ધિ [ગીતા 13.26] ઇત્ય્ ઉક્તં તત્ર નિરીશ્વર-સાઙ્ખ્યમ્ અતિનિરાકરણેન ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-સંયોગસ્યેશ્વરાધીનત્વં વક્તવ્યમ્ । એવં કારણં ગુણ-સઙ્ગો ઽસ્ય સદ્-અસદ્-યોનિ-જન્મસુ ઇત્ય્ ઉક્તં તત્ર કસ્મિન્ ગુણ કથં સઙ્ગઃ કે વા ગુણાઃ કથં વા તે બધ્નન્તીતિ વક્તવ્યમ્ । તથા ભૂત-પ્રકૃતિ-મોક્ષં ચ યે વિદુર્ યાન્તિ તે પરમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં તત્ર ભૂત-પ્રકૃતિ-શબ્દિતેભ્યો ગુણેભ્યઃ કથં મોક્ષણં સ્યાન્ મુક્તસ્ય ચ કિં
લક્ષણમ્ ઇતિ વક્તવ્યં, તદ્ એતત્ સર્વં વિસ્તરેણ વક્તું ચતુર્દશો ઽધ્યાય આરભ્યતે । તત્ર વક્ષ્યમાણમ્ અર્થં દ્વાભ્યાં સ્તુવન્ શ્રોતૄણાં રુચ્ય્-ઉત્પત્તયે શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ પરમ્ ઇતિ । જ્ઞાયતે ઽનેન જ્ઞાનં પરમાત્મ-જ્ઞાન-સાધનં પરં શ્રેષ્ઠં પર-વસ્તુ-વિષયત્વાત્ । કીદૃશં તત્ ? જ્ઞાનાનાં જ્ઞાન-સાધનાનાં બહિરઙ્ગાણાં યજ્ઞાદીનાં મધ્ય ઉત્તમમ્ ઉત્તમ-ફલત્વાત્ । ન ત્વમ્ આનિત્વાદીનાં તેષામ્ અન્તરઙ્ગત્વેનોત્તમ-ફલત્વાત્ । પરમ્ ઇત્ય્ અનેનોત્કૃષ્ટ-વિષયત્વમ્ ઉક્તમ્ । ઉત્તમમ્ ઇત્ય્ અનેન તૂત્કૃષ્ટ-ફલત્વમ્ ઇતિ ભેદઃ । ઈદૃશં
જ્ઞાનમ્ અહં પ્રવક્ષ્યામિ ભૂયઃ પુનઃ પૂર્વેષ્વ્ અધ્યાયેષ્વ્ અસકૃદ્ ઉક્તમ્ અપિ યજ્ જ્ઞાનં જ્ઞાત્વાનુષ્ઠાય મુનયો મનન-શીલાઃ સંન્યાસિનઃ સર્વે પરાં સિદ્ધિં મોક્ષાખ્યામ્ ઇતો દેહ-બન્ધનાદ્ ગતાઃ પ્રાપ્તાઃ