ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 111

શ્રીધરઃ : તદ્ એવં સંસારિણઃ સ્વરૂપમ્ ઉક્તમ્ । ઇદાનીં તસ્યૈવ પારમાર્થિકમ્ અસંસારિ-સ્વરૂપમ્ આહ ક્ષેત્રજ્ઞમ્ ઇતિ । ત ચ ક્ષેત્રજ્ઞં સંસારિણં જીવં વસ્તુતઃ સર્વ-ક્ષેત્રેષ્વ્ અનુગતં મામ્ એવ વિદ્ધિ । તત્ત્વમ્ અસિ ઇતિ શ્રુત્યા લક્ષિતેન ચિદ્-અંશેન મદ્-રૂપસ્યોક્તત્વાત્ આદરાર્થમ્ એવ તજ્-જ્ઞાનં સ્તૌતિ । ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ યદ્ એવં વૈલક્ષણેયન્ જ્ઞાનં તદ્ એવ મોક્ષ-હેતુત્વાન્ મમ જ્ઞનં મતમ્ । અન્યત્ તુ વૃથા-પાણ્ડિત્યમ્ । બન્ધ-હેતુત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તં --
તત્ કર્મ યન્ ન બન્ધાય
સા વિદ્યા યા વિમુક્તયે ।
આયાસાયાપરં કર્મ
વિદ્યાન્યા શિલ્પ-નૈપુણમ્ ॥ ઇતિ ।
મધુસૂદનઃ : એવં દેહેન્દ્રિયાદિ-વિલક્ષણં સ્વ-પ્રકાશં ક્ષેત્રજ્ઞમ્ અભિધાય તસ્ય પારમાર્થિકં તત્ત્વમ્ અસંસારિ-પરમાત્મનૈક્યમ્ આહ ક્ષેત્રજ્ઞમ્ અપીતિ ।
સર્વ-ક્ષેત્રેષુ ય એકઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સ્વપ્રકાશ-ચૈતન્ય-રૂપો નિત્યો વિભુશ્ ચ તમ્ અવિદ્યાધ્યારોપિત-કર્તૃત્વ-ભોક્તૃત્વાદિ-સંસાર-ધર્મં ક્ષેત્રજ્ઞમ્ અવિદ્યક-રૂપ-પરિત્યાગેન મામ્ ઈશ્વરમ્ અસંસારિણમ્ અદ્વિતીય-બ્રહ્માનન્દ-રૂપં વિદ્ધિ જાનીહિ । હે ભારત ! એવં ચ ક્ષેત્રં માયા-કલ્પિતં મિથ્યા । ક્ષેત્રજ્ઞશ્ ચ પરમાર્થ-સત્યસ્ તદ્-ભ્રમાધિષ્ઠાનમ્ ઇતિ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ યજ્ જ્ઞાનં તદ્ એવ મોક્ષ-સાધનત્વાજ્ જ્ઞાનમ્ અવિદ્યા-વિરોધિ-પ્રકાશ-રૂપં મમ મતમ્ અન્યત્ ત્વ્ અજ્ઞાનમ્ એવ તદ્-વિરોધિત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
અત્ર જીવેશ્વરયોર્ આવિદ્યકો ભેદઃ પારમાર્થિકસ્ ત્વ્ અભેદ ઇત્ય્ અત્ર યુક્તયો ભાષ્ય-કૃદ્ભિર્ વર્ણિતાઃ । અસ્માભિસ્ તુ ગ્રન્થ-વિસ્તર-ભયાત્ પ્રાગ્ એવ બહુધોક્તત્વાચ્ ચ નોપન્યસ્તાઃ