ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 112

વિશ્વનાથઃ : એવં ક્ષેત્ર-જ્ઞાનાત્ જીવાત્મનઃ ક્ષેત્રજ્ઞત્વમ્ ઉક્તમ્, પરમાત્મનસ્ તુ તતો ઽપિ કાર્ત્સ્ન્યેન સર્વ-ક્ષેત્રજ્ઞત્વાત્ ક્ષેત્રજ્ઞત્વમ્ આહ ક્ષેત્રજ્ઞમ્ ઇતિ । સર્વ-ક્ષેત્રેષુ નિયન્તૃત્વેન સ્થિતં માં પરમાત્માનં ક્ષેત્રજ્ઞં વિદ્ધિ । જીવાનાં પ્રત્યેકમ્ અકૈક-ક્ષેત્ર-જ્ઞ્નાનાં તદ્ અપિ ન કૃત્સ્નમ્ । મમ ત્વ્ એકસ્યૈવ સર્વ-ક્ષેત્રજ્ઞત્વં કૃત્સ્નમ્ એવેતિ વિશેષો જ્ઞેયઃ । કિં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ ક્ષેત્રેણ સહ ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ જીવાત્મ-પરમાતનોર્ યજ્ જ્ઞાનં ક્ષેત્ર-જીવાત્મ-પરમાત્મનાં યજ્ જ્ઞાનમ્
ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવ જ્ઞાનં મમ મતં સમ્મતં ચ । તત્ર -ગ્રન્થ-વિરોધાદ્ વ્યાખ્યાન્તરેણ એકાત્મવાદ-પક્ષો નાનુકર્તવ્યઃ

બલદેવઃ : ક્ષેત્ર-જ્ઞાનાજ્ જીવાત્મનઃ ક્ષેત્રજ્ઞત્વમ્ ઉક્તમ્ । અથ પરમાત્મનસ્ તદ્ આહ ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ મામ્ ઇતિ । હે ભારત્ સર્વ-ક્ષેત્રેષુ માં ચ ક્ષેત્રજ્ઞં વિદ્ધિ । અપિર્ અવધારણે । જીવાઃ સ્વં સ્વં ક્ષેત્રં સ્વભોગ-મોક્ષ-સાધનં જાનન્તઃ ક્ષેત્રજ્ઞાઃ પ્રજાવત્ । અહં તુ સર્વેશ્વર એક એવ સર્વાણિ તાનિ ભર્તવ્યાનિ ચ જાનન્ તત્-સર્વ-ક્ષેત્રજ્ઞો રાજવદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સર્વેશ્વર્સ્યાપિ ક્ષેત્રેશ્વરસ્યાપિ ક્ષેત્રજ્ઞત્વં --
ક્ષેત્રાણિ હિ શરીરાણિ
બીજં ચાપિ શુભાશુભે ।
તાનિ વેત્તિ સ યોગાત્મા
તતઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે ॥ ઇત્ય્ આદિ સ્મૃતિભ્યઃ ।
કિં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ ક્ષેત્રેતિ । ક્ષેત્રેણ સહિતૌ ક્ષેત્રજ્ઞૌ જીવ-પરૌ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞૌ । તત્-સહિતયોસ્ તયોર્ મિથો વિવેકેન યજ્-જ્ઞાનં તદ્ એવ જ્ઞાનં મમ મતમ્ । તતો ઽન્યથા ત્વ્ અજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
ઇદમ્ અત્ર બોધ્યમ્ --પ્રકૃતિ-જીવેશ્વરાણાં ભોગ્યત્વ-ભોક્તૃત્વ-નિયન્તૃત્વ-ધર્મકત્વાન્ મિથઃ-સમ્પૃક્તાનામ્ અપિ તેષાં ન તત્ તદ્-ધર્મ-સાઙ્કર્યં ચિત્રામ્બર-રૂપવદ્ ઇત્ય્ એવમ્ આહ સૂત્રકારઃ -- ન તુ દૃષ્ટાન્ત-ભાવાત્ ઇતિ । શ્રુતયશ્ ચ પ્રકૃત્ય્-આદીનાં વિવિક્ત-તદ્-ધર્મકતામ્ આહુઃ[*એન્દ્નોતે] --
પૃથગ્ આત્માનં પ્રેરિતારં ચ મત્વા
જુષ્ટસ્ તતસ્ તેનામૃતત્વમ્ એતિ । [શ્વેતુ 1.6]
જ્ઞાજ્ઞૌ દ્વાવ્ અજાવ્ ઈશાનીશાનાવ્ અજા
હ્ય્ એકા ભોક્તૃ-ભોગાર્થ-યુક્તૌ । [શ્વેતુ 1.9]
ક્ષરં પ્રધાનમ્ અમૃતાક્ષરં હરઃ
ક્ષરાત્માનાવ્ ઈશતે દેવ એકઃ । [શ્વેતુ 1.10]
ભોક્તા ભોગ્યં પ્રેરિતારં ચ મત્વા
સર્વં પ્રોક્તં ત્રિવિધં બ્રહ્મમ્ એતત્ । [શ્વેતુ 1.12]
અજામ્ એકામ્ લોહિત-શુક્લ-કૃષ્ણાં
બહ્વીઃ પ્રજાઃ સૃજમાનાં સરૂપાઃ ।
અજો હ્ય્ એકો જુષમાણો ઽનુશેતે
જહાત્ય્ એનાં ભુક્ત-ભોગાં અજો ઽન્યઃ ॥ [શ્વેતુ 4.5]
પ્રધાન-ક્ષેત્રજ્ઞ-પતિર્ ગુણેશઃ । [શ્વેતુ 6.16] ઇત્ય્ આદયઃ ।
અત્રાપિ ક્ષરાક્ષર-શબ્દ-બોધ્યાત્ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-રૂપાદ્ યુગલાત્ સ્વસ્ય પુરુષોત્તમસ્યાન્યત્વં વક્ષ્યતિ દ્વાવ્ ઇમૌ પુરુષૌ ઇત્ય્ આદિભિસ્ તસ્માન્ મિથઃ સમ્પૃક્તાનામ્ અપિ પ્રકૃત્ય્-આદીનાં વિવિક્તતયા જ્ઞાનં તાત્ત્વિકમ્ ઇતિ ।
યત્ ત્વ્ એકાત્મ-વાદિનઃ ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ ઇત્ય્ અત્ર સામાનાધિકરણ્ય-પ્રતીત્યા સર્વેશ્વરસ્યૈવ સતો ઽસ્યા વિદ્યયૈવ ક્ષેત્રજ્ઞ-ભાવો રજ્જોર્ ઇવ ભુજઙ્ગમત્વમ્ । તન્-નિવૃત્તયે હરેર્ આપ્તતમસ્યેદં વાક્યં ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ મામ્ ઇતિ રજ્જુર્ ઇયં ન ભુજઙ્ગ ઇત્ય્ આપ્ત-વાક્યાદ્ ભુજઙ્ગત્વ-ભ્રાન્તિર્ ઇવ ક્ષેત્રજ્ઞત્વ-ભ્રાન્તિર્ અસ્માદ્ વાક્યાદ્ વિનશ્યતીત્ય્ આહુસ્ તત્ કિલોપદેશ્યાસમ્ભવાદ્ એવ નિરસ્તમ્ ઇતિ દેહિનો ઽસ્મિન્ ઇત્ય્ અસ્ય ભાષ્યે દ્રષ્ટવ્યમ્ । એવં તુ વ્યાખ્યાતં યુજ્યતે । ચ-શબ્દઃ ક્ષેત્ર-સમુચ્ચયાર્થઃ । ક્ષેત્રં ક્ષેત્રજ્ઞં ચ મામ્ એવ વિદ્ધિ । મદ્-અધીન-સ્થિતિ-પ્રવૃત્તિકત્વાન્ મદ્-વ્યાપ્યત્વાચ્ ચ મદ્-આત્મકં
જાનીહીતિ । એવમ્ એવોક્તં ક્ષેત્ર-ક્સેત્રજ્ઞયોર્ ઇતિ । તયોર્ મદ્-અધીન-પ્રવૃત્તિકત્વાદિભિર્ મદ્-આત્મકતયા યજ્-જ્ઞાનં તજ્ જ્ઞાનં મમ મતમ્ ઇતો ઽન્યથા ત્વ્ અમતમ્ ઇતિ ।
ભ્ગ્ 13.3
તત્ ક્ષેત્રં યચ્ ચ યાદૃક્ ચ યદ્-વિકારિ યતશ્ ચ યત્ ।
સ ચ યો યત્-પ્રભાવશ્ ચ તત્ સમાસેન મે શૃણુ

શ્રીધરઃ : તત્ર યદ્ય્ અપિ ચતુર્વિંશત્યા ભેદૈર્ ભિન્ના પ્રકૃતિઃ ક્ષેત્રમ્ ઇત્ય્ આભિપ્રેતં તથાપિ દેહ-રૂપેણ પરિણતાયામ્ એવ તસ્યામ્ અહં-ભાવેન અવિવેકઃ સ્ફુટ ઇતિ । તદ્-વિવેકાર્થમ્ ઇદં શરીરં ક્ષેત્રમ્ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્તમ્ । તદ્ એતત્ પ્રપઞ્ચયિષ્યન્ પ્રતિજાનીતે તદ્ ઇતિ । યદ્ ઉક્તં મયા ક્ષેત્રં તત્ ક્ષેત્રં યત્ સ્વરૂપતો જડં દૃશ્યાદિ-સ્વભાવામ્ । યાદૃગ્ યાદૃશં ચ ઇચ્છાદિ-ધર્મકમ્ । યદ્-વિકારિ યૈર્ ઇન્દ્રિયાદિ-વિકારૈર્ યુક્તમ્ । યતશ્ ચ પ્રકૃતિ-પુરુષ-સંયોગાદ્ ભવતિ । યદ્ ઇતિ યૈઃ પ્રકારૈઃ સ્થાવર-જઙ્ગમાદિ-ભેદૈઃ, ભિન્નમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ ચ ક્ષેત્રજ્ઞો યત્-સ્વરૂપો
યત્-પ્રભાવશ્ ચ અચિન્ત્યૈશ્વર્ય-યોગેન યૈઃ પ્રભાવૈઃ સમ્પન્નઃ તં સર્વં સઙ્ક્ષેપેતો મત્તઃ શૃણુ

મધુસૂદનઃ : સંક્ષેપેણોક્તમ્ અર્થં વિવરીતુમ્ આરભતે તત્ ક્ષેત્રમ્ ઇતિ । તદ્ ઇદં શરીરમ્ ઇતિ પ્રાગ્ ઉક્તં જડ-વર્ગ-રૂપં ક્ષેત્રં યચ્ ચ સ્વરૂપેણ જડ-દૃશ્ય-પરિચ્છિન્નાદિ-સ્વભાવં યાદૃક્ ચેચ્છાદિ-ધર્મકં યદ્-વિકારિ યૈર્ ઇન્દ્રિયાદિ-વિકારૈર્ યુક્તમ્ । યતશ્ ચ કારણાદ્ યત્ કાર્યમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ શેષઃ । અથવા યતઃ પ્રકૃતિ-પુરુષ-સંયોગાદ્ ભવતિ । યદ્ ઇતિ યૈઃ સ્થાવર-જઙ્ગમાદિ-ભેદૈર્ ભિન્નમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્રાનિયમેન ચ-કાર-પ્રયોગાત્ સર્વ-સમુચ્ચયો દ્રષ્ટવ્યઃ । સ ચ ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ યઃ સ્વરૂપતઃ સ્વ-પ્રકાશ-ચૈતન્યાનન્દ-સ્વભાવઃ । યત્-પ્રભાવશ્
ચ યે પ્રભાવા ઉપાધિ-કૃતાઃ શક્તયો યસ્ય તત્-ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-યાથાત્મ્યં સર્વ-વિશેષણ-વિશિષ્ટં સમાસેન સંક્ષેપેણ મે મમ વચનાચ્ છૃણુ । શ્રુત્વાવધારયેત્ય્ અર્થઃ ॥13.3॥
વિશ્વનાથઃ : સઙ્ક્ષેપેણોક્તમ્ અર્થં વિવરિતુમ્ આરભતે તત્ ક્ષેત્રં શરીરં યચ્ ચ મહાભૂત-પ્રાણેન્દ્રિયાદિ-સઙ્ઘાત-રૂપમ્ । યાદૃક્ યાદૃશેચ્છાદિ-ધર્મકમ્ । યદ્ વિકારિ વૈરિ-પ્રિયાદિ-વિકારૈર્ યુક્તમ્ । યતશ્ ચ પ્રકૃતિ-પુરુષ-સંયોગાદ્ ઉદ્ભૂતમ્ । યદ્ ઇતિ યૈઃ સ્થાવર-જઙ્ગમાદિ-ભેદૈર્ ભિન્નમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ ક્ષેત્રજ્ઞો જીવાત્મા પરમાત્મા ચ । યત્ તદ્ ઇતિ નપુંસકમ્ અનપુંસકેન્નૈકવચ્ ચેતિ એક-શેષઃ । સમાસેન સઙ્ક્ષેપેણ

બલદેવઃ : સઙ્ક્ષેપેણોક્તમ્ અર્થં વિશદયિતુમ્ આહ તદ્ ઇતિ । તત્ ક્ષેત્રં શરીરં યચ્ ચ યદ્ દ્રવ્યં યાદૃક્ યદ્-આશ્રય-ભૂતં યદ્-વિકારિ યૈર્ વિકારૈર્ ઉપેતં । યતશ્ ચ હેતોર્ ઉદ્ભૂતં યત્ પ્રયોજનકં ચ । યદ્ ઇતિ યત્ સ્વરૂપં । સ ચ ક્ષેત્રજ્ઞો જીવ-લક્ષણઃ પરેશ-લક્ષણશ્ ચ યો યત્ સ્વરૂપો ય-પ્રભાવો યચ્-છક્તિકશ્ ચ । નપુંસકમ્ અનપુંસકેનૈકવ્ ચાસ્યાન્યત્રસ્યામ્ ઇતિ સૂત્રાત્

ભ્ગ્ 13.4
ઋષિભિર્ બહુધા ગીતં છન્દોભિર્ વિવિધૈઃ પૃથક્ ।
બ્રહ્મ-સૂત્ર-પદૈશ્ ચૈવ હેતુમદ્ભિર્ વિનિશ્ચિતૈઃ

શ્રીધરઃ : કૈર્ વિસ્તરેણોક્તસ્યાયં સઙ્ક્ષેપ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ ઋષિભિર્ ઇતિ । ઋષિભિર્ વશિષ્ઠાદિભિઃ । યોગ-શાસ્ત્રેષુ ધ્યાન-ધારણાદિ-વિષયત્વેન વિરાજાદિરૂપેણ બહુધા ગીતં નિરૂપિતમ્ । વિવિધૈર્ વિચિત્રૈર્ નિત્ય-નૈમિત્તૈક-કામ્ય-કર્માદિ-વિષયૈઃ । છન્દોભિર્ વેદૈઃ । નાના-યજનીય-દેવતાદિ-રૂપેણ બહુધા ગીતમ્ । બ્રહ્મણઃ સૂત્રૈઃ પદૈશ્ ચ । બ્રહ્મ સૂત્ર્યતે સૂચ્યતે એભિર્ ઇતિ બ્રહ્મ-સૂત્રાણિ । યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે [તૈત્તુ 3.1.1] ઇત્ય્ આદીનિ તટસ્થ-લક્ષણ-પરાણ્ય્ ઉપનિષદ્-વાક્યાનિ । તથા ચ બ્રહ્મ પદ્યતે ગમ્યતે સાક્ષાજ્ જ્ઞાયત એભિર્ ઇતિ પદાનિ સ્વરૂપ-લક્ષણ-પરાણિ સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં
બ્રહ્મ ઇત્ય્ આદીનિ । તૈશ્ ચ બહુધા ગીતમ્ । કિં ચ હેતુમદ્ભિઃ સદ્ એવ સૌમ્યેદમ્ અગ્ર આસીત્ કથમ્ અસતઃ સજ્ જાયેત [છા 6.2.1] ઇતિ । તથા કો હ્ય્ એવાન્યાત્ કઃ પ્રાણ્યાત્ યદ્ એષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્ એષ હ્ય્ એવાનન્દયતિ [તૈત્તુ 2.7.1] ઇત્ય્ આદિ યુક્તિમદ્ભિઃ । અન્યાદ્ અપાન-ચેષ્ટાં કઃ કુર્યાત્ । પ્રાણ્યાત્ પ્રાણ-વ્યાપારં વા કઃ કુર્યાત્ ઇતિ શ્રુતિ-પદયોર્ અર્થઃ । વિનિશ્ચિતૈર્ ઉપક્રમોપસંહારૈક-વાક્યતયા ઽસન્દિગ્ધાર્થ-પ્રતિપાદકૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવમ્ એતૈર્ વિસ્તરેણોક્તં દુઃસઙ્ગ્રહં સઙ્ક્ષેપતસ્ તુભ્યં કથયિષ્યામિ । તચ્ છૃણ્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા અથાતો બ્રહ્મ-જિજ્ઞાસા [વ્સ્. 1.1.1] ઇત્ય્ આદીનિ બ્રહ્મ-સૂત્રાણિ
ગૃહ્યન્તે । તાન્ય્ એવ બ્રહ્મ પદ્યતે નિશ્ચીયતે એભિર્ ઇતિ પદાનિ । તૈર્ હેતુમદ્ભિઃ ઈક્ષતેર્ નાશબ્દમ્ [વ્સ્. 1.1.5], આનન્દમયો ઽભ્યાસાત્ [વ્સ્ 1.1.13] ઇત્ય્ આદિભિર્ યુક્તિમદ્ભિર્ વિનિશ્ચિતૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । શેષં સમાનમ્

મધુસૂદનઃ : કૈર્ વિસ્તરેણોક્તસ્યાયં સંક્ષેપ ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં શ્રોતૃ-બુદ્ધિ-પ્રરોચનાર્થં સ્તુવન્ન્ આહ ઋષિભિર્ ઇતિ । ઋષિભિર્ વસિષ્ઠાદિભિર્ યોગ-શાસ્ત્રેષુ ધારણા-ધ્યાન-વિષયત્વેન બહુધા ગીતં નિરૂપિતમ્ । એતેન યોગ-શાસ્ત્ર-પ્રતિપાદ્યત્વમ્ ઉક્તમ્ । વિવિધૈર્ નિત્ય-નૈમિત્તિક-કામ્ય-કર્માદિ-વિષયૈશ્ છન્દોભિર્ ઋગ્-આદિ-મન્ત્રૈર્ બ્રાહ્મણૈશ્ ચ પૃથગ્ વિવેકતો ગીતમ્ । એતેન કર્મ-કાણ્ડ-પ્રતિપાદ્યત્વમ્ ઉક્તમ્ । બ્રહ્મ-સૂત્ર-પદૈશ્ ચ બ્રહ્મ સૂત્ર્યતે સૂચ્યતે કિંચિદ્ વ્યવધાનેન પ્રતિપાદ્યત એભિર્ ઇતિ બ્રહ્મ-સૂત્રાણિ -- યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે । યેન જાતાનિ જીવન્તિ । યત્ પ્રયન્ત્ય્ અભિસંવિશન્તિ । [તૈત્તુ 3.1.1] ઇત્ય્ આદીનિ તટસ્થ-લક્ષણ-પરાણ્ય્ ઉપનિષદ્-વાક્યાનિ
તથા પદ્યતે બ્રહ્મ સાક્ષાત્ પ્રતિપાદ્યત એભિર્ ઇતિ પદાનિ સ્વરૂપ-લક્ષણ-પરાણિ સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં બ્રહ્મ ઇત્ય્ આદીનિ તૈર્ બ્રહ્મ-સૂત્રૈઃ પદૈશ્ ચ । હેતુમદ્ભિઃ -- સદ્ એવ સૌમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્.. એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્ [છા 6.2.1] ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય તદ્ ધૈક આહુર્ અસદ્ એવેદમ્ અગ્ર આસીદ્ એકમ્ એવાદ્વિતીયં તસ્માદ્ અસતઃ સજ્ જાયતે ઇતિ નાસ્તિક-મતમ્ ઉપન્યસ્ય કુતસ્ તુ ખલુ સોમ્યૈવં સ્યાદ્ ઇતિ હોવાચ કથમ્ અસતઃ સજ્ જાયતે ઇત્ય્ આદિ-યુક્તીઃ પ્રતિપાદયદ્ભિર્ વિનિશ્ચિતૈર્ ઉપક્રમોપસંહારૈક-વાક્યતયા સન્દેહ-શૂન્યાર્થ-પ્રતિપાદકૈર્ બહુધા ગીતં ચ । એતેન જ્ઞાન-કાણ્ડ-પ્રતિપાદ્યત્વમ્ ઉક્તમ્ । એવમ્ એતૈર્ અતિવસ્તરેણોક્તં ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-યાથાત્મ્યં સંક્ષેપેણ
તુભ્યં કથયિષ્યામિ તચ્ છૃણ્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અથવા બ્રહ્મ-સૂત્રાણિ તાનિ પદાનિ ચેતિ કર્મ-ધારયઃ । તત્ર વિદ્યા-સૂત્રાણિ આત્મેત્ય્ એવોપાસીત ઇત્ય્ આદીનિ અવિદ્યા-સૂત્રાણિ ન સ વેદ યથા પશુઃ ઇત્ય્ આદીનિ તૈર્ ગીતમ્ ઇતિ

વિશ્વનાથઃ : કૈર્ વિસ્તરેણોક્તસ્યાયં સઙ્ક્ષેપ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ ઋષિભિર્ વશિષ્ઠાદિભિર્ યોગ-શાસ્ત્રેષુ । છન્દોભિર્ વેદૈઃ । બ્રહ્મ-સૂત્રાણિ અથાતો બ્રહ્મ-જિજ્ઞાસા [વ્સ્. 1.1.1] ઇત્ય્ આદીનિ તાન્ય્ એવ સૂત્રાણિ । બ્રહ્મ પદ્યતે જ્ઞાયતે એભિર્ ઇતિ તાનિ । તથા તૈઃ કીદૃશૈર્ હેતુમદ્ભિઃ । ઈક્ષતેર્ નાશબ્દમ્ [વ્સ્. 1.1.5], આનન્દમયો ઽભ્યાસાત્ [વ્સ્. 1.1.13] ઇતિ યુક્તિમદ્ભિર્ વિનિશ્ચિતૈર્ વિશેષતો નિશ્ચિતાર્થૈઃ ।
બલદેવઃ : ઇદં ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-યાથાત્મ્યં કૈર્ વિસ્તરેણોક્તં યત્ સમાસેન બ્રૂષ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ ઋષિભિર્ ઇતિ । ઋષિભિઃ પરાશરાદિભિર્ એતત્ ક્ષેત્રાદિ-સ્વરૂપં બહુધા ગીતમ્ -
અહં ત્વં ચ તથાન્યે ભૂતૈર્ ઉહ્યામ પાર્થિવ ।
ગુણ-પ્રવાહ-પતિતો ભૂત-વર્ગો ઽપિ યાત્ય્ અયમ્ ॥
કર્મ-વશ્યા ગુણા હ્ય્ એતે સત્ત્વાદ્યાઃ પૃથિવી-પતે ।
અવિદ્યા-સઞ્ચિતં કર્મ તચ્ ચાશેષેષુ જન્તુષુ ॥
આત્મા શુદ્ધો ઽક્ષરઃ શાન્તો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
પ્રવૃદ્ધ્ય્-અપચયૌ નાસ્ય એકસ્યાખિલ-જન્તુષુ ॥ [વિપ્ 2.13.69]
ઇત્ય્ આદિભિઃ । તથા છન્દોભિર્ વેદૈર્ વિવિધૈર્ સર્વૈર્ બહુધા તદ્ ગીતં યજુઃ-શાખાયાં તસ્માદ્ વા એતસ્માદ્ આત્મન આકાશઃ સમ્ભૂતઃ [તૈત્તુ 2.1.3] ઇત્ય્ આદિના બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા [તૈત્તુ 2.5.1] ઇત્ય્ અન્તેનાન્નમય-પ્રાણ-મય-મનો-મય-વિજ્ઞાન-મયાનન્દ-મયાઃ પઞ્ચ પુરુષાઃ પઠિતાસ્ તેષ્વ્ અન્ન-મયાદિ-ત્રયં જડં ક્ષેત્ર-સ્વરૂપં, તતો ભિન્નો વિજ્ઞાન-મયો જીવસ્ તસ્ય ભોક્તેતિ જીવ-ક્ષેત્રજ્ઞ-સ્વરૂપં । તસ્માચ્ ચ ભિન્નઃ સર્વાન્તર આનન્દ-મય ઇતીશ્વર-ક્ષેત્રજ્ઞ-સ્વરૂપમ્ ઉક્તમ્ । એવં વેદાન્તરેષુ મૃગ્યમ્ । બ્રહ્મ-સૂત્ર-રૂપૈઃ પદૈર્ વાક્યૈશ્ ચ તદ્-યાથાત્મ્યં
ગીતમ્ । તેષુ ન વિયદ્ અશ્રુતેઃ [વ્સ્. 2.3.1] ઇત્ય્ આદિના ક્ષેત્ર-સ્વરૂપં, નાત્મા શ્રુતેઃ [વ્સ્. 2.3.18] ઇત્ય્ આદિના જીવ-સ્વરૂપં, પરાત્ તુ તચ્ છ્રુતેઃ [વ્સ્. 2.3.39] ઇત્ય્ આદિનેશ્વર-સ્વરૂપમ્ । સ્ફુટમ્ અન્યત્ ॥
ભ્ગ્ 13.5-6
મહા-ભૂતાન્ય્ અહંકારો બુદ્ધિર્ અવ્યક્તમ્ એવ ચ ।
ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ પઞ્ચ ચેન્દ્રિય-ગોચરાઃ

ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખં સંઘાતશ્ ચેતના ધૃતિઃ ।
એતત્ ક્ષેત્રં સમાસેન સ-વિકારમ્ ઉદાહૃતમ્

શ્રીધરઃ : તત્ર ક્ષેત્ર-સ્વરૂપમ્ આહ મહાભૂતાનીતિ દ્વાભ્યામ્ । મહા-ભૂતાનિ ભૂમ્ય્-આદીનિ પઞ્ચ । અહઙ્કારસ્ તત્-કારણ-ભૂતઃ । બુદ્ધિર્ વિજ્ઞાનાત્મકં મહત્-તત્ત્વમ્ । અવ્યક્તં મૂલ-પ્રકૃતિઃ । ઇન્દ્રિયાણિ દશ બાહ્યાનિ જ્ઞાન-કર્મેન્દ્રિયાણિ । એકં ચ મનઃ । ઇન્દ્રિય-ગોચ્ચરાશ્ ચ પઞ્ચ તન્-માત્ર-રૂપા એવ શબ્દાદય આકાશાદિ-વિશેષ-ગુણતયા વ્યક્તાઃ સન્ત ઇન્દ્રિય-વિષયાઃ પઞ્ચ તદ્ એવં ચતુર્વિંશતિ-તત્ત્વાનિ ઉક્તાનિ

ઇચ્છેતિ । ઇચ્છાદયઃ પ્રસિદ્ધાઃ । સઙ્ઘાતઃ શરીરમ્ । ચેતના જ્ઞાનાત્મિકા મનો-વૃત્તિઃ । ધૃતિર્ ધૈર્યમ્ । એતે ચેદ્ધાદયો દૃશ્યત્વાન્ નાત્મ-ધર્માઃ, અપિ તુ મનો-ધર્મા એવ । અતઃ ક્ષેત્રાન્તઃપાતિન એવ । ઉપલક્ષણં ચૈતત્ સઙ્કલ્પાદીનામ્ । તથા ચ શ્રુતિઃ -- કામઃ સઙ્કલ્પો વિચિકિત્સા શ્રદ્ધાશ્રદ્ધા ધૃતિર્ અધૃતિર્ હ્રીર્ ધીર્ ભીર્ ઇત્ય્ એતત્ સર્વં મન એવ [બૌ 1.5.3] ઇતિ । અનેન ચ યાદૃગ્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતાઃ ક્ષેત્ર-ધર્મા દર્શિતાઃ । એતત્ ક્ષેત્રં સવિકારમ્ ઇન્દ્રિયાદિ-વિકાર-સહિતં સઙ્ક્ષેપેણ તુભ્યં મયોક્તમ્ ઇતિ ક્ષેત્રોપસંહારઃ

મધુસૂદનઃ : એવં પ્રરોચિતાયાર્જુનાય ક્ષેત્ર-સ્વરૂપં તાવદ્ આહ દ્વાભ્યામ્ । મહાન્તિ ભૂતાનિ ભૂમ્ય્-આદીનિ પઞ્ચ । અહઙ્કારસ્ તત્-કારણ-ભૂતો ઽભિમાન-લક્ષણઃ । બુદ્ધિર્ અહઙ્કાર-કારણં મહત્-તત્ત્વમ્ અધ્યવસાય-લક્ષણમ્ । અવ્યક્તં તત્-કારણં સત્ત્વ-રજસ્-તમો-ગુણાત્મકં પ્રધાનં સર્વ-કારણં ન કસ્યાપિ કાર્યમ્ । એવ-કારઃ પ્રકૃત્ય્-અવધારણાર્થઃ । એતાવત્ય્ એવાષ્ટધા પ્રકૃતિઃ । ચ-શબ્દો ભેદ-સમુચ્ચયાર્થઃ । તદ્ એવં સાઙ્ખ્ય-મતેન વ્યાખ્યાતમ્ । ઔપનિષદાનાં તુ અવ્યક્તમ્ અવ્યાકૃતમ્ અનિર્વચનીયં માયાખ્યા પારમેશ્વરી શક્તિઃ । મમ માયા દુરત્યયા
ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । બુદ્ધિઃ સર્ગાદૌ તદ્-વિષયમ્ ઈક્ષણમ્ । અહઙ્કાર ઈક્ષણાનન્તરમ્ અહં બહુ સ્યામ્ ઇતિ સઙ્કલ્પઃ । તત આકાશાદિ-ક્રમેણ પઞ્ચ-ભૂતોત્પત્તિર્ ઇતિ । ન હ્ય્ અવ્યક્ત-મહદ્-અહઙ્કારાઃ સાઙ્ખ્ય-સિદ્ધા ઔપનિષદૈર્ ઉપગમ્યન્તે ઽશબ્દત્વાદિ-હેતુભિર્ ઇતિ સ્થિતમ્ । માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્ માયિનં તુ મહેશ્વરમ્ [શ્વેતુ 4.10] તે ધ્યાન-યોગાનુગતા અપશ્યન્ દેવાત્મ-શક્તિં સ્વ-ગુણૈર્ નિગૂઢામ્ [શ્વેતુ 1.3] ઇતિ શ્રુતિ-પ્રતિપાદિતમ્ અવ્યક્તમ્ । તદ્ ઐક્ષત ઇતીક્ષણ-રૂપા બુદ્ધિઃ । બહુ સ્યાં પ્રજાયેય [છાઉ 6.2.3] ઇતિ બહુ-ભવન-સઙ્કલ્પ-રૂપો ઽહઙ્કારઃ । તસ્માદ્ વા એતસ્માદ્ આત્મન આકાશઃ સમ્ભૂતઃ । આકાશાદ્ વાયુઃ । વાયોર્
અગ્નિઃ । અગ્નેર્ આપઃ । અદ્ભ્યઃ પૃથિવી [તૈત્તુ 1.1] ઇતિ પઞ્ચ ભૂતાનિ શ્રૌતાનિ । અયમ્ એવ પક્ષઃ સાધીયાન્ ।
ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ શ્રોત્ર-ત્વક્-ચક્ષૂ-રસન-ઘ્રાણાખ્યાનિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ વાક્-પાણિ-પાદ-પાયૂપસ્થાખ્યાનિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણીતિ તાનિ । એકં ચ મનઃ સઙ્કલ્પ-વિકલ્પાત્મકમ્ । પઞ્ચ ચેન્દ્રિય-ગોચ્ચરાઃ શબ્દ-સ્પર્શ-રૂપ-રસ-ગન્ધાસ્ તે બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં જ્ઞાપ્યત્વેન વિષયાઃ કર્મેન્દ્રિયાણાં તુ કાર્યત્વેન । તાન્ય્ એતાનિ સાઙ્ખ્યાશ્ ચતુર્વિંશતિ-તત્ત્વાન્ય્ આચક્ષન્તે

ઇચ્છા સુખે તત્-સાધને ચેદં મે ભૂયાદ્ ઇતિ સ્પૃહાત્મા ચિત્ત-વૃત્તિઃ કામ ઇતિ રાગ ઇતિ ચોચ્યતે । દ્વેષો દુઃખે તત્-સાધને ચેદં મે મા ભૂદ્ ઇતિ સ્પૃહા-વિરોધિની ચિત્ત-વૃત્તિઃ ક્રોધ ઇતીર્ષ્યેતિ ચોચ્યતે । સુખં નિરુપાધીચ્છા-વિષયીભૂતા ધર્માસાધારણ-કારણિકા ચિત્ત-વૃત્તિઃ પરમાત્મ-સુખ-વ્યઞ્જિકા । દુઃખં નિરુપાધિ-દ્વેષ-વિષયીભૂતા ચિત્ત-વૃત્તિર્ અધર્માસાધારણ-કારણિકા । સંઘાતઃ પઞ્ચ-મહા-ભૂત-પરિણામઃ સેન્દ્રિયં શરીરમ્ । ચેતના સ્વરૂપ-જ્ઞાન-વ્યઞ્જિકા પ્રમાણ-સાધારણ-કારણિકા ચિત્ત-વૃત્તિર્ જ્ઞાનાખ્યા । ધૃતિર્ અવસન્નાનાં દેહેન્દ્રિયાણામ્ અવષ્ટમ્ભ-હેતુઃ પ્રયત્નઃ । ઉપલક્ષણમ્
એતદ્ ઇચ્છાદિ-ગ્રહણમ્ સર્વાન્તઃ-કરણ-ધર્માણામ્ । તથા ચ શ્રુતિઃ - કામઃ સઙ્કલ્પો વિચિકિત્સા શ્રદ્ધા ધૃતિર્ હ્રીર્ ધીર્ ભીર્ ઇત્ય્ એતત્ સર્વં મન એવ [બૌ 1.5.3] ઇતિ મૃદ્-ઘટ ઇતિવદ્ ઉપાદાનાભેદેન કાર્યાણાં કામાદીનાં મનો-ધર્મત્વમ્ આહ । એતત્ પરિદૃશ્યમાનં સર્વં મહા-ભૂતાદિ-ધૃત્ય્-અન્તં જડં ક્ષેત્રજ્ઞેન સાક્ષિણાવભાસ્યમાનત્વાત્ તદ્-અનાત્મકં ક્ષેત્રં ભાસ્યમ્ અચેતનં સમાસેનોદાહૃતમ્ ઉક્તમ્ ।
નનુ શરીરેન્દ્રિય-સંઘાત એવ ચેતનઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ લોકાયતિકાઃ । ચેતના ક્ષણિકં જ્ઞાનમ્ એવાત્મેતિ સુગતાઃ । ઇચ્છા-દ્વેષ-પ્રયત્ન-સુખ-દુઃખ-જ્ઞાનાન્ય્ આત્મનો લિઙ્ગમ્ ઇતિ નૈયાયિકાઃ । તત્ કથં ક્ષેત્રમ્ એવૈતત્ સર્વમ્ ઇતિ ? તત્રાહ સ-વિકારમ્ ઇતિ । વિકારો જન્માદિર્ નાશાન્તઃ પરિણામો નૈરુક્તૈઃ પઠિતઃ । તત્-સહિતં સ-વિકારમ્ ઇદં મહા-ભૂતાદિ-ધૃત્ય્-અન્તમ્ અતો ન વિકાર-સાક્ષિ સ્વોત્પત્તિ-વિનાશયોઃ સ્વેન દ્રષ્ટુમ્ અશક્યત્વાત્ । અન્યેષામ્ અપિ સ્વ-ધર્માણાં સ્વ-દર્શનમ્ અન્તરેણ દર્શનાનુપપત્તેઃ સ્વેનૈવ સ્વ-દર્શને ચ કર્તૃ-કર્મ-વિરોધાન્ નિર્વિકાર એવ સર્વ-વિકાર-સાક્ષી
। તદ્ ઉક્તં -
ન ર્તે સ્યાદ્ વિક્રિયાં દુઃખી સાક્ષિતા કા વિકારિણઃ ।
ધી-વિક્રિયા-સહસ્રાણાં સાક્ષ્યતો ઽહમ્ અવિક્રિયઃ ॥ ઇતિ ।
તેન વિકારિત્વમ્ એવ ક્ષેત્ર-ચિહ્નં ન તુ પરિગણનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : તત્ર ક્ષેત્રસ્ય સ્વરૂપમ્ આહ મહાભૂતાન્ય્ આકાશાદીન્ય્ અહઙ્કારસ્ તત્-કારણમ્ । બુદ્ધિર્ વિજ્ઞાનાત્મકં મહત્-તત્ત્વ, અહઙ્કાર-કારણમ્ । અવ્યક્તં પ્રકૃતિર્ મહત્-તત્ત્વ-કારણમ્ । ઇન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીનિ દશૈકં ચ મનઃ । ઇન્દ્રિય-ગોચરાઃ પઞ્ચ શબ્દાદયો વિષયાસ્ તદ્ એવં ચતુર્વિંશતિ-તત્ત્વાત્મકમ્ ઇતિ । ઇચ્છાદયઃ પ્રસિદ્ધાઃ । સઙ્ઘાતઃ પઞ્ચ-મહાભૂત-પરિણામો દેહઃ । ચેતના જ્ઞાનાત્મિકા મનો-વૃત્તિર્ ધૃતિર્ ધૈર્યમ્ ઇચ્છાદયશ્ ચૈતે મનો-ધર્મા એવ ન ત્વ્ આત્મ-ધર્માઃ । અતઃ ક્ષેત્રાન્તઃપાતિન એવ । ઉપલક્ષણં ચૈતત્ સઙ્કલ્પાદીનામ્ । તથા ચ શ્રુતિઃ -- કામઃ સઙ્કલ્પો વિચિકિત્સા
શ્રદ્ધા ધૃતિર્ હ્રીર્ ધીર્ ભીર્ ઇત્ય્ એતત્ સર્વં મન એવ [બૌ 1.5.3] ઇતિ । અનેન યાદૃગ્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતાઃ ક્ષેત્ર-ધર્મા દર્શિતાઃ । એતત્ ક્ષેત્રં સ-વિકારં જન્માદિ-ષડ્-વિકાર-સહિતમ્ ॥5-6॥
બલદેવઃ : તત્ ક્ષેત્રં યચ્ ચ ઇત્ય્ આદ્યાર્ધકેન વક્તું પ્રતિજ્ઞાતં ક્ષેત્ર-સ્વરૂપમ્ આહ -- મહાભૂતાનીતિ દ્વાભ્યામ્ । મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ખાદીન્ય્ અહઙ્કારસ્ તદ્-ધેતુસ્ તામસો ભૂતાદિ-સંજ્ઞો બુદ્ધિસ્ તદ્-ધેઉત્ર્ જ્ઞાન-પ્રધાનો મહાન્ અવ્યક્તં તદ્-ધેતુઃ । ત્રિગુણાવસ્થં પ્રધાનમ્ ઇન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીનિ પઞ્ચ વાગ્-આદીનિ ચ પઞ્ચેતિ ભૂતાદિ-ખાદ્ય્-અન્તરાલિકાઃ સૂક્ષ્માઃ શબ્દાદિ-તન્માત્રાઃ ખાદિ-વિશેષ-ગુણતયા વ્યક્તાઃ સન્તઃ સ્થૂલાઃ શ્રોત્રાદિ-પઞ્ચક-ગ્રાહ્યા વિષયા ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં ચતુર્વિંશતિ-તત્ત્વાત્મકં ક્ષેત્રં જ્ઞેયમ્ । ઇચ્છાદયશ્ ચત્વારઃ
પ્રસિદ્ધાઃ સઙ્કલ્પાદીનામ્ ઉપલક્ષણમ્ એતત્ । એતે મનોધર્માઃ કામઃ સઙ્કલ્પો વિચિકિત્સા શ્રદ્ધા ધૃતિર્ હ્રીર્ ધીર્ ભીર્ ઇતિ શ્રુતેઃ । યદ્યપ્ય્ આત્મ-ધર્મા ઇચ્છાદયો ય આત્મા ઇત્ય્ આદૌ સત્ય-કામઃ સત્ય-સઙ્કલ્પઃ ઇતિ શ્રવણાત્, પઠેદ્ ય ઇચ્છેત્ પુરુષઃ ઇતિ સહસ્રનામ-સ્તોત્રાત્, પુરુષઃ સુખ-દુઃખાનાં ભોક્તૃત્વે હેતુર્ ઉછ્યતે ઇતિ વક્ષ્યમાણાચ્ ચ, તથાપિ મનો-દ્વારાભિવ્યક્તેર્ મનોધર્મત્વમ્ । અતઃ ક્ષેત્રાન્તઃપાતઃ । સઙ્ઘાતો ભૂત-પરિણામો દેહઃ । સ ચ ચેતના ધૃઇત્ર્ ભોગાય મોક્ષાય ચ યતમાનસ્ય ચેતનસ્ય જીવસ્યાધારતયોત્પન્ન ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્ર પ્રધાનાદિ-દ્રવ્યાણિ ક્ષેત્રારમ્ભકાણિતિ,
ય ચેત્ય્ અસ્ય શ્રોત્રાદીન્દિરિયાણિ શ્રોત્રાશ્રિતાનીતિ યાદૃગ્ ઇત્ય્ અસ્યેન્ચ્છાદીનિ ક્ષેત્ર-કાર્યાણીતિ । યદ્-વિકારીત્ય્ અસ્ય ચેતના ધૃતિર્ ઇતિ । યતશ્ ચેત્ય્ અસ્ય સઙ્ઘાત ઇતિ । યદ્ ઇત્ય્ અસોત્તરમ્ ઉક્તમ્ । એતત્ ક્ષેત્રં સવિકારં જન્માદિ-ષડ્-વિકારોપેતમ્ ઉદાહૃતમ્ ઉક્તમ્ ॥5-6॥
ભ્ગ્ 13.7-11
અમાનિત્વમ્ અદમ્ભિત્વમ્ અહિંસા ક્ષાન્તિર્ આર્જવમ્ ।
આચાર્યોપાસનં શૌચં સ્થૈર્યમ્ આત્મ-વિનિગ્રહઃ

ઇન્દ્રિયાર્થેષુ વૈરાગ્યમ્ અનહંકાર એવ ચ ।
જન્મ-મૃત્યુ-જરા-વ્યાધિ-દુઃખ-દોષાનુદર્શનમ્

અસક્તિર્ અનભિષ્વઙ્ગઃ પુત્ર-દાર-ગૃહાદિષુ ।
નિત્યં ચ સમ-ચિત્તત્વમ્ ઇષ્ટાનિષ્ટોપપત્તિષુ

મયિ ચાનન્ય-યોગેન ભક્તિર્ અવ્યભિચારિણી ।
વિવિક્ત-દેશ-સેવિત્વમ્ અરતિર્ જન-સંસદિ

અધ્યાત્મ-જ્ઞાન-નિત્યત્વં તત્ત્વ-જ્ઞાનાર્થ-દર્શનમ્ ।
એતજ્ જ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રોક્તમ્ અજ્ઞાનં યદ્ અતો ઽન્યથા

શ્રીધરઃ : ઇદાનીમ્ ઉક્ત-લક્ષણાત્ ક્ષેત્રાત્ અતિરિક્તતયા જ્ઞેયં શુદ્ધં ક્ષેત્રજ્ઞં વિસ્તરેણ વર્ણયિષ્યન્ શુદ્ધ-જ્ઞાન-સાધનાન્ય્ આહ અમાનિત્વમ્ ઇતિ પઞ્ચભિઃ । અમાનિત્વં સ્વ-ગુણ-શ્લાઘા-રાહિત્યમ્ । અદમ્ભિત્વં દમ્ભ-રાહિત્યમ્ । અહિંસા પર-પીડા-વર્જનમ્ । ક્ષાન્તિઃ સહિષ્ણુત્વમ્ । આર્જવમ્ અવક્રતા । આચાર્યોપાસનં સદ્-ગુરુ-સેવા । શૌચં બાહ્મ આભ્યન્તરં ચ । તત્ર બાહ્યં મૃજ્-જલાદિના, આભ્યન્તરં ચ રાગાદિ-મલ-ક્ષાલનમ્ । તથા ચ શ્રુતિઃ --
શૌચં ચ દ્વિવિધં પ્રોક્તં
બાહ્યમ્ અભ્યન્તરં તથા ।
મૃજ્-જલાભ્યાં સ્મૃતં બાહ્યં
ભાવ-શુદ્ધિસ્ તથાન્તરમ્ ॥ ઇતિ ।
ધૈર્યં સન્-માર્ગે પ્રવૃત્તસ્ય તદ્-એક-નિષ્ઠતા । આત્મ-વિનિગ્રહઃ શરીર-સંયમઃ । એતજ્ જ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રોક્તમ્ ઇતિ પઞ્ચમેનાન્વયઃ ॥ કિં ચ મયીતિ । મયિ પરમેશ્વરે । અનન્ય-યોગેન સર્વાત્મ-દૃષ્ટ્યા । અવ્યાભિચારિણ્ય્ એકાન્તા ભક્તિઃ । વિવિક્તઃ શુદ્ધ-ચિત્ત-પ્રસાદ-કરઃ । તં દેશં સેવિતું શીલં યસ્ય તસ્ય ભાવસ્ તત્ત્વમ્ । પ્રાકૃતાનાં જનાનાં સંસદિ સભાયામ્ અરતી રત્ય્-અભાવઃ । કિં ચ અધ્યાત્મેતિ । આત્માનમ્ અધિકૃત્ય વર્તમાનં જ્ઞાનમ્ અધ્યાત્મ-જ્ઞાનમ્ । તસ્મિન્ નિત્યત્વં નિત્ય-ભાવઃ । તત્ત્વં પદાર્થ-બુદ્ધિ-નિષ્ઠત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ત્વ-જ્ઞાનસ્યાર્થઃ
પ્રયોજનં મોક્ષસ્ તસ્ય દર્શનં મોક્ષસ્ય સર્વોત્કૃષ્ટત્વાલોચનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતદ્ અમાનિત્વમ્ અદમ્ભિત્વમ્ ઇત્ય્ આદિ વિંશતિ-સઙ્ખ્યકં યદ્ ઉક્તમ્ એતજ્ જ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રોક્તં વશિષ્ઠાદિભિઃ જ્ઞાન-સાધનત્વાત્ ।અતો ઽન્યથાસ્માદ્ વિપરીતં માનિત્વાદિ યત્ તદ્ અજ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રોક્તમ્ । જ્ઞાન-વિરોધિત્વાત્ અતઃ સર્વથા ત્યાજ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥7-11॥
મધુસૂદનઃ : એવં ક્ષેત્રં પ્રતિપાદ્ય તત્-સાક્ષિણં ક્ષેત્રજ્ઞં ક્ષેત્રાદ્ વિવેકેન વિસ્તરાત્ પ્રતિપાદયિતું તજ્-જ્ઞાન-યોગ્યત્વાયામાનિત્વાદિ-સાધનાન્ય્ આહ જ્ઞેયં યત્ તદ્ ઇત્ય્ અતઃ પ્રાક્તનૈઃ પઞ્ચભિઃ અમાનિત્વમ્ ઇતિ । વિદ્યમાનૈર્ અવિદ્યમાનૈર્ વા ગુણૈર્ આત્મનઃ શ્લાઘનં માનિત્વં, લાભ-પૂજાખ્યાત્યર્થં સ્વધર્મ-પ્રકટી-કરણં દામ્ભિત્વં, કાય-વાઙ્-મનોભિઃ પ્રાણિનાં પીડનં હિંસા, તેષાં વર્જનમ્ અમાનિત્વમ્ અદમ્ભિત્વમ્ અહિંસેત્ય્ ઉક્તમ્ । પરાપરાધે ચિત્ત-વિકાર-હેતૌ પ્રાપ્તે ઽપિ નિર્વિકાર-ચિત્તતયા તદ્-અપરાધ-સહનં
ક્ષાન્તિઃ । આર્જવમ્ અકૌટિલ્યં યથા-હૃદયં વ્યવહરણં પર-પ્રતારણા-રાહિત્યમ્ ઇતિ યાવત્ । આચાર્યો મોક્ષ-સાધનસ્યોપદેષ્ટાત્ર વિવક્ષિતો ન તુ મનૂક્ત ઉપનીયાધ્યાપકઃ । તસ્ય શુશ્રૂષાનમસ્કારાદિ-પ્રયોગેણ સેવનમ્ આચાર્યોપાસનમ્ । શૌચં બાહ્યં કાય-મલાનાં મૃજ્-જલાભ્યાં ક્ષાલનમ્ આભ્યન્તરં ચ મનો-મલાનાં રાગાદીનાં વિષય-દોષ-દર્શન-રૂપ-પ્રતિપક્ષ-ભાવનયાપનયનમ્ । સ્થૈર્યં મોક્ષ-સાધને પ્રવૃત્તસ્યાનેક-વિધ-વિઘ્ન-પ્રાપ્તાવ્ અપિ તદ્-અપરિત્યાગેન પુનઃ પુનર્ યત્રાધિક્યમ્ । આત્મ-વિનિગ્રહ આત્મનો દેહેન્દ્રિય-સંઘાતસ્ય
સ્વભાવ-પ્રાપ્તાં મોક્ષ-પ્રતિકૂલે પ્રવૃત્તિં નિરુધ્ય મોક્ષ-સાધન એવ વ્યવસ્થાપનમ્

કિં ચ - ઇન્દ્રિયાર્થેષુ શબ્દાદિષુ દૃષ્ટેષ્વ્ આનુશ્રવિકેષુ વા ભોગેષુ રાગ-વિરોધિન્ય્ અસ્પૃહાત્મિકા ચિત્ત-વૃત્તિર્ વૈરાગ્યમ્ । આત્મ-શ્લાઘનાભાવે ઽપિ મનસિ પ્રાદુર્ભૂતો ઽહં સર્વોત્કૃષ્ટ ઇતિ ગર્વો ઽહઙ્કારસ્ તદ્-અભાવો ઽનહઙ્કારઃ । અયોગ-વ્યવચ્છેદાર્થમ્ એવ-કારઃ । સમુચ્ચયાર્થશ્ ચ-કારઃ । તેનામાનિત્વાદીનાં વિંશતિ-સઙ્ખ્યાકાનાં સમુચિતો યોગ એવ જ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રોક્તં ન ત્વ્ એકસ્યાપ્ય્ અભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ । જન્મનો ગર્ભ-વાસ-યોનિ-દ્વાર-નિઃસરણ-રૂપસ્ય મૃત્યોઃ સર્વ-મર્મ-ચ્છેદન-રૂપસ્ય જરાયાઃ પ્રજ્ઞા-શક્તિ-તેજો-નિરોધ-પર-પરિભવાદિ-રૂપાયા વ્યાધીનાં જ્વરાતિસારાદિ-રૂપાણાં દુઃખાનામ્
ઇષ્ટ-વિયોગાનિષ્ટ-સંયોગાનિષ્ટ-સંયોગાનિષ્ટ-સંયોગ-જાનામ્ અધ્યાત્માધિભૂતાધિદૈવ-નિમિત્તાનાં દોષસ્ય વાત-પિત્ત-શ્લેષ્મ-મલ-મૂત્રાદિ-પરિપૂર્ણત્વેન કાય-જુગુપ્સિતત્વસ્ય ચાનુદર્શનં પુનઃ પુનર્ આલોચનં જન્માદિ-દુઃખાન્તેષુ દોષસ્યાનુદર્શનં જન્માદિ-વ્યાધ્ય્-અન્તેષુ દુઃખ-રૂપ-દોષસ્યાનુદર્શનમ્ ઇતિ વા । ઇદં ચ વિષય-વૈરાગ્ય-હેતુત્વેનાત્મ-દર્શનસ્યોપકરોતિ

કિં ચ । સક્તિર્ મમેદમ્ ઇત્ય્ એતાવન્-માત્રેણ પ્રીતિઃ । અભિષ્વઙ્ગસ્ ત્વ્ અહમ્ એવાયમ્ ઇત્ય્ અનન્યત્વ-ભાવનયા પ્રીત્ય્-અતિશયો ઽન્યસ્મિન્ સુખિનિ દુઃખિનિ વાહમ્ એવ સુખી દુઃખી ચેતિ । તદ્-રાહિત્યમ્ અસક્તિર્ અનભિષ્વઙ્ગ ઇતિ ચોક્તમ્ । કુત્ર સક્ત્ય્-અભિષ્વઙ્ગૌ વર્જનીયાવ્ અત આહ પુત્ર-દાર-ગૃહાદિષુ પુત્રેષુ દારેષુ ગૃહેષુ । આદિ-ગ્રહણાદ્ અન્યેષ્વ્ અપિ ભૃત્યાદિષુ સર્વેષુ સ્નેહ-વિષયેષ્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નિત્યં ચ સર્વદા ચ સમ-ચિત્તત્વં હર્ષ-વિષાદ-શૂન્ય-મનસ્ત્વમ્ ઇષ્ટાનિષ્ટોપપત્તિષુ । ઉપપત્તિઃ પ્રાપ્તિઃ । ઇષ્ટોપપત્તિષુ હર્ષાભાવો
ઽનિષ્ટોપપત્તિષુ વિષાદાભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ । ચઃ સમુચ્ચયે

કિં ચ । મયિ ચ ભગવતિ વાસુદેવે પરમેશ્વરે ભક્તિઃ સર્વોત્કૃષ્ટત્વ-જ્ઞાન-પૂર્વિકા પ્રીતિઃ । અનન્ય-યોગેન નાન્યો ભગવતો વાસુદેવાત્ પરો ઽસ્ત્ય્ અતઃ સ એવ નો ગતિર્ ઇત્ય્ એવં નિશ્ચયેનાપ્ય્ અવ્યભિચારિણી કેનાપિ પ્રતિકૂલેન હેતુના નિવારયિતુમ્ અશક્યા । સાપિ જ્ઞાન-હેતુઃ પ્રીતિર્ ન યાવન્ મયિ વાસુદેવ ન મુચ્યતે દેહ-યોગેન તાવત્ [ભ્પ્ 5.5.6] ઇત્ય્ ઉક્તેઃ ।
વિવિક્તઃ સ્વભાવતઃ સંસ્કારતો વા શુદ્ધો ઽશુચિભિઃ સર્પ-વ્યાઘ્રાદિભિશ્ ચ રહિતઃ સુરધુની-પુલિનાદિ-શ્રિત-પ્રસાદ-કરો દેશસ્ તત્-સેવન-શીલત્વં વિવિક્ત-દેશ-સેવિત્વમ્ । તથા ચ શ્રુતિઃ -
સમે શુચૌ શર્કરા-વહ્નિ-બાલુકા-
વિવર્જિતે શબ્દ-જલાશ્રયાદિભિઃ ।
મનો ઽનુકૂલે ન તુ ચક્ષુ-પીડને
ગુહા-નિવાતાશ્રયણે પ્રયોજયેત્ ॥ [શ્વેતુ 2.10] ઇતિ ।
જનાનામ્ આત્મ-જ્ઞાન-વિમુખાનાં વિષય-ભોગ-લમ્પટતોપદેશકાનાં સંસદિ સમવાયે તત્ત્વ-જ્ઞાન-પ્રતિકૂલાયામ્ અરતિર્ અરમણં સાધૂનાં તુ સંસદિ તત્ત્વ-જ્ઞાનાનુકૂલાયાં રતિર્ ઉચિતૈવ । તથા ચોક્તમ્ -
સઙ્ગઃ સર્વાત્મના હેયઃ સ ચેત્ય્ ઉક્તં ન શક્યતે ।
સ સદ્ભિઃ સહ કર્તવ્યઃ સતઃ સઙ્ગો હિ ભેષજમ્ ॥ ઇતિ

કિં ચ । અધ્યાત્મ-જ્ઞાનમ્ આત્માનમ્ અધિકૃત્ય પ્રવૃત્તમ્ આત્માનાત્મ-વિવેક-જ્ઞાનમ્ અધ્યાત્મ-જ્ઞાનં તસ્મિન્ નિત્યત્વં તત્રૈવ નિષ્ઠાવત્ત્વમ્ । વિવેક-નિષ્ઠો હિ વાક્યાર્થ-જ્ઞાન-સમર્થો ભવતિ । તત્ત્વ-જ્ઞાનસ્યાહં બ્રહ્માસ્મીતિ સાક્ષાત્કારસ્ય વેદાન્ત-વાક્ય-કરણકસ્યામાનિત્યત્વાદિ-સર્વ-સાધન-પરિપાક-ફલસ્યાર્થઃ પ્રયોજનમ્ અવિદ્યા-તત્-કાર્યાત્મક-નિખિલ-દુઃખ-નિવૃત્તિ-રૂપઃ પરમાનન્દાત્માવાપ્તિ-રૂપશ્ ચ મોક્ષસ્ તસ્ય દર્શનમ્ આલોચનમ્ । તત્ત્વ-જ્ઞાન-ફલાલોચને હિ તત્-સાધને પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ । એતદ્ અમાનિત્વાદિ-તત્ત્વ-જ્ઞાનાર્થ-દર્શનાન્તં વિંશતિ-સઙ્ખ્યાકં જ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રોક્તં જ્ઞાનાર્થત્વાત્ । અતો ઽન્યથાસ્માદ્ વિપરીતં માનિત્વાદિ યત્ તદ્ અજ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રોક્તં
જ્ઞાન-વિરોધિત્વાત્ । તસ્માદ્ અજ્ઞાન-પરિત્યાગેન જ્ઞાનમ્ એવોપાદેયમ્ ઇતિ ભાવઃ

વિશ્વનાથઃ : ઉક્ત-લક્ષણાત્ ક્ષેત્રાદ્ વિવિક્તતયા જ્ઞેયૌ જીવાત્મ-પરમાત્માનૌ ક્ષેત્રજ્ઞૌ વિસ્તરેણ વર્ણયિષ્યન્ તજ્-જ્ઞાનસ્ય સાધનાન્ય્ અમાનિત્વાદીનિ વિંશતિમ્ આહ પઞ્ચભિઃ । અત્રાષ્ટદશ ભક્તાનાં જ્ઞાનિનાં ચ સાધારણાનિ કિન્તુ ભક્તૈઃ મયિ ચાનન્ય-યોગેન ભક્તિર્ અવ્યભિચારિણી ઇત્ય્ એકમ્ એવ ભગવદ્-અનુભવ-સાધનત્વેન યત્નતઃ ક્રિયતે । અન્યાનિ સ્પતદશોક્તાભ્યાસવતાં તેષાં સ્વત એવોત્પદ્યન્તે ન તુ તેષુ યત્ન ઇતિ સામ્પ્રદાયિકાઃ । અન્તિમે દ્વે તુ જ્ઞાનિનામ્ અસાધારણ એવ ।
અત્રામાનિત્વાદીનિ વિસ્પષ્ટાર્થાનિ । શૌચં બાહ્યમ્ અભ્યન્તરં ચ તથા ચ સ્મૃતિઃ --
શૌચં ચ દ્વિવિધં પ્રોક્તં
બાહ્યમ્ અભ્યન્તરં તથા ।
મૃજ્-જલાભ્યાં સ્મૃતં બાહ્યં
ભાવ-શુદ્ધિસ્ તથાન્તરમ્ ॥ ઇતિ ।
આત્મ-વિનિગ્રહઃ શરીર-સંયમઃ । જન્માદિષુ દુઃખ-રૂપસ્ય દોષસ્યાનુદર્શનં પુનઃ પુનઃ પર્યાલોચનમ્ । અસક્તિઃ પુત્રાદિષુ પ્રીત્-ત્યાગો ઽનભિષ્વઙ્ગઃ પુત્રાદીનાં સુખે દુઃખે ચાહમ્ એવ સુખી દુઃખીત્ય્ અધ્યાસાભાવ ઇષ્ટાનિષ્ટયોર્ વ્યવહારિકયોર્ ઉપપત્તિષુ પ્રાપ્તિષુ નિત્યં સર્વદા સમચિત્તત્વમ્ । મયિ શ્યામસુન્દરાકારે ઽનન્ય-યોગેન જ્ઞાન-કર્મ-તપો-યોગાદ્ય્-અમિશ્રણેન ભક્તિશ્ ચ-કારાદ્ જ્ઞાનાદિ-મિશ્રણ-પ્રાધાન્યેન ચ । આદ્યા ભક્તૈર્ અનુષ્ઠેયા દ્વિતીયા જ્ઞાનિભિર્ ઇતિ કેચિદ્, અન્યે ત્વ્ અનન્યા ભક્તિર્ યથા-પ્રેમ્ણઃ સાધનં તથા પરમાત્માનુભવસ્યાપીતિ
જ્ઞાપનાર્થમ્ અત્ર ષટ્કે ઽપ્ય્ ઉક્તિર્ ઇતિ ભક્તા વ્યાચક્ષતે । જ્ઞાનિનસ્ ત્વ્ અનન્યેનૈવ યોગેન સર્વાત્મ-દૃષ્ટ્યેતિ । અવ્યભિચારિણી પ્રતિદિનમ્ એવ કર્તવ્યા । કેનાપિ નિવારયિતુમ્ અશક્યા ઇતિ મધુસૂદન-સરસ્વતી-પાદાઃ । આત્માનમ્ અધિકૃત્ય વર્તમાણં જ્ઞાનમ્ અધ્યાત્મ-જ્ઞાનમ્ । તસ્ય નિત્યત્વં નિત્યાનુષ્ઠેયત્વં પદાર્થ-શુદ્ધિ-નિષ્ઠત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ત્વ-જ્ઞાનસ્યાર્થઃ પ્રયોજનં મોક્ષસ્ તસ્ય દર્શનં સ્વાભીષ્ટત્વેનાલોચનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતદ્ વિંશતિકં જ્ઞાનં સાધારણ્યેન જીવાત્મ-પરમાત્મનોર્ જ્ઞાનસ્ય સાધનમ્ । અસાધારણં પરમાત્મ-જ્ઞાનં ત્વ્ અગ્રે વક્તવ્યમ્ । તતો ઽન્યથાસ્માદ્ વિપરીતં
માનિત્વાદિકમ્ ॥7-11॥
બલદેવઃ : અથોક્તાત્ ક્ષેત્રાદ્ વિભિન્નત્વેન જ્ઞેયં ક્ષેત્રજ્ઞ-દ્વયં વિસ્તરેણ નિરૂપયિષ્યન્ તજ્-જ્ઞાન-સાધનાન્ય્ અમાનિત્વાદીનિ વિંશતિમ્ આહ પઞ્ચભિઃ । અમાનિત્વં સ્વ-સત્કારાનપેક્ષત્વમ્ । અદમ્ભિત્વં ધાર્મિકત્વ-ખાતિ-ફલક-ધર્માચરણ-વિરહઃ । અહિંસા પરાપીડનમ્ । ક્ષાન્તિર્ અપમાન-સહિષ્ણુતા । આર્જવમ્ ચ્છદ્મિષ્વ્ અપિ સારલ્યમ્ । આચાર્યોપાસનં જ્ઞાન-પ્રદસ્ય ગુરોર્ અકૈતવેન સંસેવનમ્ । શૌચં બાહ્યાભ્યન્તર-પાવિત્ર્યમ્ ।
શૌચં ચ દ્વિવિધં પ્રોક્તં
બાહ્યમ્ અભ્યન્તરં તથા ।
મૃજ્-જલાભ્યાં સ્મૃતં બાહ્યં
ભાવ-શુદ્ધિસ્ તથાન્તરમ્ ॥ ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
સ્થૈર્યં સદ્-વર્ત્મૈક-નિષ્ઠત્વમ્ । આત્મ-વિનિગ્રહઃ આત્માનુસન્ધિ-પ્રતીપાદ્ વિષયાન્ મનસો નિયમનમ્ । ઇન્દ્રિયાર્થેષુ શબ્દાદિ-વિષયેષુ પ્રતીપેષુ વૈરાગ્યં રુચ્ય્-અભાવઃ । અનહઙ્કારો દેહાદિષ્વ્ આત્માભિમાન-ત્યાગઃ । જન્માદિષુ દુઃખ-રૂપસ્ય દોષસ્યાનુદર્શનં પુનઃ પુનશ્ ચિન્તનમ્ । પુત્રાદિષુ પરમાર્થ-પ્રતીપેષ્વ્ અસક્તિઃ પીતિ-ત્યાગઃ । અનભિષ્વઙ્ગસ્ તેષુ સુખિષુ દુઃખિષુ ચ સત્સુ તત્-સુખ-દુઃખાનભિનિવેશઃ । ઇષ્ટાનિષ્ટાનામ્ અનુકૂલ-પ્રતિકૂલાનામ્ અર્થાનામ્ ઉપપત્તિષુ
પ્રાપ્તિષુ સમચિત્તત્વં હર્ષ-વિષાદ-વિરહઃ । નિત્યં સર્વદા ।
મયિ પરમેશે ઽવ્યાભિચારિણી સ્થિરા ભક્તિઃ શ્રવણાદ્યા । અનન્ય-યોગેનૈકાન્તિત્વેન મદ્-ભક્ત-સેવા । તથા વિવિક્ત-દેશ-સેવિત્વં નિર્જન-સ્થાન-પ્રિયતા જનાનાં ગ્રામ્યાણાં સંસદિ રતિ-ત્યાગઃ । અધ્યાત્મમ્ આત્મનિ યજ્ જ્ઞાનં તસ્ય નિત્યત્વં સર્વદા વિમૃશ્યત્વમ્ । તત્ત્વં ત્વ્ અહં પરં બ્રહ્મ વદન્તિ તત્ત્વ-વિદસ્ તત્ત્વં યજ્ જ્ઞાનમ્ અદ્વયમ્ ઇત્ય્ આદિ સ્મૃતેઃ । તજ્ જ્ઞાનસ્ય યો ઽર્થસ્ તત્-પ્રાપ્તિ-લક્ષણસ્ તસ્ય દર્શનં હૃદિ સ્મરણમ્ । એતદ્ અમાનિત્વાદિકં જ્ઞાનં પરમ્પરયા સાક્ષાચ્ ચ તદ્-ઉપલબ્ધિ-સાધનં પ્રોક્તમ્ । જ્ઞાયતે ઉપલભ્યતે ઽનેન ઇતિ વ્યુત્પત્તેઃ । યત્ તતો ઽન્યથા વિપરીતં માનિત્વાદિ તદ્ અજ્ઞાનં
તદ્-ઉપલબ્ધિ-વિરોધીતિ ॥7-11॥
ભ્ગ્ 13.12
જ્ઞેયં યત્ તત્ પ્રવક્ષ્યામિ યજ્ જ્ઞાત્વામૃતમ્ અશ્નુતે ।
અનાદિમત્ પરં બ્રહ્મ ન સત્ તન્ નાસદ્ ઉચ્યતે

શ્રીધરઃ : એભિઃ સાધનૈર્ યજ્ જ્ઞેયં તદ્ આહ જ્ઞેયમ્ ઇતિ ષડ્ભિઃ । યજ્ જ્ઞેયં તત્ પ્રવક્ષ્યામિ । શ્રોતુર્ આદર-સિદ્ધયે જ્ઞાન-ફલં દર્શયતિ । યદ્ વક્ષ્યમાણં જ્ઞાત્વામૃતં મોક્ષં પ્રાપ્નોતિ । કિં તત્ અનાદિમત્ । આદિમન્ ન ભવતિ ઇતિ અનાદિમત્ । પરં નિરતિશયં બ્રહ્મ । અનાદિ ઇત્ય્ એતાવતૈવ બહુવ્રીહિણાનાદિમત્ત્વે સિદ્ધે ઽપિ પુનર્ મતુપઃ પ્રયોગશ્ છાન્દસઃ । યદ્ વા અનાદીતિ મત્-પરમ્ ઇતિ ચ પદ-દ્વયમ્ । મમ્ વિષ્ણોઃ પરં નિર્વિશેષં રૂપં બ્રહ્મેત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવાહ ન સન્ તન્ નાસદ્ ઉચ્યતે । વિધિ-મુખેન પ્રમાણસ્ય વિષયઃ
સચ્-છબ્દેનોચ્યતે । નિષેધય્સ વિષયસ્ ત્વ્ અસચ્-છબ્દેનોચ્યતે । ઇદં તુ તદ્-ઉભય-વિલક્ષણમ્ । અવિષયત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : એભિઃ સાધનૈર્ જ્ઞાન-શબ્દિતૈઃ કિં જ્ઞેયમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ જ્ઞેયં યત્ તદ્ ઇત્ય્ આદિ ષડ્ભિઃ । યજ્ જ્ઞેયં મુમુક્ષુણા તત્ પ્રવક્ષ્યામિ પ્રકર્ષેણ સ્પષ્ટતયા વક્ષ્યામિ । શ્રોતુર્ અભિમુખીકરણાય ફલેન સ્તુવન્ન્ આહ યદ્ વક્ષ્યમાણં જ્ઞેયં જ્ઞાત્વામૃતમ્ અમૃતત્વમ્ અશ્નુતે સંસારાન્ મુચ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં તત્ ? અનાદિમત્ આદિમન્ ન ભવતીત્ય્ અનાદિમત્ । પરં નિરતિશયં બ્રહ્મ સર્વતો ઽનવચ્છિન્નં પરમાત્મ-વસ્તુ । અત્રાનાદીત્ય્ એતાવતૈવ બહુ-વ્રીહિણાર્થ-લાભે ઽપ્ય્ અતિશાયને નિત્ય-યોગે વા મતુપઃ પ્રયોગઃ । અનાદીતિ ચ મત્-પરમ્
ઇતિ ચ પદં કેચિદ્ ઇચ્છન્તિ । મત્ સગુણાદ્ બ્રહ્મણઃ પરં નિર્વિશેષ-રૂપં બ્રહ્મેત્ય્ અર્થઃ । અહં વાસુદેવાખ્યા પરા શક્તિર્ યસ્યેતિ ત્વ્ અપવ્યાખ્યાનમ્ । નિર્વિશેષસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રતિપાદ્યત્વેન તત્ર શક્તિમત્ત્વસ્ય અવક્તવ્યત્વાત્ ।
નિર્વિશેષત્વમ્ એવાહ ન સત્ તન્ નાસદ્ ઉચ્યતે । વિધિ-મુખેન પ્રમાણસ્ય વિષયઃ સચ્-છબ્દેનોચ્યતે । નિષેધ-મુખેન પ્રમાણસ્ય વિષયસ્ ત્વ્ અસચ્-છબ્દેન । ઇદં તુ તદ્-ઉભય-વિલક્ષણં નિર્વિશેષત્વાત્ સ્વ-પ્રકાશ-ચૈતન્ય-રૂપત્વાચ્ ચ યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ [તૈત્તુ 2.4.1] ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ । યસ્માત્ તદ્ બ્રહ્મ ન સદ્-ભાવત્વાશ્રયઃ । અતો નોચ્યતે કેનાપિ શબ્દેન મુખ્યયા વૃત્ત્યા શબ્દ-પ્રવૃત્તિ-હેતૂનાં તત્રાસમ્ભવાત્ । તદ્ યથા ગૌરશ્ ચ ઇતિ વા જાતિતઃ । પચતિ પઠતીતિ વા ક્રિયાતઃ । શુક્લઃ કૃષ્ણ ઇતિ વા ગુણતઃ, ધની ગોમાન્ ઇતિ વા સંબન્ધતો ઽર્થં પ્રત્યાયતિ શબ્દઃ । અત્ર ક્રિયા-ગુણ-સમ્બન્ધેભ્યો વિલક્ષણઃ
સર્વો ઽપિ ધર્મો જાતિ-રૂપ ઉપાધિ-રૂપો વા જાતિ-પદેન સંગૃહીતઃ । યદૃચ્છા-શબ્દો ઽપિ ડિત્થ-ડપિત્થાદિર્ યં કંચિદ્ ધર્મં સ્વાત્માનં વા પ્રવૃત્તિં નિમિત્તીકૃત્ય પ્રવર્તત ઇતિ સો ઽપિ જાતિ-શબ્દઃ । એવમ્ આકાશ-શબ્દો ઽપિ તાર્કિકાણાં શબ્દાશ્રયત્વાદિ-રૂપં યં કંચિદ્ ધર્મં પુરસ્કૃત્ય પ્રવર્તતે । સ્વ-મતે તુ પૃથિવ્યાદિવદ્ આકાશ-વ્યક્તીનાં જન્યાનામ્ અનેકત્વાદ્ આકાશત્વમ્ અપિ જાતિર્ એવેતિ સો ઽપિ જાતિ-શબ્દઃ । આકાશાતિરિક્તા ચ દિઙ્ નાસ્ત્ય્ એવ । કાલશ્ ચ નેશ્વરાદ્ અતિરિચ્યતે । અતિરેકે વા દિક્-કાલ-શબ્દાવ્ અપ્ય્ ઉપાધિ-વિશેષ-પ્રવૃત્તિ-નિમિત્તકાવ્ ઇતિ જાતિ-શબ્દાવ્ એવ । તસ્માત્ પ્રવૃત્તિ-નિમિત્ત-ચાતુર્વિધ્યાચ્ ચતુર્વિધ એવ શબ્દઃ । તત્ર ન સત્ તન્ નાસત્ ઇતિ જાતિ-નિષેધઃ
ક્રિયા-ગુણ-સમ્બન્ધાનામ્ અપિ નિષેધોપલક્ષણાર્થઃ । એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્ ઇતિ જાતિ-નિષેધસ્ તસ્યા અનેક-વ્યક્તિ-વૃત્તેર્ એકસ્મિન્ન્ અસમ્ભવાત્ । નિર્ગુણં નિષ્ક્રિયં શાન્તમ્ [શ્વેતુ 6.19] ઇતિ ગુણ-ક્રિયા-સમ્બન્ધાનાં ક્રમેણ નિષેધઃ । અસઙ્ગો હ્ય્ અયં પુરુષઃ [બૌ 4.3.15] ઇતિ ચ । અથાતો આદેશો નેતિ નેતિ [બૌ 2.3.6] ઇતિ ચ સર્વ-નિષેધઃ । તસ્માદ્ બ્રહ્મ ન કેનચિચ્ છબ્દેનોચ્યત ઇતિ યુક્તમ્ । તર્હિ કથં પ્રવક્ષ્યામીત્ય્ ઉક્તં કથં વા શાસ્ત્ર-યોનિત્વાત્ ઇતિ સૂત્રમ્ [વ્સ્ 1.1.3] । યથા કથંચિલ્ લક્ષણયા શબ્દેન પ્રતિપાદનાદ્ ઇઇ ગૃહાણ । પ્રતિપાદન-પ્રકારશ્ ચ આશ્ચર્યવત્ પશ્યતિ કશ્ચિદ્ એનમ્ [ગીતા 2.28] ઇત્ય્ અત્ર વ્યાખ્યાતઃ
। વિસ્તરસ્ તુ ભાષ્યે દ્રષ્ટવ્યઃ

વિશ્વનાથઃ : એવં સાધનૈર્ જ્ઞેયો જીવાત્મા પરમાત્મા ચ । તત્ર પરમાત્મૈવ સર્વગતો બ્રહ્મ-શબ્દેનોચ્યતે । તચ્ ચ બ્રહ્મ નિર્વિશેષં સવિશેષં ચ ક્રમેણ જ્ઞાનિ-ભક્તયોર્ ઉપાસ્યમ્ । દેહ-ગતો ઽપિ ચતુર્ભુજત્વેન ધ્યેયઃ પરમાત્મ-શબ્દેનોચ્યતે । તત્ર પ્રથમં બ્રહ્માહ જ્ઞેયમ્ ઇતિ । અનાદિ ન વિદ્યતે આદિર્ યસ્ય મત્-સ્વરૂપત્વાન્ નિત્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । મત્-પરમ્ અહમ્ એવ પર ઉત્કૃષ્ટ આશ્રયો યસ્ય તત્ । બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ [ગીતા 14.27] ઇતિ મદ્-અગ્રિમોક્તેઃ । તદ્ એવ કિમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ । તદ્ બ્રહ્મ ન સત્ નાપ્ય્ અસત્, કાર્ય-કારણાતીતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : એવં જ્ઞાન-સાધનાન્ય્ ઉપદિશ્ય તૈર્ જ્ઞેયમ્ ઉપદિશતિ જ્ઞેયં યત્ તદ્ ઇતિ । ઉક્તૈઃ સાધનૈર્ યજ્ જ્ઞેયમ્ ઉપલભ્યં જીવાત્મવસ્તુ ચ તદ્ અહં પ્રકર્ષેણ સુબોધતયા વક્ષ્યામિ યજ્ જ્ઞાત્વા જનો ઽમૃતં મોક્ષમ્ અશ્નુતે લભતે । તત્ર જીવાત્મ-વસ્તૂપદિશતિ અનાદીત્ય્-અર્ધકેન । નાસ્ત્ય્ આદિર્ યસ્ય તત્ જીવસ્યાદ્ય્-ઉત્પત્તિર્ નાસ્ત્ય્ અતો ઽનોત્ ઽપિ નેતિ નિત્યાસાવ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ આહ શ્રુતિઃ -- ન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્ [કઠુ 1.2.18] ઇત્ય્ આદ્યા । અહમ્ એવ પરઃ સ્વામી યસ્ય તત્ પ્રધાન-ક્ષેત્રજ્ઞ-પતિર્ ગુણેશઃ [શ્વેતુ 6.16] ઇતિ શ્રુતેઃ । દાસભૂતો હરેર્ એવ નાન્યસ્યૈવ કદાચન ઇતિ સ્મૃતેશ્ ચ । અપહત-પાપ્મત્વાદિના બ્રહ્મ બૃહતા ગુણાષ્ટકેન વિશિષ્ટમ્ । શ્રુતિશ્ ચૈવમ્
આહ ય આત્માપહત-પાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્ વિશોકો વિજ્ઘિત્સો ઽપિપાસઃ સત્ય-સઙ્કલ્પઃ સો ઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃ ઇતિ । જીવે બ્રહ્મ-શબ્દસ્ તુ વિજ્ઞાનં બ્રહ્મ ચેદ્ વેદ [તૈત્તુ 2.5.1] ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ । સ ગુણાન્ સમતીત્યૈતાન્ બ્રહ્મ-ભૂયાય કલ્પતે [ગીતા 14.26] । બ્રહ્મ-ભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા ન શોચતિ ન કાઙ્ક્ષતિ [ગીતા 18.55] ઇતિ વક્ષ્યમાણાચ્ ચ । ન સદ્ ઇતિ તદ્ વિશુદ્ધં જીવાત્મ-વસ્તુ કાર્ય-કારણાત્મકાવસ્થા-દ્વય-વિરહાત્ સચ્ ચાસચ્ ચ નોચ્યતે । કિન્તુ પરમાણુ-ચૈતન્યં ગુણાષ્ટક-વિશિષ્ટમ્ ઉચ્યતે - વિભક્ત-નામ-રૂપં કાર્યાવસ્થં સદ્-ઉપમૃદિત-નામ-રૂપં કારણાવસ્થં ત્વ્ અસદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

__________________________________________________________
ભ્ગ્ 13.13
સર્વતઃ પાણિ-પાદં તત્ સર્વતો ઽક્ષિ-શિરો-મુખમ્ ।
સર્વતઃ શ્રુતિમલ્ લોકે સર્વમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ

શ્રીધરઃ : નન્વ્ એવં બ્રહ્મણઃ સદ્-અસદ્-વિલક્ષણત્વે સતિ -- સર્વં ખલ્વ્ ઇદં બ્રહ્મ બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્ ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિભિર્ વિરુધ્યેત ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય પરાસ્ય શક્તિર્ વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાન-બલ-ક્રિયા ચ ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિ-પ્રસિદ્ધયાચિન્ત્ય-શક્ત્યા સર્વાત્મતાં તસ્ય દર્શયન્ન્ આહ સર્વત ઇતિ પઞ્ચભિઃ । સર્વતઃ સર્વત્ર પાણયઃ પાદાશ્ ચ યસ્ય તત્ । સર્વતો ઽક્ષીણિ શિરાંસિ મુખાનિ ચ યસ્ય તત્ । સર્વતઃ શ્રુતિમત્ શ્રવણેન્દ્રિયૈર્ યુક્તં સલ્-લોકે સર્વમ્ આવૃત્ય વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ । સર્વ-પ્રાણિ-વૃત્તિભિઃ પાણ્ય્-આદિભિર્ ઉપાધિભિઃ સર્વ-વ્યવહારાસ્પદત્વેન તિષ્ઠતીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : એવં નિરુપાધિકસ્ય બ્રહ્મણઃ સચ્-છબ્દ-પ્રત્યયાવિષયત્વાદ્ અસત્ત્વાશઙ્કાયાં નાસદ્ ઇત્ય્ અનેનાપાસ્તાયામ્ અપિ વિસ્તરેણ તદ્-આશઙ્કા-નિવૃત્ત્ય્-અર્થં સર્વ-પ્રાણિ-કરણોપાધિ-દ્વારેણ ચેતન-ક્ષેત્રજ્ઞ-રૂપતયા તદ્-અસ્તિત્વં પ્રતિપાદયન્ન્ આહ સર્વત ઇતિ ।
સર્વતઃ સર્વેષુ દેહેષુ પાણયઃ પાદાશ્ ચાચેતનાઃ સ્વ-સ્વ-વ્યાપારેષુ પ્રવર્તનીયા ય્સય્સ્ ચેતનસ્ય ક્ષેત્રજ્ણસ્ય તત્ સર્વતઃ પાણિ-પાદં જ્ઞેયં બ્રહ્મ । સર્વાચેતન-પ્રવૃત્તીનાં ચેતનાધિષ્ઠાન-પૂર્વકત્વાત્ તસ્મિન્ ક્ષેત્રજ્ઞે ચેતને બ્રહ્મણિ જ્ઞેયે સર્વાચેતન-વર્ગ-પ્રવૃત્તિ-હેતૌ નાસ્તિ નાસ્તિતાશઙ્કેત્ય્ અર્થઃ । એવં સર્વતો ઽક્ષીણિ શિરાંસિ મુખાનિ ચ યસ્ય પ્રવર્તનીયાનિ સન્તિ તત્ સર્વતો ઽક્ષિ-શિરો-મુખં । એવં સર્વતઃ શ્રુતયઃ શ્રવણેન્દ્રિયાણિ યસ્ય પ્રવર્તનીયત્વેન સન્ત તત્ સર્વતઃ શ્રુતિમત્ । લોકે સર્વ-પ્રાણિ-નિકાયે । એકમ્ એવ નિત્યં વિભુ ચ સર્વમ્ અચેતનવર્ગમ્ આવૃત્ય
સ્વ-સત્તયા સ્ફૂર્ત્યા ચાધ્યાસિકેન સમ્બન્ધેન વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ નિર્વિકારમ્ એવ સ્થિતિં લભતે, ન તુ સ્વાધ્યસ્તસ્ય જડ-પ્રપઞ્ચસ્ય દોષેણ ગુણેન વાણુ-માત્રેણાપિ સમ્બધ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । યથા ચ સર્વેષુ દેહેષ્વ્ એકમ્ એવ ચેતનં નિત્યં વિભુ ચ ન પ્રતિદેહં ભિન્નં તથા પ્રપઞ્ચિતં પ્રાક્

વિશ્વનાથઃ : નન્વ્ એવં બ્રહ્મણઃ સદ્-અસદ્-વિલક્ષણત્વે સતિ -- સર્વં ખલ્વ્ ઇદં બ્રહ્મ બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્ ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિર્ વિરુધ્યેત ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય સ્વરૂપતઃ કાર્ય-કારણાતીતત્વે ઽપિ શક્તિ-શક્તિમતોર્ અભેદાત્ કાર્ય-કારણાત્મકમ્ અપિ તદ્ ઇત્ય્ આહ સર્વત એવ પાણયઃ પાદાશ્ ચ યસ્ય તત્ । બ્રહ્માદિ-પિપીલિકાન્તાનાં પાણિ-પાદ-વૃન્દૈઃ સર્વત્ર દૃષ્ટૈર્ એવ તદ્ બ્રહ્મૈવાસઙ્ખ્ય-પાણિ-પાદૈર્ યુક્ત્મ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ એવ સર્વતો ઽક્ષીત્ય્ આદિ ।13॥
બલદેવઃ : અથ પરમાત્મ-વસ્તૂપદિશતિ સર્વતઃ પાણીતિ । તત્ પરમાત્મવસ્તુ । સર્વતઃ પાણિ-પાદમ્ ઇત્ય્ આદિ વિસ્ફુટાર્થમ્

ભ્ગ્ 13.14
સર્વેન્દ્રિય-ગુણાભાસં સર્વેન્દ્રિય-વિવર્જિતમ્ ।
અસક્તં સર્વ-ભૃચ્ ચૈવ નિર્ગુણં ગુણ-ભોક્તૃ ચ

શ્રીધરઃ : કિં ચસર્વેન્દ્રિયેતિ । સર્વેષાં ચક્ષુર્-આદીનાં ગુણેષુ રૂપાદ્ય્-આકારાસુ વૃત્તિષુ તત્-તદ્-આકારેણ ભાસતે ઇતિ તથા । સર્વેન્દ્રિયાણિ ગુણાંશ્ ચ તત્-તદ્-વિષયાન્ આભાસયતીતિ વા । સર્વૈઃ ઇન્દ્રિયૈર્ વિવર્જિતં ચ । તથા ચ શ્રુતિઃ -- અપાણિ-પાદો જવનો ગ્રહીતા પશ્યત્ય્ અચક્ષુઃ સ શૃણોત્ય્ અકર્ણઃ ઇત્ય્ આદિઃ । અસક્તં સઙ્ગ-શૂન્યમ્ । તથાપિ સર્વં બિભર્તીતિ સર્વસ્યાધારભૂતમ્ । તદ્ એવ નિર્ગુણં સત્ત્વાદિ-ગુણ-રહિતં । ગુણ-ભોક્તૃ ચ ગુણાનાં સત્ત્વાદીનાં ભોક્તૃ પાલકમ્

મધુસૂદનઃ : અધ્યારોપાપવાદાભ્યાં નિષ્પ્રપઞ્ચં પ્રપઞ્ચ્યતે ઇતિ ન્યાયમ્ અનુસૃત્ય સર્વ-પ્રપઞ્ચાધ્યારોપેણાનાદિ-મત્ પરં બ્રહ્મેતિ વ્યાખ્યાતમ્ અધુના તદ્-અપવાદેન ન સત્ તન્ નાસદ્ ઉચ્યતે ઇતિ વ્યાખ્યાતુમ્ આરભતે નિરુપાધિ-સ્વરૂપ-જ્ઞાનાય સર્વેન્દ્રિયેતિ ।
પરમાર્થતઃ સર્વેન્દ્રિય-વિવર્જિતં તન્-માયયા સર્વેન્દ્રિય-ગુણાભાસં સર્વેષાં બહિષ્કરણાનાં શ્રોત્રાદીનામ્ અન્તઃકરણયોશ્ ચ બુદ્ધિ-મનસોર્ ગુણૈર્ અધ્યવસાય-સઙ્કલ્પ-શ્રવણ-વચનાદિભિસ્ તત્-તદ્-વિષય-રૂપતયાવભાસત ઇવ સર્વેન્દ્રિય-વ્યાપારૈર્ વ્યાપૃતમ્ ઇવ તજ્ જ્ઞેયં બ્રહ્મ ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ [બૌ 4.3.7] ઇતિ શ્રુતેઃ । અત્ર ધ્યાનં બુદ્ધીન્દ્રિય-વ્યાપારોપલક્ષણમ્ । લેલાયનં ચલનં કર્મેન્દ્રિય-વ્યાપારોપલક્ષણાર્થમ્ ।
તથા પરમાર્થતો ઽસક્તં સર્વ-સમ્બન્ધ-શૂન્યમ્ એવ, માયયા સર્વ-ભૃચ્ ચ સદાત્મના સર્વં કલ્પિતં ધારયતીવ પોષયતીતિ ચ સર્વ-ભૃત્, નિરધિષ્ઠાન-ભ્રમાયોગાત્ । તથા પરમાર્થતો નિર્ગુણં સત્ત્વ-રજસ્-તમો-ગુણ-રહિતમ્ એવ । ગુણ-ભોક્તૃ ચ ગુણાનાં સત્ત્વ-રજસ્-તમસાં શબ્દાદિ-દ્વારા સુખ-દુઃખ-મોહાકારેણ પરિણતાનાં ભોક્તૃ ઉપલબ્ધૃ ચ તજ્ જ્ઞેયં બ્રહ્મેત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : કિં ચ સર્વાણિ ઇન્દ્રિયાણિ ગુણાન્ ઇન્દ્રિય-વિષયાંશ્ ચ આભાસયતીતિ તચ્ ચક્ષુષશ્ ચક્ષુઃ ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ । યદ્ વા સર્વેન્દ્રિયૈર્ ગુણૈઃ શબ્દાદિભિશ્ ચાભાસતે વિરાજતીતિ તત્ । તદ્ અપિ સર્વેન્દ્રિય-વિવર્જિતં પ્રાકૃતેન્દ્રિયાદિ-રહિતમ્ । તથા ચ શ્રુતિઃ - અપાણિ-પાદો જવનો ગ્રહીતા પશ્યત્ય્ અચક્ષુઃ સ શૃણોત્ય્ અકર્ણઃ ઇત્ય્ આદિ । પરાસ્ય શક્તિર્ બહુધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાન-બલ-ક્રિયા ચ ઇતિ શ્રુતિ-પ્રસિદ્ધ-સ્વરૂપ-શક્ત્યાસ્પદત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । અસક્તં આસક્તિ-શૂન્યં સર્વભૃત્ શ્રી-વિષ્ણુ-સ્વરૂપેણ સર્વ-પાલકમ્ । નિર્ગુણં સત્ત્વાદિ-ગુણ-રહિતાકારમ્ । કિં ચ ગુણ-ભોક્તૃ ત્રિગુણાતીત-ભગ-શબ્દ-વાચા ષડ્-ગુણાસ્વાદકમ્

બલદેવઃ : કિં ચ સર્વેતિ સર્વૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ ગુણૈશ્ ચ તદ્-વૃત્તિભિર્ આભાસતે દીપ્યત ઇતિ તથા સર્વૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ જીવેન્દ્રિયવત્ સ્વરૂપ-ભિન્નૈર્ વિવર્જિતં સન્ત્યક્તં પ્રાકૃતૈઃ કરણૈઃ શૂન્યઃ સ્વરૂપાનુબન્ધિભિસ્ તૈર્ વિશિષ્ટો હરિર્ ઇતિ સ્વીકાર્યમ્ । અપાણિ-પાદો જવનો ગ્રહીતા પશ્યત્ય્ અચક્ષુઃ સ શૃણોત્ય્ અકર્ણઃ । યદ્ આત્મકો ભગવાંસ્ તદ્-આત્મિકા વ્યક્તિઃ કિમ્ આત્મકો ભગવાન્ જ્ઞાનાત્મક ઐશ્વર્યાત્મકઃ શક્ત્યાત્મકશ્ ચેતિ બુદ્ધિમનો ઽઙ્ગ-પ્રત્યઙ્ગવત્તાં ભગવતો લક્ષયામહે બુદ્ધિમાન્ મનો-બાણઙ્ગ-પ્રત્યઙ્ગવાન્ ઇતિ શ્રુતેઃ । સર્વભૃત્ સર્વ-તત્ત્વ-ધારકમ્ અપ્ય્ અસક્તં સઙ્કલ્પેનૈવ તદ્-ધારણાત્ તત્-સ્પર્શ-રહિતં નિર્ગુણં
સાક્ષી ચેતાઃ કેવલો નિર્ગુણશ્ ચ ઇતિ શ્રુતેર્ માયા-ગુણ-સ્પૃષ્ટમ્ એવ સદ્-ગુણ-ભોક્તૃ-નિયમ્યતયા ગુણનુભવિ-વિકાર-જનનીમ્ અજ્ઞામ્ ઇત્ય્ આરભ્ય
એકસ્ તુ પિબતે દેવઃ
સ્વચ્છન્દો ઽત્ર વશાનુગામ્ ।
ધ્યાન-ક્રિયાભ્યાં ભગવાન્
ભુઙ્ક્તે ઽસૌ પ્રસભં વિભુઃ ॥ ઇતિ શ્રવણાત્

__________________________________________________________
ભ્ગ્ 13.15
બહિર્ અન્તશ્ ચ ભૂતાનામ્ અચરં ચરમ્ એવ ચ ।
સૂક્ષ્મત્વાત્ તદ્ અવિજ્ઞેયં દૂર-સ્થં ચાન્તિકે ચ તત્

શ્રીધરઃ : કિં ચ બહિર્ ઇતિ । ભૂતાનાં ચરાચરાણાં સ્વકાર્યાણાં બહિશ્ ચાન્તશ્ ચ તદ્ એવ સુવર્ણમ્ ઇવ કટક-કુન્તલાદીનામ્ । જલ-તરઙ્ગાણામ્ અન્તર્-બહિશ્ ચ જલમ્ ઇવ । અચરં સ્થાવરં ચરં જઙ્ગમં ચ ભૂત-જાતં તદ્ એવ । કારણાત્મત્વાત્ કાર્યસ્ય । એવમ્ અપિ સૂક્ષ્મત્વાદ્ રૂપાદિ-હીનત્વાદ્ તદ્ અવિજ્ઞેયમ્ ઇદં તદ્ ઇતિ સ્પષ્ટં જ્ઞાનાર્હં ન ભવતિ । અતએવાવિદુષાં યોજન-લક્ષાન્તરિતમ્ ઇવ દૂરસ્થં ચ । સવિકારાયાઃ પ્રકૃતેઃ પરત્વાત્ । વિદુષાં પુનઃ પ્રત્યગ્-આત્મત્વાદ્ અન્તિકે ચ તન્ નિત્યં સન્નિહિતમ્ । તથા ચ મન્ત્રઃ --
તદ્ એજતિ તન્ નૈજતિ
તદ્-દૂરે તદ્ વાન્તિકે ।
તદ્-અન્તરસ્ય સર્વસ્ય
તદ્ ઉ સર્વસ્યાસ્ય બાહ્યતઃ ॥ [ઈશોપનિષદ્ 5] ઇતિ ।
એજતિ ચલતિ નૈજતિ ન ચલતિ । તદ્ ઉ અન્તિકે ઇતિ ચ્છેદઃ

મધુસૂદનઃ : ભૂતાનાં ભવન-ધર્માણાં સર્વેષાં કાર્યાણાં કલ્પિતાનામ્ અકલ્પિતમ્ અધિષ્ઠાનમ્ એકમ્ એવ બહિર્ અન્તશ્ ચ રજ્જુર્ ઇવ સ્વ-કલ્પિતાનાં સર્પ-ધારાદીનાં સર્વાત્મના વ્યાપકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત એવાચરં સ્થાવરં ચરં ચ જઞ્ગમં ભૂત-જાતં તદ્ એવાધિષ્ઠાનાત્મકત્વાત્ । કલ્પિતાનાં ન તતઃ કિંચિદ્ વ્યતિરિચ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં સર્વાત્મક્ત્વે ઽપિ સૂક્ષ્મ્ત્વાદ્ રૂપાદિ-હીનત્વાત્ તદ્-અવિજ્ઞેયમ્ ઇદમ્ એવમ્ ઇતિ સ્પષ્ટ-જ્ઞાનાર્હં ન ભવતિ । અત એવાત્મ-જ્ઞાન-સાધન-શૂન્યાનાં વર્ષ-સહસ્ર-કોટ્યાપ્ય્ અપ્રાપ્યત્વાદ્ દૂરસ્થં
ચ યોજન-લક્ષ-કોટ્ય્-અન્તરિતમ્ ઇવ તત્ । જ્ઞાન-સાધન-સમ્પન્નાનાં તુ અન્તિકે ચ તદ્ અત્યવ્યવહિતમ્ એવાત્મત્વાત્ । દૂરાત્ સુદૂરે તદ્ ઇહાન્તિકે પશત્સ્વ્ ઇહૈવ નિહિતં ગુહાયામ્ [મુણ્ડુ 3.1.7] ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિભ્યઃ

વિશ્વનાથઃ : ભૂતાનાં સ્વકાર્યાણાં બહિશ્ ચાન્તશ્ ચ યથા દેહાનામ્ આકાશાદિકમ્ । અચરં સ્થાવરં ચરં જઙ્ગમં ચ ભૂત-જાતં તદ્ એવ । કાર્યસ્ય કારણાત્મકત્વાત્ । એવમ્ અપિ રૂપાદિભિન્નત્વાત્ તદ્-અવિજ્ઞેયમ્ ઇદં તદ્ ઇતિ સ્પષ્ટં જ્ઞાનાર્હં ન ભવતીત્ય્ અત એવાવિદુષાં યોજન-કોટ્ય્-અન્તરમ્ ઇવ દૂરસ્થં વિદુષાં પુનઃ સ્વ-ગૃહ-સ્થિતમ્ એવાન્તિકે ચ તત્ સ્વદેહ એવાન્તર્યામિત્વાત્ દૂરાત્ સુદૂરે તદ્ ઇહાન્તિકે ચ પશ્યત્સ્વ્ ઇહૈવ નિહિતં ગુહાયામ્ [મુણ્ડુ 3.1.7] ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિભ્યઃ

બલદેવઃ : બહિર્ ઇતિ । ભૂતાનાં ચિજ્-જડાત્મકાનાં તત્ત્વાનાં બહિર્ અન્તશ્ ચ સ્થિતમ્ । અન્તર્ બહિશ્ ચ તત્ સર્વં વ્યાપ્ય નારાયણઃ સ્થિતઃ [મ્નાઉ 13.5] ઇતિ શ્રવણાત્ । અચરમ્ અચલં ચરં ચલં ચ આસીનો દૂરં વ્રજતિ શયાનો યાતિ સર્વતઃ [કઠુ 1.2.21] ઇતિ શ્રુતેઃ । સૂક્ષ્મત્વાત્ પ્રત્યક્ત્વાચ્ ચિત્-સુખ-મૂર્તિત્વાદ્ અવિજ્ઞેયં દેવતાન્તરવજ્ જ્ઞાતુમ્ અશક્યમ્ । અતો દૂરસ્થં ચેતિ યન્ મનસા ન મનુતે ન ચક્ષુષા પશ્યતિ કશ્ચનૈનમ્ [શ્વેતુ 4.20] ઇતિ શ્રુતેઃ । ગાન્ધર્વ-વાસિતેન શ્રોત્રેણ ષડ્-જાદિવદ્ ભક્તિ-ભાવિતેન કરણેન તુ શક્યં તજ્ જ્ઞાતુમ્ ઇત્ય્ આહ અન્તિકે ચ તદ્ ઇતિ । મનસીવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્, કશ્ચિદ્ ધીરઃ
પ્રત્યગ્-આત્માનમ્ ઐક્ષત । ભક્તિ-યોગે હિ તિષ્ઠતિ [ગ્તુ 2.78] ઇત્ય્ આદિ શ્રવણાત્ । ભક્ત્યા ત્વ્ અનન્યયા શક્યઃ [ગીતા 11.55] ઇત્ય્ આદિ સ્મૃતેશ્ ચ

__________________________________________________________
ભ્ગ્ 13.16
અવિભક્તં ચ ભૂતેષુ વિભક્તમ્ ઇવ ચ સ્થિતમ્ ।
ભૂત-ભર્તૃ ચ તજ્ જ્ઞેયં ગ્રસિષ્ણુ પ્રભવિષ્ણુ ચ

શ્રીધરઃ : કિં ચ -- અવિભક્તમ્ ઇતિ । ભૂતેષુ સ્થાવર-જઙ્ગમાત્મકેષુ અવિભક્તં કારણાત્મનાભિન્નં કાર્યાત્મના વિભક્તં ભિન્નમ્ ઇવાવસ્થિતં ચ સમુદ્રાજ્ જાતં ફેનાદિ સમુદ્રાદ્ અન્યન્ ન ભવતિ । તત્-સ્વરૂપમ્ એવોક્તં જ્ઞેયં ભૂતાનાં ભર્તૃ ચ પોષકં સ્થિતિ-કાલે । પ્રલય-કાલે ચ ગ્રસિષ્ણુ ગ્રસન-શીલં સૃષ્ટિ-કાલે ચ પ્રભવિષ્ણુ નાના-કાર્યાત્મના પ્રભવન-શીલમ્

મધુસૂદનઃ : યદ્ ઉક્તમ્ એકમ્ એવ સર્વમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતીતિ તદ્ વિવૃણોતિ પ્રતિદેહમ્ આત્મ-ભેદ-વાદિનાં નિરાસાય અવિભક્તમ્ ઇતિ । ભૂતેષુ સર્વ-પ્રાણિષુ અવિભક્તમ્ અભિન્નમ્ એકમ્ એવ તત્ । ન તુ પ્રતિદેહં ભિન્નં વ્યોમવત્ સર્વ-વ્યાપકત્વાત્ । તથાપિ દેહ-તાદાત્મ્યેન પ્રતીયમાનત્વાત્ પ્રતિદેહં વિભક્તમ્ ઇવ ચ સ્થિતમ્ । ઔપાદિકત્વેનાપારમાર્થિકો વ્યોમ્નીવ તત્ર ભેદાવભાસ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ ભવતુ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સર્વ-વ્યાપક એકઃ, બ્રહ્મ તુ જગત્-કારણં તતો ભિન્નમ્ એવેતિ । નેત્ય્ આહ ભૂત-ભર્તૃ ચ ભૂતાનિ સર્વાણિ સ્થિતિ-કાલે બિભર્તીતિ તથા પ્રલય-કાલે ગ્રસિષ્ણુ ગ્રસન-શીલમ્ ઉત્પત્તિ-કાલે પ્રભવિષ્ણુ ચ પ્રભવન-શીલં સર્વસ્ય । યથા રજ્જ્વ્-આદિઃ સર્પાદેર્ માયા-કલ્પિતસ્ય । તસ્માદ્ યજ્ જગતઃ સ્થિતિ-લયોત્પત્તિ-કારણં બ્રહ્મ તદ્ એવ ક્ષેત્રજ્ઞં પ્રતિદેહમ્ એકં જ્ઞેયં ન તતો ઽન્યદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : ભૂતેષુ સ્થાવર-જઙ્ગમાત્મકેષુ અવિભક્તં કારણાત્મના અભિન્નં કાર્યાત્મના વિભક્તં ભિન્નમ્ ઇવા સ્થિતં । તદ્ એવ શ્રી-નારાયણ-સ્વરૂપં સત્ । ભૂતાનાં ભર્તૃ સ્થિતિ-કાલે પાલકં । પ્રલય-કાલે ગ્રસિષ્ણુ સંહારકમ્ । સૃષ્ટિકાલે પ્રભવિષ્ણુ ચ નાના-કાર્યાત્મના પ્રભવન-શીલમ્

બલદેવઃ : અવિભક્તમ્ ઇતિ । વિભક્તેષુ મિથો ભિન્નેષુ જીવેષ્વ્ અવિભક્તમ્ એકં તદ્ બ્રહ્મ વિભક્તમ્ ઇવ પ્રતિ-જીવં ભિન્નમ્ ઇવ સ્થિતમ્ । એકં સન્તં બહુધા દૃશ્યમાનમ્ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
એક એવ પરો વિષ્ણુઃ
સર્વત્રાપિ ન સંશયઃ ।
ઐશ્વર્યાદ્ રૂપમ્ એકં ચ
સૂર્યવદ્ બહુધેયતે ॥ ઇતિ સ્મૃતેશ્ ચ ।
તચ્ ચ ભૂત-ભર્તૃ-સ્થિતૌ ભૂતાનાં પાલકં પ્રલયે તેષાં ગ્રસિષ્ણુ કાલ-શક્ત્યા સંહારકં, સર્ગે પ્રભવિષ્ણુ પ્રધાન-જીવ-શક્તિભ્યાં નાના-કાર્યાત્મના પ્રભવન-શીલં । શ્રુતિશ્ ચ યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે યેન જાતાનિ જીવન્તિ યત્ પ્રયન્ત્ય્ અભિસંવિશન્તિ તદ્ બ્રહ્મ તદ્ વિજિજ્ઞાસસ્વ [તૈત્તુ 3.1.1] ઇતિ

__________________________________________________________
ભ્ગ્ 13.17
જ્યોતિષામ્ અપિ તજ્ જ્યોતિસ્ તમસઃ પરમ્ ઉચ્યતે ।
જ્ઞાનં જ્ઞેયં જ્ઞાન-ગમ્યં હૃદિ સર્વસ્ય વિષ્ઠિતમ્

શ્રીધરઃ : કિં ચ જ્યોતિષામ્ અપીતિ । જ્યોતિષાં સૂર્યાદીનામ્ અપિ જ્યોતિઃ પ્રકાશકં તત્ । યેન સૂર્યસ્ તપતિ તેજસેન્ધઃ ।
ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્ર-તારકં
નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતો ઽયમ્ અગ્નિઃ ।
તદ્ એવ ભાન્તમ્ અનુભાતિ સર્વં
તસ્ય ભાસા સર્વમ્ ઇદં વિભાતિ ॥ [કઠુ 2.5.15] ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતેઃ ।
અતએવ તમસો ઽજ્ઞાનાત્ પરં તેનાસંસૃષ્ટમ્ ઉચ્યતે । આદિત્ય-વર્ણં તમ્સસઃ પરસ્તાત્ ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતેઃ । જ્ઞાનં ચ તદ્ એવ બુદ્ધિ-વૃત્તૌ અભિવ્યક્તમ્ । તદ્ એવ રૂપાદ્ય્-આકારેણ જ્ઞેયં ચ જ્ઞાન-ગમ્યં ચ । અમાનિત્વાદિ-લક્ષણેન પૂર્વોક્ત-જ્ઞાન-સાધનેન પ્રાપ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । જ્ઞાન-ગમ્યં વિશિનષ્ટિ સર્વસ્ય પ્રાણિમાત્રસ્ય હૃદિ વિષ્ઠિતં વિશેષેણાપ્રચ્યુત-સ્વરૂપેણ નિયન્તૃતયા સ્થિતમ્ । ધિષ્ઠિતમ્ ઇતિ પાઠે અધિષ્ટાય સ્થિતિમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
મધુસૂદનઃ : નનુ સર્વત્ર વિદ્યમાનમ્ અપિ તન્ નોપલભ્યતે ચેત્ તર્હિ જડમ્ એવ સ્યાત્, ન સ્યાત્ સ્વયંજ્યોતિષો ઽપિ તસ્ય રૂપાદિ-હીનત્વેનેન્દ્રિયાદ્ય્-અગ્રાહ્યત્વોપપત્તેર્ ઇત્ય્ આહ જ્યોતિષામ્ ઇતિ । તજ્ જ્ઞેયં બ્રહ્મ જ્યોતિષામ્ અવભાસકાનામ્ આદિત્યાદીનાં બુદ્ધ્ય્-આદીનાં ચ બાહ્યાનામ્ આન્તરાણામ્ અપિ જ્યોતિર્ અવભાસકં ચૈત્યન્ય-જ્યોતિષો જડ-જ્યોતિર્-અવભાસકત્વોપપત્તેઃ । યેન સૂર્યસ્ તપતિ તેજસેન્ધઃ । તસ્ય ભાસા સર્વમ્ ઇદં વિભાતિ [કઠુ 2.5.15] ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતેશ્ ચ । વક્ષ્યતિ ચ યદ્ આદિત્ય-ગતં તેજઃ [ગીતા 15.8] ઇત્ય્ આદિ ।
સ્વયં જડત્વાભાવે ઽપિ જડ-સંસૃષ્ટં સ્યાદ્ ઇતિ નેત્ય્ આહ તમસો જડ-વર્ગાત્ પરમ્ અવિદ્યા-તત્-કાર્યાભ્યામ્ અપારમાર્થિકાભ્યામ્ અસંસ્પૃષ્ટં પારમાર્થિકં તદ્ બ્રહ્મ સદ્-અસતોઃ સમ્બન્ધાયોગાત્ । ઉચ્યતે અક્ષરાત્ પરતઃ પરઃ ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિભિર્ બ્રહ્મ-વાદિભિશ્ ચ । તદ્ ઉક્તમ્ -
નિઃસઙ્ગસ્ય સ-સઙ્ગેન કૂટસ્થસ્ય વિકારિણા ।
આત્મનો ઽનાત્મના યોગો વાસ્તવો નોપપદ્યતે ॥
આદિત્ય-વર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ ઇતિ શ્રુતેશ્ ચ । આદિત્ય-વર્ણમ્ ઇતિ સ્વ-ભાને પ્રકાશાન્તરાનપેક્ષં સર્વસ્ય પ્રકાશકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યસ્માત્ તત્ સ્વયં જ્યોતિર્ જડાસંસ્પૃષ્ટમ્ અત એવ તજ્ જ્ઞાનં પ્રમાણ-જન્ય-ચેતો-વૃત્ત્ય્-અભિવ્યક્ત-સંવિદ્-રૂપમ્ । અત એવ તદ્ એવ જ્ઞેયં જાતુમ્ અર્હમ્ અજ્ઞાતત્વાજ્ જડસ્યાજ્ઞાતત્વાભાવેન જ્ઞાતુમ્ અનર્હત્વાત્ । કથં તર્હિ સર્વૈર્ ન જ્ઞાયતે તત્રાહ જ્ઞાન-ગમ્યં પૂર્વોક્તેનામાનિત્વાદિના તત્ત્વ-જ્ઞાનાર્થ-દર્શનાન્તેન સાધન-કલાપેન જ્ઞાન-હેતુતયા જ્ઞાન-શબ્દિતેન ગમ્યં પ્રાપ્યં ન તુ તદ્ વિનેત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ સાધનેન ગમ્યં ચેત્ તત્ કિં દેશાન્તર-વ્યવહિતમ્ ? નેત્ય્ આહ હૃદિ સર્વસ્ય વિષ્ઠિતં સર્વસ્ય પ્રાણિ-જાતસ્ય હૃદિ બુદ્ધૌ વિષ્ઠિતં સર્વત્ર સામાન્યેન સ્થિતમ્ અપિ વિશેષ-રૂપેણ તત્ર સ્થિતમ્ અભિવ્યક્તં જીવ-રૂપેણાન્તર્યામિ-રૂપેણ ચ । સૌરં તેજ ઇવાદર્શ-સૂર્ય-કાન્તાદૌ । અવ્યવહિતમ્ એવ વસ્તુતો ભ્રાન્ત્યા વ્યવહિતમ્ ઇવ સર્વ-ભ્રમ-કારણાજ્ઞાન-નિવૃત્ત્યા પ્રાપ્યત ઇવેત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : જ્યોતિષાં ચન્દ્રાદિત્યાનામ્ અપિ તજ્ જ્યોતિઃ પ્રકાશકં । યેન સૂર્યસ્ તપતિ તેજસેન્ધઃ ।
ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્ર-તારકં
નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતો ઽયમ્ અગ્નિઃ ।
તદ્ એવ ભાન્તમ્ અનુભાતિ સર્વં
તસ્ય ભાસા સર્વમ્ ઇદં વિભાતિ ॥ [કઠુ 2.5.15] ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતેઃ ।
અત એવ તમસો ઽજ્ઞાનાત્ પરં તેનાસંસૃષ્ટમ્ ઉચ્યતે । આદિત્ય-વર્ણં તમ્સસઃ પરસ્તાત્ ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતેઃ । જ્ઞાનં તદ્ એવ બુદ્ધિ-વૃત્તૌ અભિવ્યક્તં સત્ જ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે । તદ્ એવ રૂપાદ્ય્-આકારેણ પરિણતં જ્ઞેયં ચ । તદ્ એવ જ્ઞાન-ગમ્યં પૂર્વોક્તેનામાનિત્વાદિ-જ્ઞાન-સાધનેન પ્રાપ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવ પરમાત્મ-સ્વરૂપં સત્ સર્વસ્ય પ્રાણિમાત્રસ્ય હૃદિ ધિષ્ઠિતં નિયન્તૃતયાધ્બિષ્ઠાય સ્થિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : જ્યોતિષાં સૂર્ય્દીનામ્ અપિ તદ્ બ્રહ્મ જ્યોતિઃ પ્રકાશકં ।
ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્ર-તારકં
નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતો ઽયમ્ અગ્નિઃ ।
તદ્ એવ ભાન્તમ્ અનુભાતિ સર્વં
તસ્ય ભાસા સર્વમ્ ઇદં વિભાતિ ॥ [કઠુ 2.5.15]
ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતેસ્ તદ્ બ્રહ્મ । તદ્ બ્રહ્મ તમસઃ પ્રકૃતેઃ પરં તેનાસ્પૃષ્ટમ્ ઉચ્યતે આદિત્ય-વર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ [શ્વેતુ 3.8] ઇત્ય્ શ્રુત્યા । જ્ઞાનં ચિદ્-એક-રસમ્ ઉચ્યતે વિજ્ઞાનમ્ આનન્દ-ઘનં બ્રહ્મ [ગ્તુ 2.79?] ઇતિ શ્રુત્યા । જ્ઞાનં મુમુક્ષોઃ શરણત્વેન જ્ઞાતુમ્ અર્હમ્ ઉચ્યતે તં હ દેવમ્ આત્મ-બુદ્ધિ-પ્રકાશં મુમુક્ષુર્ વૈ શરણમ્ અહં પ્રપદ્યે [ગ્તુ 1.25] ઇતિ શ્રુત્યા । જ્ઞાન-ગમ્યમ્ ઉચ્યતે તમ્ એવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમ્ એતિ [શ્વેતુ 3.8] ઇતિ શ્રુત્યા । સર્વસ્ય પ્રાણિ-માત્રસ્ય હૃદિ ધિષ્ઠિતં નિયન્તૃતયાધિષ્ઠાય સ્થિતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે અન્તઃ-પ્રવિષ્ટઃ શાસ્તા જનાનામ્ [તૈત્તા 3.11.10] ઇતિ શ્રુત્યા । ન ચ સર્વતઃ
પાણીત્ય્ આદિ પઞ્ચકં જીવ-પરતયૈવ નેયં તત્-પ્રકરણત્વાદિ-વાચ્યં જીવવદ્ ઈશ્વરસ્યાપિ ક્ષેત્રજ્ઞત્વેન પ્રકૃતત્વાત્ । સર્વતઃ પાણીત્ય્ આદિ-સાર્ધકસ્ય બ્રહ્મૈવોપક્રમ્ય શ્વેતાશ્વતરૈઃ પઠિત્વાત્ પ્રકરણ-શાવલ્યસ્યોપનિષત્સુ વીક્ષણાચ્ ચ

ભ્ગ્ 13.18
ઇતિ ક્ષેત્રં તથા જ્ઞાનં જ્ઞેયં ચોક્તં સમાસતઃ ।
મદ્-ભક્ત એતદ્ વિજ્ઞાય મદ્-ભાવાયોપપદ્યતે

શ્રીધરઃ : ઉક્તં ક્ષેત્રાદિકમ્ અધિકારિ-ફલ-સહિતમ્ ઉપસંહરતિ ઇતીતિ । ઇત્ય્ એનં ક્ષેત્રં મહા-ભૂતાદિ-ધૃત્ય્-અન્તમ્ । તથા જ્ઞાનં ચામાનિત્વાદિ-તત્ત્વ-જ્ઞાનાર્થ-દર્શનાન્તમ્ । જ્ઞેયં ચાનાદિમત્ પરં બ્રહ્મેત્ય્ આદિ વિષ્ઠિતમ્ ઇત્ય્ અન્તમ્ । વસિષ્ઠાદિભિર્ વિસ્તરેણોક્તં સર્વમ્ અપિ મયા સઙ્ક્ષેપેણોક્તમ્ । એતચ્ ચ કથમ્ । પૂર્વાધ્યાયોક્ત-લક્ષણો મદ્-ભક્તો વિજ્ઞાય મદ્-ભાવાય બ્રહ્મત્વાયોપપદ્યતે યોગ્યો ભવતિ

મધુસૂદનઃ : ઉક્તં ક્ષેત્રાદિકમ્ અધિકારિણં ફલં ચ વદન્ન્ ઉપસંહરતિ ઇતીતિ । ઇતિ અનેન પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ ક્ષેત્રં મહા-ભૂતાદિ-ધૃત્ય્-અન્તં, તથા જ્ઞાનમ્ અમાનિત્વાદિ તત્ત્વ-જ્ઞાનાર્થ-દર્શન-પર્યન્તં, જ્ઞેયં ચાનાદિમત્ પરં બ્રહ્મ વિષ્ઠિતમ્ ઇત્ય્ અન્તં શ્રુતિભ્યઃ સ્મૃતિભ્યશ્ ચાકૃષ્ય ત્રયમ્ અપિ મન્દ-બુદ્ધ્ય્-અનુગ્રહાય મયા સંક્ષેપેનોક્તમ્ । એતાવાન્ એવ હિ સર્વો વેદાર્થો ગીતાર્થશ્ ચ । અસ્મિંશ્ ચ પૂર્વાધ્યાયોક્ત-લક્ષણો મદ્-ભક્ત એવાધિકારીત્ય્ આહ -- મદ્-ભક્તો મયિ ભગવતિ વાસુદેવે પરમ-ગુરૌ સમર્પિત-સર્વાત્મ-ભાવો મદ્-એક-શરણઃ સ એતદ્ યથોક્તં ક્ષેત્રં
જ્ઞાનં ચ જ્ઞેયં ચ વિજ્ઞાય વિવેકેન વિદિત્વા મદ્-ભાવાય સર્વાનર્થ-શૂન્ય-પરમાનન્દ-ભાવાય મોક્ષાયોપપદ્યતે મોક્ષં પ્રાપ્તું યોગ્યો ભવતિ ।
યસ્ય દેવે પરા ભક્તિઃ યથા દેવે તથા ગુરૌ ।
તસ્યૈતે કથિતા હ્ય્ અર્થાઃ પ્રકાશન્તે મહાત્મનઃ ॥ [શ્વેતુ 6.23] ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તસ્માત્ સર્વદા મદ્-એક-શરણઃ સન્ન્ આત્મ-જ્ઞાન-સાધનાન્ય્ એવ પરમ-પુરુષાર્થ-લિપ્સુર્ અનુવર્તતે તુચ્છ-વિષય-ભોગ-સ્પૃહાં હિત્વેત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : ઉક્તં ક્ષેત્રાદિકમ્ અધિકારિ-ફલ-સહિતમ્ ઉપસંહરતિ ઇતીતિ । ક્ષેત્રં મહા-ભૂતાદિ ધૃત્ય્-અન્તમ્ । જ્ઞાનમ્ અમાનિત્વાદિ-તત્ત્વ-જ્ઞાનાર્થ-દર્શનાન્તમ્ । જ્ઞેયં જ્ઞાન-ગમ્યં ચ અનાદીત્ય્ આદિ ધિષ્ઠિતમ્ ઇત્ય્ અન્તમ્ । એકમ્ એવ તત્ત્વં બ્રહ્મ ભગવત્-પરમાત્મ-શબ્દ-વાચ્યં ચ સઙ્ક્ષેપેણોક્તમ્ । મદ્-ભક્તો ભક્તિમજ્ જ્ઞાની મદ્-ભાવાય મત્-સાયુજ્યાય । યદ્ વા મદ્-ભક્તો મમૈકાન્તિકો દાસ એતદ્ વિજ્ઞાય મત્-પ્રભોર્ એતાવદ્ ઐશ્વર્યમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વા મયિ ભાવાય પ્રેમ્ણ ઉપપદ્યત ઉપપન્નો ભવતિ

બલદેવઃ : ઉક્તં ક્ષેત્રાદિકં તજ્-જ્ઞાન-ફલ-સહિતમ્ ઉપસંહરતિ ઇતિ ક્ષેત્રમ્ ઇતિ । મહા-ભૂતાનિ ઇત્ય્ આદિના ચેતના ધૃતિર્ ઇત્ય્ અન્તેન ક્ષેત્ર-સ્વરૂપમ્ ઉક્તમ્ । અમાનિત્વમ્ ઇત્ય્ આદિના તત્ત્વ-જ્ઞાનાર્થ-દર્શનમ્ ઇત્ય્ અન્તેન જ્ઞેયસ્ય ક્ષેત્ર-દ્વયસ્ય જ્ઞાનં તત્-સાધનમ્ ઉક્તમ્ । અનાદિ મત્-પરમ્ ઇત્ય્ આદિના હૃદિ સર્વસ્ય વિષ્ઠિતમ્ ઇત્ય્ અન્તેન જ્ઞેયં ક્ષેત્રજ્ઞ-દ્વયં ચોક્તં મયા । એતત્ ત્રયં વિજ્ઞાય મિથો વિવેકેનાવગત્ય મદ્-ભાવાય મત્-પ્રેમ્ણે મત્-સ્વભાવાય વાસંસારિત્વાય કલ્પતે યોગ્યે ભવતિ મદ્-ભક્તઃ

ભ્ગ્ 13.19
પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ વિદ્ધ્ય્ અનાદી ઉભાવ્ અપિ ।
વિકારાંશ્ ચ ગુણાંશ્ ચૈવ વિદ્ધિ પ્રકૃતિ-સંભવાન્

શ્રીધરઃ : તદ્ એવં તત્ ક્ષેત્રં યચ્ ચ યાદૃક્ ચેત્ય્ એતાવત્ પ્રપઞ્ચિતમ્ । ઇદાનીં તુ યદ્ વિકારિ યતશ્ ચ યત્ સ ચ યો યત્-પ્રભાવશ્ ચેત્ય્ એતત્ પૂર્વં પ્રતિજ્ઞાતમ્ એવ પ્રકૃતિ-પુરુષયોઃ સંસાર-હેતુકત્વ-કથનેન પ્રપઞ્ચયતિ પ્રકૃતિમ્ ઇતિ પઞ્ચભિઃ । તત્ર પ્રકૃતિ-પુરુષયોર્ આદિમત્વે તયોર્ અપિ પ્રકૃત્ય્-અન્તરેણ ભાવ્યમ્ ઇત્ય્ અનવસ્થાપત્તિઃ સ્યાત્ । અતસ્ તાવ્ ઉભાવ્ અનાદી વિદ્ધિ । અનાદેર્ ઈશ્વરસ્ય શક્તિત્વાત્ પ્રકૃતેર્ અનાદિત્વમ્ । પુરુષે ઽપિ તદ્-અંશત્વાદ્ અનાદિર્ એવ । અત્ર ચ પરમેશ્વરસ્ય તચ્-છક્તીનામ્ અનાદિત્વં નિત્યત્વં ચ શ્રીમચ્-છઙ્કર-ભગવદ્-ભાષ્ય-કૃદ્ભિર્ અતિપ્રબન્ધેનોપપાદિતમ્ ઇતિ ગ્રન્થ-બાહુલ્યાન્ નાસ્માભિઃ પ્રતન્યતે । વિકારાંશ્ ચ દેહેન્દ્રિયાદીન્
ગુણાંશ્ ચ ગુણ-પરિણામાન્ સુખ-દુઃખ-મોહાદીન્ પ્રકૃતેઃ સમ્ભૂતાન્ વિદ્ધિ

મધુસૂદનઃ : તદ્ અનેન ગ્રન્થેન તત્ ક્ષેત્રં યચ્ ચ યાદૃક્ ચ ઇત્ય્ એતદ્ વ્યાખ્યાતમ્ । ઇદાનીં યદ્-વિકારિ યતશ્ ચ યત્ સ ચ યો યત્-પ્રભાવશ્ ચ ઇત્ય્ એતાવદ્ વ્યાખ્યાતવ્યમ્ । તત્ર પ્રકૃતિ-પુરુષયોઃ સંસાર-હેતુત્વ-કથનેન યદ્-વિકારિ યતશ્ ચ યદ્ ઇતિ પ્રકૃતિમ્ ઇત્ય્ આદિ દ્વાભ્યાં પ્રપઞ્ચ્યતે । સ ચ યો યત્ પ્રભાવશ્ ચ ઇતિ તુ પુરુષ ઇત્ય્ આદિ દ્વ્યાભ્યામ્ ઇતિ વિવેકઃ । તત્ર સપ્તમ ઈશ્વરસ્ય દ્વે પ્રકૃતી પરાપરે ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-લક્ષણે ઉપન્યસ્ય એતદ્-યોનીનિ ભૂતાનિ [ગીતા 7.7] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્રાપરા પ્રકૃતિઃ ક્ષેત્ર-લક્ષણા પરા તુ જીવ-લક્ષણેતિ તયોર્ અનાદિત્વમ્ ઉક્ત્વા તદ્-ઉભય-યોનિત્વં ભૂતાનામ્ ઉચ્યતે પ્રકૃતિમ્ ઇતિ ।
પ્રકૃતિર્ માયાખ્યા ત્રિગુણાત્મિકા પારમેશ્વરી શક્તિઃ ક્ષેત્ર-લક્ષણા યા પ્રાગ્ અપરા પ્રકૃતિર્ ઇત્ય્ ઉક્તા । યા તુ પરા પ્રકૃતિર્ જીવાખ્યા પ્રાગ્ ઉક્તા સ ઇહ પુરુષ ઇત્ય્ ઉક્ત ઇતિ ન પૂર્વાપર-વિરોધઃ । પ્રકૃતિં પુરુષં ચોભાવ્ અપિ અનાદી એવ વિદ્ધિ । ન વિદ્યતે આદિઃ કારણં યયોસ્ તૌ । તથા પ્રકૃતેર્ અનાદિત્વં સર્વ-જગત્-કારણત્વાત્ । તસ્યા અપિ કારણ-સાપેક્ષત્વે ઽનવસ્થા-પ્રસઙ્ગાત્ । પુરુષસ્યાનાદિત્વં તદ્-ધર્માધર્મ-પ્રયુક્તત્વાત્ કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ જાતસ્ય હર્ષ-શોક-ભય-સમ્પ્રતિપત્તેઃ । અન્યથા કૃત-હાન્ય-કૃતાભ્યાગમ-પ્રસઙ્ગાત્ । યતઃ પ્રકૃતિર્ અનાદિર્ અતસ્ તસ્યા ભૂત-યોનિત્વમ્ ઉક્તં પ્રાગ્ ઉપપદ્યત ઇત્ય્ આહ વિકારાંશ્ ચ ષોડશ
પઞ્ચ મહા-ભૂતાન્ય્ એકાદશેન્દ્રિયાણિ ચ ગુણાંશ્ ચ સત્ત્વ-રજસ્-તમો-રૂપાન્ સુખ-દુઃખ-મોહાન્ પ્રકૃતિ-સંભવાન્ એવ પ્રકૃતિ-કારણકાન્ એવ વિદ્ધિ જાનીહિ

વિશ્વનાથઃ : પરમાત્માનમ્ ઉક્ત્વા ક્ષેત્ર-જ્ઞ-શબ્દ-વાચ્યં જીવાત્માનં વક્તું કુતસ્ તસ્ય માયા-સંસ્લેષઃ, કદા તદ્-આરમ્ભો ઽભૂદ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ પ્રકૃતિં માયાં પુરુષં જીવં ચોભાવ્ અપ્ય્ અનાદી ન વિદ્યતે આદિ કારણં યયોસ્ તથાભૂતૌ વિદ્ધિ અનાદેર્ ઈશ્વરસ્ય મમ શક્તિત્વાત્ ।
ભૂમિર્ આપો ઽનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિર્ એવ ચ ।
અહઙ્કાર ઇતીયં મે ભિન્ના પ્રકૃતિર્ અષ્ટધા ॥
અપરેયમ્ ઇતસ્ ત્વ્ અન્યાં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ મે પરામ્ ।
જીવ-ભૂતાં મહાબાહો યયેદં ધાર્યતે જગત્ ॥ [ગીતા 7.4-5]
ઇતિ મદ્-ઉક્તેર્ માયા-જીવયોર્ અપિ મચ્-છક્તિત્વેન અનાદિત્વાત્ તયોઃ સંશ્લેષો ઽપિ અનાદિર્ ઇતિ ભાવઃ । તત્ર મિથઃ સંશ્લિષ્ટયોર્ અપિ તયોર્ વસ્તુતઃ પાર્થક્યમ્ અસ્તિ એવ ઇત્ય્ આહ વિકારાંશ્ ચ દેહેન્દ્રિયાદીન્ ગુણાંશ્ ચ ગુણ-પરિણામાન્ સુખ-દુઃખ-શોક-મોહાદીન્ પ્રકૃતિ-સમ્ભૂતાન્ પ્રકૃત્ય્-ઉદ્ભૂતાન્ વિદ્ધીતિ ક્ષેત્રાકાર-પરિણતાયાઃ પ્રકૃતેઃ સકાશાદ્ ભિન્નમ્ એવ જીવં વિદ્ધીતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : એવં મિથો વિવિક્ત-સ્વભાવયોર્ અનાદ્યોઃ પ્રકૃતિ-જીવયોઃ સંસર્ગસ્યાનાદિ-કાલિકત્વં સંસૃષ્ટયોસ્ તયોઃ કાર્ય-ભેદસ્ તત્-સંસર્ગસ્યાનાદિ-કાલિકસ્ય હેતુશ્ ચ નિરૂપ્યતે પ્રકૃતિમ્ ઇત્ય્ આદિભિઃ । અપિર્ અવધૃતૌ । મિથઃ સમ્પૃક્તૌ પ્રકૃતિ-પુરુષાવ્ ઉભાવ્ અનાદ્યેવ વિદ્ધિ મદીય-શક્તિત્વાન્ નિત્યાવ્ એવ જાનીહિ । તયોર્ મચ્-છક્તિત્વં તુ પુરૈવોક્તં ભૂમિર્ આપઃ ઇત્ય્ આદિના । અનાદિ-સંસૃષ્ટયોર્ અપિ તયોઃ સ્વરૂપ-ભેદો ઽસ્તીત્ય્ આશયેનાહ્ વિકારાન્ દેહેન્દ્રિયાદીન્ । ગુણાંશ્ સુખ-દુઃખાનિ પ્રકૃતિ-સમ્ભવાન્ પ્રાકૃતાન્ ન તુ જૈવાન્ વિદ્ધીતિ ક્ષેત્રાત્મના પરિણતાયાઃ પ્રકૃતેર્ અન્યો જીવ ઇતિ દર્શિતમ્

ભ્ગ્ 13.20
કાર્ય-કારણ-કર્તૃત્વે હેતુઃ પ્રકૃતિર્ ઉચ્યતે ।
પુરુષઃ સુખ-દુઃખાનાં ભોક્તૃત્વે હેતુર્ ઉચ્યતે

શ્રીધરઃ : વિકારાણાં પ્રકૃતિ-સમ્ભવત્વં દર્શયન્ પુરુષસ્ય સંસાર-હેતુત્વં દર્શયતિ કાર્યેતિ । કાર્યં શરીરમ્ । કારણાનિ સુખ-દુઃખ-સાધનાનીન્દ્રિયાણિ । તેષાં કર્તૃત્વે તદ્-આકાર-પરિણામે પ્રકૃતિર્ હેતુર્ ઉચ્યતે કપિલાદિભિઃ । પુરુષો જીવસ્ તુ તત્-કૃત-સુખ-દુઃખાનાં ભોક્તૃત્વે હેતુર્ ઉચ્યતે । અયં ભાવઃ યદ્યપિ અચેતનાયાઃ પ્રકૃતેઃ સ્વતઃ-કર્તૃત્વં ન સમ્ભવતિ તથા પુરુષસ્યાપ્ય્ અવિકારિણો ભોક્તૃત્વં ન સમ્ભવતિ । તથાપિ કર્તૃત્વં નામ ક્રિયા-નિર્વર્તકત્વમ્ । તચ્ ચાચેતનસ્યાપિ ચેતનાદૃષ્ટ-વશાત્ ચૈતન્યાધિષ્ઠિતત્વાત્ સમ્ભવતિ યથા વહ્નેર્
ઊર્ધ્વ-જ્વલનં વયોસ્ તિર્યગ્ ગમનં વત્સાદૃષ્ટ-વશાત્ ગોસ્તન્ય-પયસઃ ક્ષરણમ્ ઇત્ય્ આદિ । અતઃ પુરુષ-સન્નિધાનાત્ પ્રકૃતેઃ કર્તૃત્વમ્ ઉચ્યતે ભોક્તૃત્વં ચ સુખ-દુઃખ-સંવેદનં, તચ્ ચ ચેતન-ધર્મ એવેતિ પ્રકૃતિ-સન્નિધાનાત્ પુરુષસ્ય ભોક્તૃત્વમ્ ઉચ્યતે ઇતિ

મધુસૂદનઃ : વિકારાણાં પ્રકૃતિ-સમ્ભવત્ત્વં વિવેચયન્ પુરુષસ્ય સંસાર-હેતુત્વં દર્શયતિ કાર્યેતિ । કાર્યં શરીરં કરણાનીન્દ્રિયાણિ તત્-સ્થાનિ ત્રયોદશ દેહારમ્ભકાણિ ભૂતાનિ વિષયાશ્ ચેહ કાર્ય-ગ્રહણેન ગૃહ્યન્તે । ગુણાશ્ ચ સુખ-દુઃખ-મોહાત્મકાઃ કરણાશ્રયત્વાત્ કરણ-ગ્રહણેન ગૃહ્યન્તે । તેષાં કાર્ય-કરણાનાં કર્તૃત્વે તદ્-આકાર-પરિણામે હેતુઃ કારણમ્ પ્રકૃતિર્ ઉચ્યતે મહર્ષિભિઃ । કાર્ય-કરણેતિ દીર્ઘ-પાઠે ઽપિ સ એવાર્થઃ । એવં પ્રકૃતેઃ સંસાર-કારણત્વં વ્યાખ્યાય પુરુષસ્યાપિ યાદૃશં તત્ તદ્ આહ પુરુષો ક્ષેત્રજ્ઞઃ
પરા પ્રકૃતિર્ ઇતિ પ્રાગ્ વ્યાખ્યાતઃ । સ સુખ-દુઃખાનાં સુખ-દુઃખ-મોહાનાં ભોગ્યાનાં સર્વેષામ્ અપિ ભોક્તૃત્વે વૃત્ત્ય્-ઉપરક્તોપલમ્ભે હેતુર્ ઉચ્યતે

વિશ્વનાથઃ : તસ્ય માયા-સંશ્લેષં દર્શયતિ । કાર્યં શરીરમ્ । કારણાનિ સુખ-દુઃખ-સાધનાનીન્દ્રિયાણિ । કર્તાર ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાતારો દેવાસ્ તત્ર તથાધ્યાસેન પુરુષ-સંસર્ગાત્ કાર્યાદિ-રૂપેણ પરિણતા સ્યાદ્ અવિદ્યાખ્યયા સ્વ-વૃત્ત્યા તદ્-અધ્યાસ-પ્રદા ચ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્-કૃત-સુખ-દુઃખાનાં ભોક્તૃત્વે પુરુષો જીવ એવ હેતુઃ । અયં ભાવઃ યદ્યપિ કાર્યત્વ-કારણત્વ-કર્તૃત્વ-ભોક્તૃત્વાનિ પ્રકૃતિ-ધર્મા એવ સ્યુસ્ તદ્ અપિ કાર્યત્વાદિષુ જડાંશ-પ્રાધાન્યાત્, સુખ-દુઃખ-સંવેદન-રૂપે ભોગે તુ ચૈતન્યાંશ-પ્રાધાન્યાત્ । પ્રાધાન્યેન વ્યપદેશા ભવન્તીતિ ન્યાયાત્ કાર્યત્વાદિષુ પ્રકૃતિર્ હેતુઃ
। ભોક્તૃત્વે પુરુષો હેતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ઇતિ

બલદેવઃ : અથ સંસૃષ્ટયોસ્ તયોઃ કાર્ય-ભેદમ્ આહ કાર્યેતિ શરીરં કાર્યં જ્ઞાન-કર્મ-સાધકત્વાદ્ ઇન્દ્રિયાણિ કારણાનિ તેષાં કર્તૃત્વે તત્-તદ્-આકાર-સ્વ-પરિણામે પ્રકૃતિર્ હેતુઃ । પુરુષઃ પ્રકૃતિસ્થો હિ ઇત્ય્ અગ્રિમાત્ સ્વ-સંસર્ગેણ સચેતનાં પ્રકૃતિં પુરુષો ઽધિતિષ્ઠતિ । તદ્-અધિષ્ઠિતા તુ સા તત્-કર્માણુ-ગુણ્યેન પરિણમમાના તત્-તદ્-દેહાદીનાં સ્રષ્ટ્રીતિ પ્રકૃત્યાર્પિતાનાં સુખાદીનાં ભોક્તૃત્વે પુરુષો હેતુસ્ તેષાં ભોગે સ એવ કર્તેય્ અર્થઃ । પ્રકૃત્ય્-અધિષ્ઠાતૃત્વં સુખાદિ-ભોક્તૃત્વં ચ પુરુષસ્ય
કાર્યમ્ । તચ્ ચ શરીરાદિ-કર્તૃત્વં તુ તદ્-અધિષ્ઠાતાયાઃ પ્રકૃતેર્ ઇતિ પુરુષસ્યૈવ કર્તૃત્વં મુખ્યમ્ । એવમ્ આહ સૂત્રકારઃ કર્તા શાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાત્ ઇત્ય્ આદિભિઃ । પરેશસ્ય હરેર્ અધિષ્ઠાતૃત્વં તુ સર્વત્રાવર્જનીયમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં વક્ષ્યતે ચ

ભ્ગ્ 13.21
પુરુષઃ પ્રકૃતિ-સ્થો હિ ભુઙ્ક્તે પ્રકૃતિજાન્ ગુણાન્ ।
કારણં ગુણ-સઙ્ગો ઽસ્ય સદ્-અસદ્-યોનિ-જન્મસુ

શ્રીધરઃ : તથાપ્ય્ અવિકારિણો જન્મ-રહિતસ્ય ચ ભોક્તૃત્વં કથમ્ ઇતિ । અત આહ પુરુષ ઇતિ । હિ યસ્માત્ । પ્રકૃતિ-સ્થસ્ તત્-કાર્યે દેહે તાદાત્મ્યેન સ્થિતઃ પુરુષઃ । અતસ્ તજ્-જનિતાન્ સુખ-દુઃખાદીન્ ભુઙ્ક્તે । અસ્ય ચ પુરુષસ્ય સતીષુ દેવાદિ-યોનિષુ અસતીષુ તિર્યગ્-આદિ-યોનિષુ યાનિ જન્માનિ તેષુ ગુણ-સઙ્ગો ગુણૈઃ શુભાશુભ-કર્મ-કારિભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ સઙ્ગઃ કારણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : યત્ પુરુષસ્ય સુખ-દુઃખ-ભોક્તૃત્વં તાદાત્મ્યેનોપગતઃ પ્રકૃતિ-સ્થો હ્ય્ એવ પુરુષો ભુઙ્ક્તે ઉપલભતે પ્રકૃતિ-જાન્ ગુણાન્ । અતઃ પ્રકૃતિ-જ-ગુણોપલમ્ભ-હેતુષુ સદ્-અસદ્-યોનિ-જન્મસુ સદ્-યોનયો દેવાદ્યાસ્ તેષુ હિ સાત્ત્વિકમ્ ઇષતં ફલં ભુજ્યતે । અસદ્-યોનયઃ પશ્વ્-આદ્યાસ્ તેષુ હિ તામસમ્ અનિષ્ટં ફલં ભુજ્યતે । અતસ્ તન્ નાસ્ય પુરુષસ્ય ગુણ-સઙ્ગઃ સત્ત્વ-રજસ્-તમો-ગુણાત્મક-પ્રકૃતિ-તાદાત્મ્યાભિમાન એવ કારણમ્ । ન ત્વ્ અસઙ્ગસ્ય તસ્ય સ્વતઃ સંસાર ઇત્ય્ અર્થઃ । અથવા ગુણ-સઙ્ગો ગુણેષુ શબ્દાદિષુ સુખ-દુઃખ-મોહાત્મકેષુ
સઙ્ગો ઽભિલાષઃ કામ ઇતિ યાવત્ । સ એવાસ્ય સદ્-અસદ્-યોનિ-જન્મસુ કારણમ્ સ યથા-કામો ભવતિ તત્ ક્રતુર્ ભવતિ યત્ ક્રતુર્ ભવતિ તત્ કર્મ કુરુતે યત્ કર્મ કુરુતે તદ્ અભિસમ્પદ્યતે [બૌ 4.4.5] ઇતિ શ્રુતેઃ । અસ્મિન્ન્ અપિ પક્ષે મૂલ-કારણત્વેન પ્રકૃતિ-તાદાત્મ્યાભિમાનો દ્રષ્ટવ્યઃ

વિશ્વનાથઃ : કિન્તુ તત્ર અનાદ્ય્-અવિદ્યા-કૃતેનાધ્યાસેન એવ કર્ટ્ર્વ-ભોક્તૃત્વાદિકં તદીયમ્ અપિ ધર્મં સ્વીયં મન્યતે । તત એવાસ્ય સંસાર ઇત્ય્ આહ પુરુષ ઇતિ । પ્રકૃતિસ્થઃ પ્રકૃતિ-કાર્ય-દેહે તાદાત્મ્યેન હિ સ્થિતઃ । પ્રકૃતિજાન્ અન્તઃકરણ-ધર્માન્ શોક-મોહ-સુખ-દુઃખાદીન્ ગુણાન્ સ્વીયાન્ એવ અભિમન્યમાનો ભુઙ્ક્તે । તત્ર કારણં ગુણ-સઙ્ગઃ । ગુણમય-દેહેષુ અસ્યાસઙ્ગસ્યાપ્ય્ આત્મનઃ સઙ્ગો ઽવિદ્યા-કલ્પિતઃ । ક્વ ભુઙ્ક્તે ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ સતીષુ દેવાદિ-યોનિષુ અસતીષુ તિર્યગ્-આદિ-યોનિષુ શુભાશુભ-કર્મ-કૃતાસુ યાનિ જન્માનિ તેષુ

બલદેવઃ : પ્રકૃત્ય્-અધિષ્ઠાને સિખાદિભોગે ચ પુરુષસ્યૈવ કર્તૃત્વમ્ ઇત્ય્ એતત્ સ્ફુટયતિ તસ્ય પ્રકૃતિ-સંસર્ગે હેતું ચ દર્શયતિ પુરુષ ઇતિ । ચિત્-સુખૈક-રસો ઽપિ પુરુષો ઽનાદિકર્મ-વાસનયા પ્રકૃતિસ્થસ્ તામ્ અધિષ્ઠિત-તત્-કૃત-દેહેન્દ્રિયઃ પ્રાન-વિશિષ્ટઃ સન્ન્ એવ તત્-કૃતાન્ ગુણાન્ સુખાદીન્ ભુઙ્ક્તે ઽનુભવતિ ક્વેત્ય્ આહ સદ્ ઇતિ । સતીષુ દેવ-માનવાદિષ્વ્ અસતીષુ પશુ-પક્ષ્ય્-આદિષુ ચ સાધ્વ્-અસાધુ-રચિતાસુ યોનિષુ યાનિ જન્માદીનિ તેષ્વ્ ઇતિ તત્ર તત્ર પુરુષસ્યૈવ કર્તૃત્વમ્ ।
તત્-સંસર્ગે હેતુમ્ આહ કારણમ્ ઇતિ । ગુણો ઽસઙ્ગો ઽનાદિ-ગુણ-મય-વિસય-સ્પૃહા । અયમ્ અર્થઃ અનાદિર્ જીવઃ કર્મ-રૂપાણાદિવાસનારક્તઃ । સ ચ ભોક્તૃત્વાદ્ ભોગ્યાન્ વિષયાન્ સ્પૃહયંસ્ તદ્-અર્પિત-કામનાદિ-સન્નિહિતાં પ્રકૃતિમ્ આશ્રયિષ્યતિ યાવત્ સત્-પ્રસઙ્ગાત્ તત્-તદ્-વાસના ક્ષીયતે । તત્-ક્ષયે તુ પરાત્મ-ધામ-સુખાનિ ભુઙ્ક્તે સો ઽશ્નુતે સર્વાન્ કામાન્ સહ બ્રહ્મણા વિપશ્ચિતા ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિભ્ય ઇતિ । યત્ તુ પ્રકૃતેર્ ઇત્ય્ આદેઃ કાર્ય-કારણેત્ય્ આદેઃ પ્રકૃત્યૈવ ચેત્ય્ આદેર્ નાન્યં ગુણેભ્યઃ ઇત્ય્ આદેશ્ ચાપાતતાર્થ-ગ્રાહિભિઃ સાઙ્ખ્યૈઃ પ્રકૃતેર્ એવ કર્તૃત્વમ્ ઉક્તં, તત્ કિલ રભસાભિધાનમ્ એવ લોષ્ટ્ર-કાષ્ઠવદ્ અચેતનાયાસ્ તસ્યાસ્ તત્ત્વ-સમ્ભાવાત્
। ઉપાદાનાપરોક્ષ-ચિકીર્ષાકૃતિમત્ત્વં ખલુ કર્તૃત્વં, તચ્ ચ ચેતનસ્યૈવેતિ શ્રુતિર્ આહ - વિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતે કર્માણિ તનુતે ઽપિ ચ । એષ હિ દ્રષ્ટા સ્પ્રષ્ટા શ્રોતા રસયિતા ઘ્રાતા મન્તા બોદ્ધા કર્તા નિજ્ઞાનાત્મા પુરુષઃ ઇત્ય્ આદિકમ્ ।
યચ્ ચ પુરુષ-સન્નિધાનાચ્ ચૈતન્યાધ્યાસાત્ તસ્યાસ્ તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ આહુસ્ તન્ ન । યત્ સન્નિધ્યધસ્ત-ચૈતન્યાત્ તસ્યાઃ કર્તૃત્વં તત્ તસ્યૈવ સન્નિહિતસ્યેતિ સુવચત્વાત્ । ન ખલુ તપાયસો દગ્ધૃત્વમ્ અયો-હેતુકમ્ અપિ તુ વહ્નિ-હેતુકમ્ એવ દૃષ્ટમ્ । ન ચ ચલતિ જલં ફલતિ તરુર્ ઇતિવજ્ જડાયાસ્ તસ્યાસ્ તત્ત્વ-સિદ્ધિર્ જલાદિષ્વ્ અન્તર્યામ્ય્-અધિષ્ઠિતત્વેનેષ્ટાસિદ્ધેર્ વિધાયક-શ્રુતિ-વ્યાકોપાચ્ ચૈતેદ્ એવમ્ । ન હિ જડ-પ્રકૃતિમ્ ઉદ્દિશ્ય સ્વર્ગાદિ-ફલકં જ્યોતિષ્ટોમાદિ-મોક્ષ-ફલકં ધ્યાનં ચ સ્મૃતિર્ વિધત્તે ઽપિ તુ ચેતનમ્ એવ ભોક્તારમ્ ઉદ્દિશ્યેતિ પુરુષસ્યૈવ કર્તૃત્વમ્ । તચ્ ચ પ્રકૃતેર્ ઇતિ યદ્ ઉક્તં તત્ તુ તદ્-વૃત્તિ-પ્રાચુર્યાદ્ એવ યથા કરેણ બિભ્રતિ પુરુષે કરો બિભર્તીતિ વ્યપદેશસ્ તથા પ્રકૃત્યા
કુર્વતિ પુરુષે પ્રકૃતિઃ કરોતીતિ સ ભવેદ્ ઇત્ય્ એકે, પ્રાકૃતૈર્ દેહાદિભિર્ યુક્તસ્યૈવ પુરુષસ્ય યજ્ઞ-યુદ્ધાદિ-કર્મ-કર્તૃત્વં, ન તુ તૈર્ વિયુક્તસ્ય શુદ્ધસ્યેત્ય્ અતઃ પ્રકૃતેસ્ તદ્ ઇત્ય્ અપરે ॥21।
ભ્ગ્ 13.22
ઉપદ્રષ્ટાનુમન્તા ચ ભર્તા ભોક્તા મહેશ્વરઃ ।
પરમાત્મેતિ ચાપ્ય્ ઉક્તો દેહે ઽસ્મિન્ પુરુષઃ પરઃ

શ્રીધરઃ : તદ્ અનેન પ્રકારેણ પ્રકૃત્ય્-અવિવેકાદ્ એવ પુરુષસ્ય સંસારઃ । ન તુ સ્વરૂપતઃ । ઇત્ય્ આશયેન તસ્ય સ્વરૂપમ્ આહ ઉપદ્રષ્ટેતિ । અસ્મિન્ પ્રકૃતિ-કાર્યે દેહે વર્તમાનો ઽપિ પુરુષઃ પરો ભિન્ન એવ । ન તદ્-ગુણૈર્ યુજ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ર હેતવઃ યસ્માદ્ ઉપદ્રષ્ટા પૃથગ્-ભૂત એવ સમીપે સ્થિત્વા દ્રષ્ટા સાક્ષીત્ય્ અર્થઃ । તથા અનુમન્તા અનુમોદિતૈવ સન્નિધિ-માત્રેણાનુગ્રાહકઃ । સાક્ષી ચેતાઃ કેવલો નિર્ગુણશ્ ચ [ગ્તુ 2.96, પુરુષ-બોધિની] ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ । તથા ઐશ્વર્યેણ રૂપેણ ભર્તા વિધાયક ઇતિ ચોક્તઃ । ભોક્તા પાલક ઇતિ ચ । મહાંશ્ ચાસૌ ઈશ્વરશ્ ચ સ બ્રહ્માદીનામ્ અપિ પતિર્ ઇતિ ચ પરમાત્મા વાન્તર્યામીતિ
ચોક્તઃ શ્રુત્યા । તથા ચ શ્રુતિઃ એષ સર્વેશ્વર એવ્સ ભૂતાધિપતિર્ લોક-પાલઃ ઇત્ય્ આદિ

મધુસૂદનઃ : તદ્ એવં પ્રકૃતિ-મિથ્યા-તાદાત્મ્યાત્ પુરુષસ્ય સંસારો ન સ્વરૂપેણેત્ય્ ઉક્તમ્ । કીદૃશં પુનસ્ તસ્ય સ્વરૂપં યત્ર ન સમ્ભવતિ સંસારઃ ? ઇત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયાં તસ્ય સ્વરૂપં સાક્ષાન્ નિર્દિશન્ન્ આહ ઉપદ્રષ્ટેતિ । અસ્મિન્ પ્રકૃતિ-પરિણામે દેહે જીવ-રૂપેણ વર્તમાનો ઽપિ પુરુષઃ પરઃ પ્રકૃતિ-ગુણાસંસૃષ્ટઃ પરમાર્થતો ઽસંસારી સ્વેન રૂપેણેત્ય્ અર્તહ્ઃ । યત ઉપદ્રષ્ટા યથ ઋત્વિગ્-યજમાનેષુ યજ્ઞ-કર્મ-વ્યાપૃતેષુ તત્-સમીપસ્થો ઽન્યઃ સ્વયમ્ અવ્યાપૃતો યજ્ઞ-વિદ્યા-કુશલત્વાદ્ ઋત્વિગ્-યજમાન-વ્યાપાર-ગુણ-દોષાણામ્ ઈક્ષિતા,
તદ્વત્ કાર્ય-કરણ-વ્યાપારેષુ સ્વયમ્ અવ્યાપૃતો વિલક્ષણસ્ તેષાં કાર્ય-કરણાનાં સ-વ્યાપરાણાં સમીપસ્થો દ્રષ્ટા ન તુ કર્તા પુરુષઃ । સ યત્ તત્ર કિંચિત્ પશ્યત્ય્ અનન્વાગ્ અતસ્ તેન ભવત્ય્ અસઙ્ગો હ્ય્ અયં પુરુષઃ [બૌ 4.3.15] ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અથવા, દેહ-ચક્ષુર્-મનો-બુદ્ધ્ય્-આત્માનો દ્રષ્ટૃષુ મધ્યે બાહ્યાન્ દેહાદીન્ અપેક્ષ્યાત્યવ્યવહિતો દ્રષ્ટાત્મા પુરુષ ઉપદ્રષ્ટા । ઉપ-શબ્દસ્ય સામીપ્યાર્થત્વાત્ તસ્ય ચાવ્યવધાન-રૂપસ્ય પ્રત્યગ્-આત્મન્ય્ એવ પર્યવસાનાત્ ।
અનુમન્તા ચ કાર્ય-કરણ-પ્રવૃત્તિષુ સ્વયમ્ અપ્રવૃત્તો ઽપિ પ્રવૃત્ત ઇવ સંનિધિ-માત્રેણ તદ્-અનુકૂલત્વાદ્ અનુમન્તા । અથવા, સ્વ-વ્યાપારેષુ પ્રવૃત્તાન્ દેહેન્દ્રિયાદીન્ ન નિવારયતિ કદાચિદ્ અપિ તત્-સાક્ષિ-ભૂતઃ પુરુષ ઇત્ય્ અનુમન્તા । સાક્ષી ચેતા [ગ્તુ 2.96, પુરુષ-બોધિની] ઇતિ શ્રુતેઃ । ભર્તા
ભર્તા દેહેન્દ્રિય-મનો-બુદ્ધીનાં સંહતાનાં ચૈતન્યાભાસ-વિશિષ્ટાનાં સ્વ-સત્તયા સ્ફુરણેન ચ ધારયિતા પોષયિતા ચ । ભોક્તા બુદ્ધેઃ સુખ-દુઃખ-મોહાત્મકાન્ પ્રત્યયાન્ સ્વરૂપ-ચૈતન્યેન પ્રકાશયતીતિ નિર્વિકાર એવોપલબ્ધા । મહેશ્વરઃ સર્વાત્મત્વાત્ સ્વતન્ત્રત્વાચ્ ચ મહાન્ ઈશ્વરશ્ ચેતિ મહેશ્વરઃ । પરમાત્મા દેહાદિ-બુદ્ધ્ય્-અન્તાનાં અવિદ્યયાત્મત્વેન કલ્પિતાનામ્ પરમઃ પ્રકૃષ્ટ ઉપદ્રષ્ટૃત્વાદિ-પૂર્વોક્ત-વિશેષણ-વિશિષ્ટ આત્મા પરમાત્મા । ઇત્ય્ અનેન શબ્દેનાપિ ઉક્તઃ કથિતઃ શ્રુતૌ । ચ-કારાદ્ ઉપદ્રષ્ટેત્ય્-આદિ-શબ્દૈર્ અપિ સ એવ પુરુષઃ પરઃ । ઉત્તમઃ પુરુષસ્
ત્વ્ અન્યઃ પરમાત્મેત્ય્ ઉદાહૃતઃ [ગીતા 15.17] ઇત્ય્ અગ્રે વક્ષ્યતે

વિશ્વનાથઃ : જીવાત્માનમ્ ઉક્ત્વા પરમાત્માનમ્ આહ ઉપદ્રષ્ટેતિ । યદ્યપિ અનાદિ મત્-પરં બ્રહ્મ ઇત્ય્ આદિના હૃદિ સર્વસ્ય વિષ્ઠિતમ્ ઇત્ય્ અનેન ચ સામાન્યતઃ પશેષતશ્ ચ પરમાત્મા પ્રોક્ત એવ, તદ્ અપિ તસ્ય જીવાત્મ-સાહિત્યેનાપિ પૃથગ્ એવ સ્પષ્ટતયા દેહસ્થત્વ-જ્ઞાપનાર્થમ્ ઇયમ્ ઉક્તિર્ જ્ઞેયા । અસ્મિન્ દેહે પરો ઽન્યઃ પુરુષો યો મહેશ્વર્ઃ સ પરમાત્મેતિ ચાપ્ય્ ઉક્તઃ । પરમાત્મેતિ ચ નામ્નાપ્ય્ ઉક્તો ભવતીત્ય્ અર્થઃ । તત્ર પરમ-શબ્દ એકાત્મવાદ-પક્ષે સ્વાંશ ઇતિ દ્યોતનાર્થો જીવસ્ય ઉપ સમીપે પૃથક્-સ્થિત એવ દ્રષ્ટા સાક્ષી । અનુમન્તાનુમોદન-કર્તા સન્નિધિ-માત્રેણાનુગ્રાહકઃ । સાક્ષી ચેતાઃ કેવલો નિર્ગુણશ્ ચ [ગ્તુ 2.96, પુરુષ-બોધિની]
ઇતિ શ્રુતેઃ । તથા ભર્તા ધારકો ભોક્તા પાલકઃ ।
બલદેવઃ : દેહે સુખાદિભોક્ટ્રયાવસ્થિતં જીવમ્ ઉક્ત્વા નિયન્તૃતયા તત્રાવસ્થિતમ્ ઈશ્વરમ્ આહ ઉપદ્રષ્ટેતિ । અસ્મિન્ દેહે પરો જીવાદ્ અન્યઃ પુરુષો ઽસ્તિ યો મહેશ્વરઃ પરમાત્મેતિ પ્રોક્તઃ । ઉપદ્રષ્ટા સન્નિધૌ પૃથક્-સ્થિત એવ સાક્ષી । અનુમન્તાનુમતિ-દાતા તદ્-અનુમતિં વિના જીવઃ કિઞ્ચિદ્ અપિ કર્તું ન ક્ષમ ઇત્ય્ અર્થઃ । ભર્તા ધારકઃ । ભોક્તા પાલકઃ । સર્વતઃ પાણિ ઇત્ય્ આદિભિર્ ઉક્તસ્યાપીશસ્ય જીવેન સહ સ્થિતિં વક્તું પુનર્ ઉક્તિઃ

ભ્ગ્ 13.23
ય એવં વેત્તિ પુરુષં પ્રકૃતિં ચ ગુણૈઃ સહ ।
સર્વથા વર્તમાનો ઽપિ ન સ ભૂયો ઽભિજાયતે

શ્રીધરઃ : એવં પ્રકૃતિ-પુરુષ-વિવેક-જ્ઞાનિનં સ્તૌતિ ય એવમ્ ઇતિ । એવમ્ ઉપદ્રષ્ટૃત્વાદિ-રૂપેણ પુરુષં યો વેત્તિ પ્રકૃતિં ચ ગુણૈઃ સહ સુખ-દુઃખાદિ-પરિણામૈઃ સહિતાં યો વેત્તિ સ પુરુષઃ સર્વથા વિધિમ્ અતિલઙ્ઘ્યેહ વર્તમાનો ઽપિ પુનર્ નાભિજાયતે । મુચ્યતે એવેત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : તદ્ એવં સ ચ યો યત્ પ્રભાવશ્ ચ [ગીતા 13.4] ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ ઇદાનીં યજ્ જ્ઞાત્વામૃતમ્ અશ્નુતે ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઉપસંહરતિ ય એવમ્ ઇતિ । ય એવમ્ ઉક્તેન પ્રકારેણ વેત્તિ પુરુષમ્ અયમ્ અહમ્ અસ્મીતિ સાક્ષાત્કરોતિ પ્રકૃતિં ચાવિદ્યાં ગુણૈઃ સ્વ-વિકારૈઃ સહ મિથ્યા-ભૂતામ્ આત્મ-વિદ્યયા બાધિતાં વેત્તિ નિવૃત્તે મમાજ્ઞાન-તાત્-કાર્યે ઇતિ, સ સર્વથા પ્રારબ્ધ-કર્મ-વશાદ્ ઇન્દ્રવદ્ વિધિમ્ અતિક્રમ્ય વર્તમાનો ઽપિ ભૂયો ન જાયતે પતિતે ઽસ્મિન્ વિદ્વચ્-છરીરે પુનર્ દેહ-ગ્રહણં ન કરોતિ । અવિદ્યાયાં વિદ્યયા નાશિતાયાં તત્-કાર્યાસંભવસ્ય બહુધોક્તત્વાત્ તદ્-અધિગમ ઉત્તર-પૂર્વાર્ધયોર્ અશ્લેષ-વિનાશૌ તદ્-વ્યપદેશાત્ [વ્સ્ 4.1.13] ઇતિ ન્યાયાત્ । અપિ-શબ્દાદ્ વિધિમ્ અનતિક્રમ્ય વર્તમાનઃ
સ્વ-વૃત્તસ્થો ભૂયો ન જાયત ઇતિ કિમ્ ઉ વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : એતજ્-જ્ઞાન-ફલમ્ આહ ય ઇતિ । પુરુષં પરમાત્માનં પ્રકૃતિં માયા-શક્તિં । ચ-કારાજ્ જીવ-શક્તિં ચ । સર્વથા વર્તમાનો ઽપિ લય-વિક્ષેપાદિ-પરાભૂતો ઽપિ

બલદેવઃ : એતજ્-જ્ઞાન-ફલમ્ આહ ય ઇતિ । એવં મદ્-ઉક્ત-વિધયા મિથો વિવિક્તતયા યઃ પુરુષં મહેશ્વર-પ્રકૃતિં ચ જીવં ચ વેત્તિ ! સર્વથા વ્યવહાર-સમ્પર્કેણ વર્તમાનો ઽપિ ભૂયો નાભિજાયતે દેહાન્તે વિમુચ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 13.24
ધ્યાનેનાત્મનિ પશ્યન્તિ કે ચિદ્ આત્માનમ્ આત્મના ।
અન્યે સાંખ્યેન યોગેન કર્મ-યોગેન ચાપરે

શ્રીધરઃ : એવમ્ભૂત-વિવિક્તાત્મ-જ્ઞાન-સાધન-વિકલ્પાન્ આહ ધ્યાનેનેતિ દ્વાભ્યામ્ । ધ્યાનેનાત્માકારપ્રત્યયાવૃત્ત્યા । આત્મનિ દેહ એવ આત્મના મનસા એવમ્ આત્માનં કેચિત્ પશ્યન્તિ । અન્યે તુ સાઙ્ખ્યેન પ્રકૃતિ-પુરુષ-વૈલક્ષણ્યાલોચનેન યોગેનાષ્ટાઙ્ગેન । અપરે ચ કર્મ-યોગેન । પશ્યન્તીતિ સર્વત્રાનુષઙ્ગઃ । એતેષાં ચ ધ્યાનાદીનાં યથા-યોગ્યં ક્રમ-સમુચ્ચયે સત્ય્ અપિ તત્-તન્-નિષ્ઠા-ભેદાભિપ્રાયેણ વિકલ્પોક્તિઃ

મધુસૂદનઃ : અત્રાત્મ-દર્શને સાધન-વિકલ્પા ઇમે કથ્યન્તે ધ્યાનેનેતિ । ઇહ હિ ચતુર્વિધા જનાઃ, કેચિદ્ ઉત્તમાઃ કેચિન્ મધ્યમાઃ કેચિન્ મન્દાઃ કેચિન્ મન્દતરા ઇતિ । તત્રોત્તમાનામ્ આત્મ-જ્ઞાન-સાધનમ્ આહ । ધ્યાનેન વિજાતીય-પ્રત્યયાનન્તરિતેન સજાતીય-પ્રત્યય-પ્રવાહેણ શ્રવણ-મનન-ફલ-ભૂતેનાત્મ-ચિન્તનેન નિદિધ્યાસન-શબ્દેનોદિતેનાત્મનિ બુદ્ધૌ પશ્યન્તિ સાક્ષાત્કુર્વન્તિ આત્માનં પ્રત્યક્-ચેતનમ્ આત્મના ધ્યાન-સંસ્કૃતેનાન્તઃ-કરણેન કેચિદ્ ઉત્તમા યોગિનઃ ।
મધ્યમાનામ્ આત્મ-જ્ઞાન-સાધનમ્ આહ -- અન્યે મધ્યમાઃ સાંખ્યેન યોગેન નિદિધ્યાસન-પૂર્વ-ભાવિના શ્રવણ-મનન-રૂપેણ નિત્યાનિત્ય-વિવેકાદિ-પૂર્વકેણેમે ગુણ-ત્રય-પરિણામા અનાત્મનઃ સર્વે મિથ્યા-ભૂતાસ્ તત્-સાક્ષિ-ભૂતો નિત્યો વિભુર્ નિર્વિકારઃ સત્યઃ સમસ્ત-જડ-સમ્બન્ધ-શૂન્ય આત્માહમ્ ઇત્ય્ એવં વેદાન્ત-વાક્ય-વિચાર-જન્યેન ચિન્તનેન પશ્યન્તિ આત્માનમ્ આત્મનિતિ વર્તતે । ધ્યાનેનોત્પત્તિ-દ્વારેણેત્ય્ અર્થઃ ।
મન્દાનામ્ જ્ઞાન-સાધનમ્ આહ -- કર્મ-યોગેનેશ્વરાર્પણ-બુદ્ધ્યા ક્રિયમાણેન ફલાભિસન્ધિ-રહિતેન તત્-તદ્-વર્ણાશ્રમોચિતેન વેદ-વિહિતેન કર્મ-કલાપેન ચાપરે મન્દાઃ પશ્યન્તિ આત્માનમ્ આત્મનિતિ વર્તતે । સત્ત્વ-શુદ્ધ્યા શ્રવણ-મનન-ધ્યાનોત્પત્તિ-દ્વારેણેત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : અત્ર સાધન-વિકલ્પમ્ આહ ધ્યાનેતિ દ્વાભ્યામ્ । કેચિદ્ ભક્તા ધ્યાનેન ભગવચ્-ચિન્તનેનૈવ । ભક્ત્યા મામ્ અભિજાનાતિ [ગીતા 18.55] ઇત્ય્ અગ્રિમોક્તેર્ આત્મનિ મન્સ્ય્ આત્મના સ્વયમ્ એવ ન ત્વ્ અન્યેન કેનાપ્ય્ ઉપકારેકેણેત્ય્ અર્થઃ । અન્યે જ્ઞાનિનઃ સાઙ્ખ્યમ્ આત્માનાત્મ-વિવેકસ્ તેન । અપરે યોગિનો યોગેનાષ્ટાઙ્ગેન કર્મ-યોગેન નિષ્કામ-કર્મણા ચ । અત્ર સાઙ્ખ્યાષ્ટાઙ્ગ-યોગ-નિષ્કામ-કર્મ-યોગાઃ પરમાત્મ-દર્શને પરસ્પરયૈવ હેતવો ન તુ સાક્ષાદ્ ધેતવસ્ તેષાં સાત્ત્વિકત્વાત્ પરમાત્મનસ્ તુ ગુણાતીતત્વાત્ । કિં ચ જ્ઞાનં ચ મયિ સન્ન્યસેત્ [ભ્પ્ 11.19.1] ઇતિ ભગવદ્-ઉક્તેર્ જ્ઞાનાદિ-સન્ન્યાસાનન્તરમ્ એવ ભક્ત્યાહમ્ એકયા ગ્રાહ્યઃ [ભ્પ્ 11.14.11] ઇત્ય્ ઉક્તેર્ જ્ઞાનં વિમુચ્ય તયા ભક્ત્યૈવ
પશ્યન્તિ

બલદેવઃ : મહેશ્વરસ્ય પ્રાપ્તૌ સાધન-વિકલ્પાન્ આહ ધ્યાનેનેતિ દ્વાભ્યામ્ । કેચિદ્ વિશુદ્ધ-ચિત્તા આત્મનિ મનસિ સ્થિતમ્ આત્માનં મહેશ્વરં માં ધ્યાનેનોપસર્જની-ભૂત-જ્ઞાનેન પશ્યન્તિ સાક્ષાત્ કુર્વન્ત્ય્ આત્મના સ્વયમ્ એવ, ન ત્વ્ અન્યેનોપકારકેણ । અન્યે સાઙ્ખ્યેનોપસર્જની-ભૂત-ધ્યાનેન જ્ઞાનેન પશ્યન્તિ । અન્ય-યોગેનોપસર્જની-ભૂત-જ્ઞાનેનાષ્ટાઙ્ગેન પશ્યન્તિ । અપરે તુ કર્મ-યોગેનાન્તર્ગત-ધ્યાન-જ્ઞાનેન નિષ્કામેણ કર્મણા

ભ્ગ્ 13.25
અન્યે ત્વ્ એવમ્ અજાનન્તઃ શ્રુત્વાન્યેભ્ય ઉપાસતે ।
તે ઽપિ ચાતિતરન્ત્ય્ એવ મૃત્યું શ્રુતિ-પરાયણાઃ

શ્રીધરઃ : અતિ-મન્દાધિકારિણાં નિસ્તારોપાયમ્ આહ અન્ય ઇતિ । અન્યે તુ સાઙ્ખ્ય-યોગાદિ-માર્ગેણ એવમ્ભૂતમ્ ઉપદ્રષ્ટૃત્વાદિ-લક્ષણમ્ આત્માનમ્ સાક્ષાત્કર્તુમ્ અજાનન્તો ઽન્યેભ્ય આચાર્યેભ્ય ઉપદેશતઃ શ્રુત્વા ઉપાસન્તે ધ્યાયન્તિ । તે ઽપિ ચ શ્રદ્ધયોપદેશ-શ્રવણ-પરાયણાઃ સન્તો મૃત્યું સંસારં શનૈર્ અતિતરન્ત્ય્ એવ

મધુસૂદનઃ : મન્દતરાણાં જ્ઞાન-સાધનમ્ આહ અન્ય ઇતિ । અન્યે તુ મન્દતરાઃ । તુ-શબ્દઃ પૂર્વ-શ્લોકોક્ત-ત્રિવિધાધિકારિ-વૈલક્ષણ્ય-દ્યોતનાર્થઃ । એષૂપાયેષ્વ્ અન્યતરેણાપ્ય્ એવં યથોક્તમ્ આત્માનમ્ અજાનન્તો ઽન્યેભ્યઃ કારુણિકેભ્ય આચાર્યેભ્યઃ શ્રુત્વા "ઇદમ્ એવ ચિન્તયત" ઇત્ય્ ઉક્તા ઉપાસતે શ્રદ્દધાનાઃ સન્તશ્ ચિન્તયન્તિ । તે ઽપિ ચાતિતરન્ત્ય્ એવ મૃત્યુમ્ સંસારમ્ શ્રુતિ-પરાયણાઃ સ્વયં વિચારાસમર્થા અપિ શ્રદ્દધાનતયા ગુરૂપદેશ-શ્રવણ-માત્ર-પરાયણાઃ । તે ઽપીત્ય્ અપિ-શબ્દાદ્યે સ્વયં વિચાર-સમર્થાસ્ તે મૃત્યુમ્ અતિતરન્તીતિ કિમ્ ઉ વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : અન્યે ઇતસ્ તતઃ કથા-શ્રોતારઃ

બલદેવઃ : અન્યે ત્વ્ એવમ્ ઈદૃશાનુપાયાન્ અજાનન્તઃ શ્રુતિ-પરાયણાસ્ તત્-તત્-કથા-શ્રવણાદિ-નિષ્ઠાઃ સામ્પ્રતિકા અન્યેભ્યસ્ તદ્-વક્તૃભ્યસ્ તાન્ ઉપાયાન્ શ્રુત્વા તં મહેશ્વરમ્ ઉપાસતે । તે ઽપિ ચાત્ ત-સઙ્ગિનશ્ ચ ક્રમેણ તાન્ ઉપલભ્યાનુષ્ઠાય ચ મૃત્યુમ્ અતિતરન્ત્ય્ એવેતિ તત્-કથા-શ્રુતિ-મહિમાતિશયો દર્શિતઃ

ભ્ગ્ 13.26
યાવત્ સંજાયતે કિંચિત્ સત્ત્વં સ્થાવર-જઙ્ગમમ્ ।
ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-સંયોગાત્ તદ્ વિદ્ધિ ભરતર્ષભ

શ્રીધરઃ : અથ કર્મ-યોગસ્ય તૃતીય-ચતુર્થ-પઞ્ચમેષુ પ્રપઞ્ચિતત્વાદ્ ધ્યાન-યોગસ્ય ચ ષષ્ઠાષ્ઠમયોઃ પ્રપઞ્ચિતત્વાદ્ ધ્યાનાદેશ્ ચ સાઙ્ખ્ય-વિવિક્તાત્મ-વિષયત્વાત્ સાઙ્ખ્યમ્ એવ પ્રપઞ્ચયન્ન્ આહ યાવદ્ ઇત્ય્ આદિ યાવદ્ અધ્યાયાન્તમ્ । યાવત્ કિઞ્ચિત્ વસ્તુ-માત્રં સત્ત્વમ્ ઉત્પદ્યતે તત્ સર્વં ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ યોગાદ્ અવિવેક-કૃત-તાદાત્મ્યાધ્યાસાદ્ ભવતીતિ જાનીહિ

મધુસૂદનઃ : સંસારસ્યાવિદ્યકત્વાદ્ વિદ્યયા મોક્ષ ઉપપદ્યત ઇત્ય્ એતસ્યાર્થસ્યાવધારણાય સંસાર-તન્-નિવર્તક-જ્ઞાનયોઃ પ્રપઞ્ચઃ ક્રિયતે યાવદ્ અધ્યાય-સમાપ્તિ । તત્ર કારણં ગુણ-સઙ્ગો ઽસ્ય સદ્-અસદ્-યોનિ-જન્મસ્વ્ [ગીતા 13.21] ઇત્ય્ એતત્ પ્રાગ્ ઉક્તં વિવૃણોતિ યાવદ્ ઇતિ । યાવત્ કિમ્ અપિ સત્ત્વં વસ્તુ સંજાયતે સ્થાવરં જઙ્ગમં વા તત્ સર્વં ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-સંયોગાદ્ અવિદ્યા-તત્-કાર્યાત્મકં જડમ્ અનિર્વચનીયં સદ્-અસત્ત્વં દૃશ્ય-જાતં ક્ષેત્રં તદ્-વિલક્ષણં તદ્-ભાસકં સ્વ-પ્રકાશ-પરમાર્થ-સચ્-ચૈતન્યમ્ અસઙ્ગોદાસીનં નિર્ધર્મકમ્
અદ્વિતીયં ક્ષેત્રજ્ઞં તયોઃ સંયોગો માયા-વશા ઇતરેતરાવિવેક-નિમિત્તો મિથ્યા-તાદાત્મ્યાધ્યાસઃ સત્યાનૃત-મિથુનીકરણાત્મકઃ । તસ્માદ્ એવ સંજાયતે તત્ સર્વં કાર્ય-જાતમ્ ઇતિ વિદ્ધિ હે ભરતર્ષભ । અતઃ સ્વરૂપાજ્ઞાન-નિબન્ધનઃ સંસારઃ સ્વરૂપ-જ્ઞાનાદ્ વિનંષ્ટુમ્ અર્હતિ સ્વપ્નાદિવદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : ઉક્તમ્ એવાર્થં પ્રપઞ્ચયતિ યાવદ્ અધ્યાય-સમાપ્તિ । યાવદ્ ઇતિ યત્-પ્રમાણકં નિકૃષ્ટમ્ ઉત્કૃષ્ટં વા । સત્ત્વં પ્રાણિ-માત્રમ્

બલદેવઃ : અથાનાદિ-સંયુક્તયોઃ પ્રકૃતિ-જીવયોર્ યોગાનુસન્ધાનાય તયોઃ સંયોગેન સૃષ્ટિં તાવદ્ આહ યાવદ્ ઇતિ । સ્થાવર-જઙ્ગમં કિઞ્ચિત્ સત્ત્વં પ્રાણિ-જાતં યાવદ્ યત્-પ્રમાણકમ્ ઉત્કૃષ્ટમ્ અપકૃષ્ટં ચ સઞ્જાયતે તત્ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-સંયોગાદ્ વિદ્ધિ । ક્ષેત્રેણ પ્રકૃત્યા સહ ક્ષેત્રજ્ઞયોઃ સમ્બન્ધાજ્ જાનીહીત્ય્ અર્થઃ । ઈશ્વરઃ પ્રકૃતિ-જીવૌ નિયમયન્ પ્રવર્તયતિ, તૌ તુ મિથઃ સમ્બધ્નીત । તતો દેહોત્પત્તિ-દ્વારા પ્રાણિ-સૃષ્ટિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 13.27
સમં સર્વેષુ ભૂતેષુ તિષ્ઠન્તં પરમેશ્વરમ્ ।
વિનશ્યત્સ્વ્ અવિનશ્યન્તં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

શ્રીધરઃ : અવિવેક-કૃતં સંસારોદ્ભવમ્ ઉક્ત્વા તન્-નિવૃત્તયે વિવ્ક્તાત્મ-વિષયં સમ્યગ્-દર્શનમ્ આહ સમમ્ ઇતિ । સ્થાવર-જઙ્ગમાત્મકેષુ ભૂતેષુ નિર્વિશેષં સદ્-રૂપેણ સમં યથા ભવત્ય્ એવં તિષ્ઠન્તં પરમાત્માનં યઃ પશ્યતિ અતએવ તેષુ વિનશ્યત્સ્વ્ અપિ અવિનશ્યન્તં યઃ પશ્યતિ સ એવ સમ્યક્ પશ્યતિ

મધુસૂદનઃ : એવં સંસારમ્ અવિદ્યાત્મકમ્ ઉક્ત્વા તન્ નિવર્તક-વિદ્યા-કથનાય ય એવં વેત્તિ પુરુષમ્ ઇતિ પ્રાગ્ ઉક્તં વિવૃણોતિ સમમ્ ઇતિ । સર્વેષુ ભૂતેષુ ભવન-ધર્મકેષુ સ્થાવર-જઙ્ગમાત્મકેષુ પ્રાણિષુ અનેક-વિધ-જન્માદિ-પરિણામ-શીલતયા ગુણ-પ્રધાન-ભાવાપત્ત્યા ચ વિષમેષુ અતએવ ચઞ્ચલેષુ પ્રતિક્ષણ-પરિણામિનો હિ ભાવા નાપરિણમ્ય ક્ષણમ્ અપિ સ્થાતુમ્ ઈશતે । અત એવ પરસ્પર-બાધ્ય-બાધક-ભાવાપન્નેષુ એવમ્ અપિ વિનશ્યત્સુ દૃષ્ટ-નષ્ટ-સ્વભાવેષુ માયા-ગન્ધર્વ-નગરાદિ-પ્રાયેષુ સમં સર્વત્રૈક-રૂપં પ્રતિદેહમ્ એકં જન્માદિ-પરિણામ-શૂન્યતયા
ચ તિષ્ઠન્તમ્ અપરિણમમાનં પરમેશ્વરં સર્વ-જડ-વર્ગ-સત્તા-સ્ફૂર્તિ-પ્રદત્વેન બાધ્ય-બાધક-ભાવ-શૂન્યં સર્વદોપાનાસ્કન્દિતમ્ અવિનશ્યન્તં દૃષ્ટ-નષ્ટ-પ્રાય-સર્વ-દ્વૈત-બાધે ઽપ્ય્ અબાધિતમ્ । એવં સર્વ-પ્રકારેણ જડ-પ્રપઞ્ચ-વિલક્ષણમ્ આત્માનં વિવેકેન યઃ શાસ્ત્ર-ચક્ષુષા પશ્યતિ સ એવ પશ્યત્ય્ આત્માનં જાગ્રદ્-બોધેન સ્વપ્ન-ભ્રમં બાધમાન ઇવ ।
અજ્ઞસ્ તુ સ્વપ્ન-દર્શીવ ભ્રાન્ત્યા વિપરીતં પશ્યન્ ન પશ્યત્ય્ એવ । અદર્શનાત્મકત્વાદ્ ભ્રમસ્ય । ન હિ રજ્જું સર્પતયા પશ્યન્ પશ્યતીતિ વ્યપદિશ્યતે । રજ્જ્વ્-અદર્શનાત્મકત્વાત્ સર્પ-દર્શનસ્ય । એવમ્-ભૂતાન્ય્ આનુપરક્ત-શુદ્ધાત્મ-દર્શનાત્ તદ્-દર્શર્નાત્મિકાયા અવિદ્યાયા નિવૃત્તિસ્ તતસ્ તત્-કાર્ય-સંસાર-નિવૃત્તિર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । અત્રાત્માનમ્ ઇતિ વિશેષ્ય-લાભો વિશેષણ-મર્યાદયા । પરમેશ્વરમ્ ઇત્ય્ એવ વા વિશેષ્ય-પદમ્ । વિષમત્વ-ચઞ્ચલત્વ-બાધ્ય-બાધક-રૂપત્વ-લક્ષણં જડ-ગતં વૈધર્મ્યં સમત્વ-તિષ્ઠત્ત્વ-પરમેશ્વરત્વ-રૂપાત્મ-વિશેષણ-વશાદ્ અર્થાત્ પ્રાપ્તમ્ અન્યત્ કણ્ઠોક્તમ્ ઇતિ વિવેકઃ

વિશ્વનાથઃ : પરમાત્માનં ત્વ્ એવં જાનીયાદ્ ઇત્ય્ આહ સમમ્ ઇતિ । વિનશ્યત્સ્વ્ અપિ દેહેષુ યઃ પશ્યતિ, સ એવ જ્ઞાનીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : અથ પ્રકૃતૌ તત્-સંયુક્તેષુ ચ જીવેષુ સ્થિતમ્ અપીશ્વરં તેભ્યો વિવિક્તં પશ્યેદ્ ઇત્ય્ આહ સમમ્ ઇતિ । યસ્ ત્વ્ અતત્ત્વવિત્ પ્રસઙ્ગી સર્વેષુ સ્થાવર-જઙ્ગમ-દેહવત્સુ ભૂતેષુ જીવેષુ સમમ્ એકરસં યથા સ્યાત્ તથા તિષ્ઠન્તં પરમેશ્વરં વિનશ્યત્સુ તત્-તદ્-દેહ-વિમર્દેન વિનાશં ગચ્છત્સુ તેષ્વ્ અવિનશ્યન્તં તદ્-વૈક્ષણં પશ્યતિ સ એવ પશ્યતિ તદ્-યાથાત્મ્ય-દર્શી ભવતિ । તથા ચ વૈવિધ્ય-વિનાશ-ધર્મિભ્યઃ પ્રકૃતિ-સંયોગિભ્યો જીવેભ્ય ઐકરસ્યાવિનાશ-ધર્મા પરેશો વિવિક્ત ઇતિ

ભ્ગ્ 13.28
સમં પશ્યન્ હિ સર્વત્ર સમવસ્થિતમ્ ઈશ્વરમ્ ।
ન હિનસ્ત્ય્ આત્મનાત્માનં તતો યાતિ પરાં ગતિમ્

શ્રીધરઃ : કુત ઇતિ । અત આહ સમમ્ ઇતિ । સર્વત્ર ભૂતમાત્રે સમં સમ્યગ્ અપ્રચ્યુત-સ્વરૂપેણાવસ્થિતં પરમાત્માનં પશ્યન્ । હિ યસ્માદ્ આત્મના સ્વેનૈવાત્માનં ન હિનસ્તિ । અવિદ્યયા સચ્-ચિદ્-આનન્દ-રૂપમ્ આત્માનં તિરસ્કૃત્ય ન વિનાશયતિ । તતશ્ ચ પરાં ગતિં મોક્ષં પ્રાપ્નોતિ । યત્ ત્વ્ એવં ન પશ્યતિ સ હિ દેહાત્મ-દર્શી દેહેન સહાત્માનં હિનસ્તિ । તથા ચ શ્રુતિઃ -
અસૂર્યા નામ તે લોકા અન્ધેન તમસાવૃતાઃ ।
તાંસ્ તે પ્રેત્યાભિગચ્છન્તિ યે કે ચાત્મ-હનો જનાઃ ॥ [ઈશૌ 3] ઇતિ ॥28।
મધુસૂદનઃ : તદ્ એતદ્ આત્મ-દર્શનં ફલેન સ્તૌતિ રુચ્ય્-ઉત્પત્તયે સમમ્ ઇતિ । સમવસ્થિતં જન્માદિ-વિનાશાન્ત-ભાવ-વિકાર-શૂન્યતયા સમ્યક્તયાવસ્થિત-વિનાશિત્વ-લાભઃ । અન્યત્ પ્રાગ્ વ્યાખ્યાતમ્ । એવં પૂર્વોક્ત-વિશેષણમ્ આત્માનં પશ્યન્ન્ અયમ્ અહમ્ અસ્મીતિ શાસ્ત્ર-દૃષ્ટ્યા સાક્ષાત્કુર્વન્ ન હિનસ્ત્ય્ આત્મનાત્માનમ્ । સર્વો હ્ય્ અજ્ઞઃ પરમાર્થ-સન્તમ્ એકમ્ અકર્ત્ર્-અભોક્તૃ-પરમાનન્દ-રૂપમ્ આત્માનમ્ અવિદ્યયા સતિ ભાત્ય્ અપિ વસ્તુનિ નાસ્તિ ન ભાતીતિ પ્રતીતિ-જનન-સમર્થયા સ્વયમ્ એવ તિરસ્કુર્વન્ન્ અસન્તમ્ ઇવ કરોતીતિ હિનસ્ત્ય્ એવ તમ્ । તથાવિદ્યયાત્મત્વેન પરિત્ગૃહીતં દેહેન્દ્રિય-સંઘાતમ્ આત્માનં પુરાતનં હત્વા નવમ્ આદત્તે કર્મ-વશાદ્ ઇતિ હિનસ્ત્ય્ એવ તમ્ । અત ઉભયથાપ્ય્ આત્મહૈવ સર્વો ઽપ્ય્
અજ્ઞઃ । યમ્ અધિકૃત્યેયં શકુન્તલા-વચન-રૂપા સ્મૃતિઃ -
કિં તેન ન કૃતં પાપં ચોરેણાત્માપહારિણા ।
યો ઽન્યથા સન્તમ્ આત્માનમ્ અન્યથા પ્રતિપદ્યતે ॥ ઇતિ ।
શ્રુતિશ્ ચ -
અસૂર્યા નામ તે લોકા અન્ધેન તમસાવૃતાઃ ।
તાંસ્ તે પ્રેત્યાભિગચ્છન્તિ યે કે ચાત્મ-હનો જનાઃ ॥ [ઈશૌ 3] ઇતિ
અસૂર્યા અસુરસ્ય સ્વ-ભૂતા આસુર્યા સંપદા ભોગ્યા ઇત્ય્ અર્થઃ । આત્મ-હન ઇત્ય્ અનાત્મન્ય્ આત્માભિમાનિન ઇત્ય્ અર્થઃ । અતો ય આત્મજ્ઞઃ સો ઽનાત્મન્ય્ આત્માભિમાનં શુદ્ધાત્મ-દર્શનેન બાધતે । અતઃ સ્વરૂપ-લાભાચ્ ચ હિનસ્ત્ય્ આત્મનાત્માનં તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ । તત આત્મ-હનનાભાવાદ્ અવિદ્યા-તત્-કાર્ય-નિવૃત્તિ-લક્ષણાં મુક્તિમ્ અધિગચ્છતીત્ય્ અર્થઃ ॥28।
વિશ્વનાથઃ : આત્મના મનસા કુપથ-ગામિના આત્માનં જીવં ન હિનસ્તિ નાધઃ-પાતયતિ

બલદેવઃ : અથોક્ત-વિષયા તેભ્યો વિવિક્તમ્ ઈશ્વરં પશ્યન્ તદ્-દર્શન-મહિમ્ના ચ પ્રકૃતિ-વિકારેભ્યઃ સ્વ-વિવેકં ચ લભત ઇત્ય્ આશયેનાહ સમં પશ્યન્ હીતિ । સર્વત્ર ભૂતેષુ સમં યથા ભવત્ય્ એવં સમ્યગ્-અપ્રચ્યુત-સ્વરૂપ-ગુણતયાવસ્થિતમ્ ઈશ્વરં પશ્યન્ન્ આત્માનં સ્વમ્ આત્મના પ્રકૃતિ-વિકાર-વિવેક-ગ્રાહિણા વિષય-રસ-ગૃધ્નુના મનસા ન હિનસ્તિ નાધઃપાતયતિ, સ તદ્-રસ-વિરક્તેન તેન પરામ્ ઉત્કૃષ્ટાં ગતિં તદ્-વિકારેભ્યઃ સ્વૈવેક-ખ્યાતિં યાતિ

ભ્ગ્ 13.29
પ્રકૃત્યૈવ ચ કર્માણિ ક્રિયમાણાનિ સર્વશઃ ।
યઃ પશ્યતિ તથાત્માનમ્ અકર્તારં સ પશ્યતિ

શ્રીધરઃ : નનુ શુભાશુભ-કર્મ-કર્તૃત્વેન વૈષમ્યે દૃશ્યમાને કથમ્ આત્મનઃ સમત્વમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ પ્રકૃત્યૈવેતિ । પ્રકૃત્યૈવ દેહેન્દ્રિયાકારેણ પરિણતયા । સર્વશઃ પ્રકારૈઃ । ક્રિયમાણાનિ કર્માણિ યઃ પશ્યતિ । તથાત્માનં ચાકર્તારં દેહાભિમાનેનૈવ આત્મનઃ કર્તૃત્વં ન સ્વતઃ । ઇત્ય્ એવં યઃ પશ્યતિ સ એવ સમ્યક્ પશ્યતિ । નાન્ય ઇત્ય્ અર્થઃ ।
મધુસૂદનઃ : નનુ શુભાશુભ-કર્મ-કર્તારઃ પ્રતિદેહં ભિન્ના આત્મનો વિષમાશ્ ચ તત્-તદ્-વિચિત્ર-ફલ-ભોક્તૃત્વેનેતિ કથં સર્વ-ભૂત-સ્થમ્ એકમ્ આત્માનં સમં પશ્યન્ ન હિનસ્ત્ય્ આત્મનાત્માનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ અત આહ પ્રકૃત્યૈવેતિ । કર્માણિ વાઙ્-મનઃ-કાયારભ્યાણિ સર્વશઃ સર્વૈઃ પ્રકારૈઃ પ્રકૃત્યૈવ દેહેન્દ્રિય-સઙ્ઘાતાકાર-પરિણતયા સર્વ-વિકાર-કારણ-ભૂતયા ત્રિગુણાત્મિકયા ભગવન્-માયયૈવ ક્રિયમાણાનિ ન તુ પુરુષેણ સર્વ-વિકાર-શૂન્યેન યો વિવેકી પશ્યતિ, એવં ક્ષેત્રેણ ક્રિયમાણેષ્વ્ અપિ કર્મસુ આત્માનં ક્ષેત્રજ્ઞમ્ અકર્તારં સર્વોપાધિ-વિવર્જિતમ્ અસઙ્ગમ્ એકં સર્વત્ર સમં યઃ
પશ્યતિ, તથા-શબ્દઃ પશ્યતીતિ-ક્રિયા-કર્ષણાર્થઃ, સ પશ્યતિ સ પરમાર્થ-દર્શીતિ પૂર્વવત્ । સ-વિકારસ્ય ક્ષેત્રસ્ય તત્-તદ્-વિચિત્ર-કર્મ-કર્તૃત્વેન પ્રતિ-દેહં ભેદે ઽપિ વૈષમ્યે ઽપિ ન નિર્વિશેષસ્યાકર્તુર્ આકાશસ્યેવ ન ભેદે પ્રમાણં કિંચિદ્ આત્મન ઇત્ય્ ઉપપાદિતં પ્રાક્

વિશ્વનાથઃ : પ્રકૃત્યૈવ દેહેન્દ્રિયાદ્યાકારેણ પરિણતયા સર્વશઃ સર્વાણ્ય્ આત્માનં જીવં દેહાભિમાનેનૈવ આત્મનઃ કર્તૃત્વમ્, ન તુ સ્વતઃ । ઇત્ય્ એવં યઃ પશ્યતીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : પ્રકૃતેઃ સ્વ-વિવેકં કથં યાતીત્ય્ અપેક્ષાયાં તત્ર પ્રકારમ્ આહ - પ્રકૃત્યૈવેતિ દ્વાભ્યામ્ । યઃ સર્વાણિ કર્માણિ પ્રકૃત્યૈવ ચાન્ મદ્-અધિષ્ઠિતયેશ્વર-પ્રેરિતયા ક્રિયમાણાનિ પશ્યતિ, તથાત્માનં તેષાં કર્મણામ્ અકર્તારં પશ્યતિ, સ એવ પશ્યતિ સ્વ-યાથાટ્મ્ય-દર્શી ભવતિ । અયમ્ અર્થઃ ન ખલુ વિજ્ઞાનાનન્દ-સ્વભાવો ઽહં યુદ્ધ-યજ્ઞાદીનિ દુઃખ-મયાનિ કર્માણિ કરોમિ, કિન્ત્વ્ અનાદિભોગવાસનેનાવિવેકિના મયાધિષ્ઠિતા મદ્-ભોગ-સિદ્ધયે મદ્-દેહાદિ-દ્વારા તાનિ કરોતીતિ તદ્-ધેતુકત્વાત્ સૈવ તત્-કર્તૃઈતિ કરમ્-કારિણ્યાઃ પ્રકૃતેસ્ તદ્-અકર્તા શુદ્ધો જીવો વિવિક્તઃ । શુદ્ધસ્યાપિ કર્તૃત્વં તુ પશ્યતીત્ય્ અનેન વ્યક્તમ્
ઇતિ ॥
ભ્ગ્ 13.30
યદા ભૂત-પૃથગ્-ભાવમ્ એકસ્થમ્ અનુપશ્યતિ ।
તત એવ ચ વિસ્તારં બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા

શ્રીધરઃ : ઇદાનીં તુ ભૂતાનામ્ અપિ પ્રકૃતિસ્ તાવન્-માત્રત્વેનાભેદાદ્ ભૂત-ભેદ-કૃતમ્ અપ્ય્ આત્મનો ભેદમ્ અપશ્યન્ બ્રહ્મત્વમ્ ઉપૈતીત્ય્ આહ યદેતિ । યદા ભૂતાનાં સ્થાવર-જઙ્ગમાનાં પૃથગ્-ભાવં ભેદં પૃથક્ત્વમ્ એકસ્થમ્ એકસ્યામ્ એવેશ્ર-શક્તિ-રૂપાયાં પ્રકૃતૌ પ્રલયે સ્થિતમ્ અનુપશ્યતિ આલોચયતિ । અતએવ તસ્યા એવ પ્રકૃતેઃ સકાશાદ્ ભૂતાનાં વિસ્તારં સૃષ્ટિ-સમયે ઽનુપશ્યતિ । તદા પ્રકૃતિ-તાવન્-માત્રત્વેન ભૂતાનામ્ અપ્ય્ અભેદં પશ્યન્ પરિપૂર્ણં બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે । બ્રહ્મૈવ ભવતીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : તદ્ એવમ્ આપાતતઃ ક્ષેત્ર-ભેદ-દર્શનમ્ અનભ્યનુજ્ઞાય ક્ષેત્ર-ભેદ-દર્શનમ્ અપાકૃતમ્ ઇદાનીં તુ ક્ષેત્ર-ભેદ-દર્શનમ્ અપિ માયિકત્વેનાપાકરોતિ યદેતિ । યદા યસ્મિન્ કાલે ભૂતાનાં સ્થાવર-જઙ્ગમાનાં સર્વેષામ્ અપિ જડ-વર્ગાણાં પૃથગ્-ભાવં પૃથક્ત્વમ્ પરસ્પર-ભિન્નત્વમ્ એક-સ્થમ્ એકસ્મિન્ન્ એવાત્મનિ સદ્-રૂપે સ્થિતં કલ્પિતં કલ્પિતસ્યાધિષ્ઠાનાદ્ અનતિરેકાત્ સદ્-રૂપાત્મ-સ્વરૂપાદ્ અનતિરિક્તમ્ અનુપશ્યતિ શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશમ્ અનુ સ્વયમ્ આલોચયતિ આત્મૈવેદં સર્વમ્ [છાઉ 7.25.2] ઇતિ । એવમ્ અપિ માયાવ્-વશાત્ તત એકસ્માદ્ આત્મન એવ વિસ્તારં ભૂતાનાં પૃથગ્-ભાવં ચ સ્વપ્ન-માયાવદ્ અનુપશ્યતિ બ્રહ્મ સંપદ્યતે
તદા સજાતીય-વિજાતીય-ભેદ-દર્શનાભાવાદ્ બ્રહ્મૈવ સર્વાનર્થ-શૂન્યં ભવતિ તસ્મિન્ કાલે ।
યસ્મિન્ સર્વાણિ ભૂતાનિ આત્મૈવાભૂદ્ વિજાનતઃ ।
તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમ્ અનુપશ્યતઃ ॥ [ઈશૌ 7] ઇતિ શ્રુતેઃ ।
પ્રકૃત્યૈવ ચેત્ય્ અત્રાત્મ-ભેદો નિરાકૃતઃ । યદા ભૂત-પૃથગ્-ભાવમ્ ઇત્ય્ અત્ર ત્વ્ અનાત્મ-ભેદો ઽપીતિ વિશેષઃ

વિશ્વનાથઃ : યદા ભૂતાનાં સ્થાવર-જઙ્ગમાનાં પૃથગ્-ભાવં તત્-તદ્-આકાર-ગતં પાર્થક્યમ્ એકસ્થમ્ એકસ્યાં પ્રકૃતાવ્ એવ સ્થિતં પ્રલય-કાલે અનુપશ્યત્ય્ આલોચયતિ । તતઃ પ્રકૃતેઃ સકાશાદ્ એવ ભૂતાનાં વિસ્તારં સૃષ્ટિ-સમયે ઽનુપશ્યતિ તદા બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે બ્રહ્મૈવ ભવતીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : યદેતિ । અયં જીવો યદા ભૂતાનાં દેવ-માનવાદીનાં પૃથગ્-ભાવં તત્-તદ્-આકાર-ગતં દેવત્વ-માનવત્વ-દીર્ઘત્વ-હ્રસ્વત્વાદિ-રૂપ-પાર્થક્યમ્ એકસ્થં પ્રકૃતિ-ગતમ્ એવ પ્રલયે ઽનુપશ્યતિ તતઃ પ્રકૃતિત એવ સર્ગે તેષાં દેવત્વાદીનાં વિસ્તારં ચ પશ્યતિ, ન ત્વ્ આત્મસ્થં તત્ પૃથગ્-ભાવં ન ચાટ્મનસ્ તદ્-વિસ્તારં ચ પશ્યતિ । સ્વ-પ્રકૃતિ-વિવિક્તાત્મ-દર્શી । તદા તદ્ બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદ્-વિવિક્તમ્ અભિવ્યક્તાપહત-પાપ્મત્વાદિ-બૃહદ્-ગુણાષ્ટકમ્ સ્વમ્ અનુભવતીત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 13.31
અનાદિત્વાન્ નિર્ગુણત્વાત્ પરમાત્માયમ્ અવ્યયઃ ।
શરીર-સ્થો ઽપિ કૌન્તેય ન કરોતિ ન લિપ્યતે

શ્રીધરઃ : તથાપિ પરમેશ્વરસ્ય સંસારાવસ્થાયાં દેહ-સમ્બન્ધ-નિમિત્તૈઃ કર્મભિસ્ તત્-ફલૈશ્ ચ સુખ-દુઃખાદિભિર્ વૈષમ્યં દુષ્પરિહરમ્ ઇતિ કુતઃ સમ-દર્શનં । તત્રાહ અનાદિત્વાદ્ ઇતિ । યદ્ ઉત્પત્તિમત્ તદ્ એવ હિ વ્યેતિ વિનાશમ્ એતિ । યચ્ ચ ગુણવદ્ વસ્તુ તસ્ય હિ ગુણ-નાશે વ્યયો ભવતિ । અયં તુ પરમાત્મા અનાદિ નિર્ગુણશ્ ચ । અતો ઽવ્યયો ઽવિકારીત્ય્ અર્થઃ । તસ્માત્ શરીરે સ્થિતો ઽપિ ન કિઞ્ચિત્ કરોતિ । ન ચ કર્મ-ફલૈર્ લિપ્યતે

મધુસૂદનઃ : આત્મનઃ સ્વતો ઽકર્તૃત્વે ઽપિ શરીર-સમ્બન્ધોપાધિકં કર્તૃત્વં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્કામ્ અપનુદન્ યઃ પશ્યતિ તથાત્માનમ્ અકર્તારં સ પશ્યતીત્ય્ એતદ્ વિવૃણોતિ અનાદિર્વાદ્ ઇતિ । અયમ્ અપરોક્ષઃ પરમાત્મા પરમેશ્વરાભિન્નઃ પ્રત્યગ્-આત્માવ્યયો ન વ્યેતીત્ય્ અવ્યયઃ સર્વ-વિકાર-શૂન્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ર વ્યયો દ્વેધા ધર્મિ-સ્વરૂપસ્યૈવોત્પત્તિમત્તયા વા ધર્મિ-સ્વરૂપસ્યાનુત્પાદ્યત્વે ઽપિ ધર્માણામ્ એવોત્પત્ત્ય્-આદિમત્તયા વા । તત્રાદ્યમ્ અપાકરોતિ અનાદિત્વાદ્ ઇતિ । આદિઃ પ્રાગ્ અસત્ત્વાવસ્થા । સા ચ નાસ્તિ સર્વદા સત આત્મનઃ । અતસ્ તસ્ય કારણાભાવાજ્ જન્માભાવઃ । ન હ્ય્ અનાદેર્ જન્મ સમ્ભવતિ । તદ્-અભાવે ચ તદ્-ઉત્તર-ભાવિનો ભાવ-વિકારા ન સમ્ભવન્ત્ય્ એવ । અતો ન સ્વરૂપેણ વ્યેતીત્ય્ અર્થઃ
।
દ્વિતીયં નિરાકરોતિ નિર્ગુણત્વાદ્ ઇતિ । નિર્ધર્મકત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ન હિ ધર્મિણમ્ અવિકૃત્ય કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપૈત્ય્ અપૈતિ વા ધર્મ-ધર્મિણોસ્ તાદાત્મ્યાદ્ અયં તુ નિર્ધર્મકો ઽતો ન ધર્મ-દ્વારાપિ વ્યેતીત્ય્ અર્થઃ । અવિનાશી વા અરે ઽયમ્ આત્માનુચ્છિત્તિ-ધર્મા [બૌ 4.5.14] ઇતિ શ્રુતેઃ । યસ્માદ્ એષ જાયતે ઽસ્તિ વર્ધતે વિપરિણમતે ઽપક્ષીયતે વિનશ્યતીત્ય્ એવં ષડ્-ભાવ-વિકાર-શૂન્ય આધ્યાસિકેન સમ્બન્ધેન શરીર-સ્થો ઽપિ તસ્મિન્ કુર્વત્ય્ અયમ્ આત્મા ન કરોતિ । યથાધ્યાસિકેન સમ્બન્ધેન જલ-સ્થઃ સવિતા તસ્મિંશ્ ચલત્ય્ અપિ ન ચલત્ય્ એવ તદ્વત્ । યતો ન લિપ્યતે ન ત્વ્ અયમ્ અકર્તૃત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખમ્ ઇત્ય્ આદીનાં ક્ષેત્ર-ધર્મત્વ-કથનાત્
। પ્રકૃત્યૈવ ચ કર્માણિ ક્રિયમાણાનીતિ માયા-કાર્યત્વ-વ્યપદેશાચ્ ચ । અતએવ પરમાર્થ-દર્શિનાં સર્વ-કર્માધિકાર-નિવૃત્તિર્ ઇતિ પ્રાગ્-વ્યાખ્યાતમ્ । એતેનાત્મનો નિર્ધર્મકત્વ-કથનાત્ સ્વગત-ભેદો ઽપિ નિરસ્તઃ । પ્રકૃત્યૈવ ચ કર્માણિ [ગીતા 13.29] ઇત્ય્ અત્ર સજાતીય-ભેદો નિવારિતઃ । યદા ભૂત-પૃથગ્-ભાવમ્ [ગીતા 13.30] ઇત્ય્ અત્ર વિજાતીય-ભેદઃ । અનાદિત્વાન્ નિર્ગુણત્વાદ્ [ગીતા 13.31] ઇત્ય્ અત્ર સ્વગતો ભેદ ઇત્ય્ અદ્વિતીયં બ્રહ્મૈવાત્મેતિ સિદ્ધમ્

વિશ્વનાથઃ : નનુ કારણં ગુણ-સઙ્ગો ઽસ્ય સદ્-અસદ્-યોનિ-જન્મસુ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ર દેહ-ગતત્વેન તુલ્યત્વે ઽપિ જીવાત્મૈવ ગુણ-લિપ્તઃ સંસરતિ ન તુ પરમાત્મેતિ । કુત ઇત્ય્ અત આહ અનાદિત્વાદ્ ઇતિ । ન વિદ્યતે આદિઃ કારણં યતઃ સ અનાદિઃ । યથા પઞ્ચમ્ય્-અન્ત-પદાર્થેનાનુત્તમ-શબ્દેન પરમોત્તમ ઉચ્યતે તથૈવ અનાદિ-શબ્દેન પરમ-કારણમ્ ઉચ્યતે । તતશ્ ચાનાદિત્વાત્ પરમ-કારણત્વાત્ નિર્ગુણત્વાન્ નિર્ગતા ગુણઃ સૃષ્ટ્યાદયો યતસ્ તસ્ય ભાવસ્ તત્ત્વં તસ્માચ્ ચ જીવાત્મનો વિલક્ષણો ઽયં પરમાત્મા । અવ્યયઃ સર્વદૈવ સર્વથૈવ સ્વીય-જ્ઞાનાનન્દાદિ-વ્યય-રહિતઃ । શરીર-સ્થો ઽપિ તદ્-ધર્માગ્રહણાત્ ન કરોતિ જીવવત્ ન કર્તા, ન ભોક્તા ભવતિ, ન ચ લિપ્યતે શરીર-ગુણ-લિપ્તશ્ ચ ન ભવતિ

બલદેવઃ : નનુ પરેશમ્ આત્માનં ચ વિવિક્તં પશ્યતિ કૃતાર્થો ભવતીત્ય્ ઉક્તિર્ અયુક્તા એતેભ્ય એવ ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય તાન્ય્ એવાનુ વિનશ્યતિ ન પ્રેત્ય્ અસંજ્ઞાસ્તિ ઇતિ જીવસ્ય દેહેન સહોત્પત્તિ-વિનાશ-શ્રવણાદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ અનાદિત્વાદ્ ઇતિ । અયમ્ આત્મા જીવઃ શરીરસ્થો ઽપ્ય્ અનાદિત્વાત્ પરમ્-અવ્યયો ઽવ્યયત્વ-પ્રધાન-ધર્મત્વાદ્ વિનાશ-શૂન્યો નિર્ગુણત્વાદ્ વિશુદ્ધ-જ્ઞાનાનન્દત્વાન્ ન યુદ્ધ-યજ્ઞાદિ-કર્મ કરોતિ । અતઃ શરીરેન્દ્રિય-સ્વભાવેનોત્પત્તિ-વિનાશ-લક્ષણેન ન લિપ્યતે । શ્રુત્ય્-અર્થસ્ ત્વ્ ઔપચારિકતયા નેયઃ

ભ્ગ્ 13.32
યથા સર્વ-ગતં સૌક્ષ્મ્યાદ્ આકાશં નોપલિપ્યતે ।
સર્વત્રાવસ્થિતો દેહે તથાત્મા નોપલિપ્યતે

શ્રીધરઃ : તત્ર હેતું સ-દૃષ્ટાન્તમ્ આહ યથેતિ । યથા સર્વ-ગતં પઙ્કાદિષ્વ્ અપિ સ્થિતમ્ આકાશં સૌક્ષ્મ્યાદ્ અસઙ્ગત્વાત્ પઙ્કાદિભિર્ નોપલિપ્યતે તથા સર્વત્ર ઉત્તમે મધ્યમે અધમે વા દેહે ઽવસ્થિતો ઽપિ આત્મા નોપલિપ્યતે

મધુસૂદનઃ : શરીર-સ્થો ઽપિ તત્-કર્મણા ન લિપ્યતે સ્વયમ્ અસઙ્ગત્વાદ્ ઇત્ય્ અત્ર દૃષ્ટાન્તમ્ આહ યથેતિ । સૌક્ષ્મ્યાદ્ અસઙ્ગ-સ્વભાવત્વાદ્ આકાશં સર્વ-ગતમ્ અપિ નોપલિપ્યતે પઙ્કાદિભિર્ યથેતિ દૃષ્ટાન્તાર્થઃ । સ્પષ્ટમ્ ઇતરત્

વિશ્વનાથઃ : અથ દૃષ્ટાન્તમ્ આહ યથા સર્વત્ર પઙ્કાદિષ્વ્ અપિ સ્થિતમ્ અપ્ય્ આકાશં સૌક્ષ્મ્યાદ્ અસઙ્ગત્વાત્ પઙ્કાદિભિર્ ન લિપ્યતે, તથૈવ પરમાત્મા દૈહિકૈર્ ગુણૈર્ દોષૈશ્ ચ ન યુજ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : નનુ શરીરે સ્થિતસ્ તદ્-ધર્મૈઃ કુતો ન લિપ્યતે ઇત્ય્ અત્રાહ યથેતિ । યથા સર્વત્ર પઙ્કાદૌ ગતં પ્રવિષ્ટમ્ અપ્ય્ આકાશં સૌક્ષ્મ્યાત્ તત્-તદ્-ધર્મૈર્ ન લિપ્યતે, તથાત્મા જીવઃ સર્વત્ર દેવ-માનવાદાવ્ ઉચ્ચાવચે દેહે સ્થિતો ઽપિ તદ્-ધર્મૈર્ ન લિપ્યતે સૌક્ષ્મ્યાદ્ એવ

ભ્ગ્ 13.33
યથા પ્રકાશયત્ય્ એકઃ કૃત્સ્નં લોકમ્ ઇમં રવિઃ ।
ક્ષેત્રં ક્ષેત્રી તથા કૃત્સ્નં પ્રકાશયતિ ભારત

શ્રીધરઃ : અસઙ્ગત્વાલ્ લેપો નાસ્તીત્ય્ આકાશ-દૃષ્ટાન્તેન દર્શિતમ્ । પ્રકાશકત્વાચ્ ચ પ્રકાશ્ય-ધર્મૈર્ ન યુજ્યત ઇતિ રવિ-દૃષ્ટાન્તેનાહ યથા પ્રકાશયતીતિ । સ્પષ્ટો ઽર્થઃ ॥
મધુસૂદનઃ : ન કેવલમ્ અસઙ્ગ-સ્વભાવાદ્ આત્મા નોપલિપ્યતે પ્રકાશકત્વાદ્ અપિ પર્કાશ્ય-ધર્મૈર્ ન લિપ્યતે ઇતિ સ-દૃષ્ટાન્તમ્ આહ યથેતિ । યથા રવિર્ એક એવ કૃત્સ્નં સર્વમ્ ઇમં લોકં દેહેન્દ્રિય-સંઘાતં રૂપવદ્ વસ્તુ-માત્રમ્ ઇતિ યાવત્ પ્રકાશયતિ ન ચ પ્રકાશ્ય-ધર્મૈર્ લિપ્યતે ન વા પ્રકાશ્ય-ભેદાદ્ ભિદ્યતે તથા ક્ષેત્રી ક્ષેત્રજ્ઞ એક એવ કૃત્સ્નં ક્ષેત્રં પ્રકાશયતિ । હે ભારત ! અતએવ ન પ્રકાશ્ય-ધર્મૈર્ લિપ્યતે ન વા પ્રકાશ્ય-ભેદાદ્ ભિદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
સૂર્યો યથા સર્વ-લોકસ્ય ચક્ષુઃ
ન લિપ્યતે ચાક્ષુષૈર્ બાહ્ય-દોષૈઃ ।
એકસ્ તથા સર્વ-ભૂતાન્તરાત્મા
ન લિપ્યતે લોક-દુઃખેન બાહ્યઃ ॥ ઇતિ [કઠુ 2.2.11] શ્રુતેઃ ॥
વિશ્વનાથઃ : પ્રકાશકત્વાત્ પ્રકાશ્ય-ધર્મૈર્ ન યુજ્યત ઇતિ સ-દૃષ્ટાન્તમ્ આહ યથેતિ । રવિર્ યથા પ્રકાશકઃ પ્રકાશ્ય-ધર્મૈર્ ન યુજ્યતે, તથા ક્ષેત્રી પરમાત્મા ।
સૂર્યો યથા સર્વ-લોકસ્ય ચક્ષુર્
ન લિપ્યતે ચાક્ષુષૈર્ બાહ્ય-દોષૈઃ ।
એકસ્ તથા સર્વ-ભૂતાન્તરાત્મા
ન લિપ્યતે શોક-દુઃખેન બાહ્યઃ ॥ ઇતિ [કઠુ 2.2.11] શ્રુતેઃ ॥
બલદેવઃ : દેહ-ધર્મેણાલિપ્ત એવાત્મા સ્વ-ધર્મેણ દેહં પુષ્ણાતીત્ય્ આહ યથેતિ । યથૈકો રવિર્ ઇમં કૃત્સ્નં લોકં પ્રકાશયતિ પ્રભયા તથૈકઃ ક્ષેત્રી જીવઃ કૃત્સ્નમ્ આપાદ-મસ્તકમ્ ઇદં ક્ષેત્રં દેહં પ્રકાશયતિ ચેતયતિ ચેતનયેત્ય્ એવમ્ આહ ગુણાદ્ વા લોકવદ્ [વ્સ્ 2.3.26] ઇતિ ॥
ભ્ગ્ 13.34
ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ એવમ્ અન્તરં જ્ઞાન-ચક્ષુષા ।
ભૂત-પ્રકૃતિ-મોક્ષં ચ યે વિદુર્ યાન્તિ તે પરમ્

શ્રીધરઃ : અધ્યાયાર્થમ્ ઉપસંહરતિ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ ઇતિ । એવમ્ ઉક્ત-પ્રકારેણ ક્ષેત્ર-ક્સેત્રજ્ઞયોર્ અન્તરં ભેદં વિવેક-જ્ઞાન-લક્ષણેન ચક્ષુષા યે વિદુઃ તથા xએxઅમ્ ઉક્તા ભૂતાનાં પ્રકૃતિસ્ તસ્યાઃ સકાશાન્ મોક્ષં મોક્ષોપાયં ધ્યાનાદિકં ચ યે વિદુઃ તે પરં પદં યાન્તિ

વિવિક્તૌ યેન તત્ત્વેન મિશ્રૌ પ્રકૃતિ-પુરુષૌ ।
તં વન્દે પરમાનન્દં નન્દ-નન્દનમ્ ઈશ્વરમ્ ॥
ઇતિ શ્રી-શ્રીધર-સ્વામિ-કૃતાયાં ભગવદ્-ગીતા-ટીકાયાં સુબોધિન્યાં
પ્રકૃતિ-પુરુષ-વિવેક-યોગો નામ ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ

મધુસૂદનઃ : ઇદાનીમ્ અધ્યાયાર્થં સફલમ્ ઉપસંહરતિ ક્ષેત્રેતિ । ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ પ્રાગ્-વ્યાખ્યાતયોર્ એવમ્ ઉક્તેન પ્રકારેણાન્તરમ્ પરસ્પર-વૈલક્ષણ્યં જાડ્ય-ચૈતન્ય-વિકારિત્વ-નિર્વિકારિત્વાદિ-રૂપં જ્ઞાન-ચક્ષુષા શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશ-જનિતાત્મ-જ્ઞાન-રૂપેણ ચક્ષુષા યે વિદુર્ ભૂત-પ્રકૃતિ-મોક્ષં ચ ભૂતાનાં સર્વેષાં પ્રકૃતિર્ અવિદ્યા માયાખ્યા તસ્યાઃ પરમાર્થાત્મ-વિદ્યયા મોક્ષમ્ અભાવ-ગમનં ચ યે વિદુર્ જાનન્તિ યાન્તિ તે પરં પરમાર્થાત્મ-વસ્તુ-સ્વરૂપં કૈવલ્યં, ન પુનર્ દેહં આદદત ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવમ્
અમાનિત્વાદિ-સાધન-નિષ્ઠસ્ય ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-વિવેક-વિજ્ઞાનવતઃ સર્વાનર્થ-નિવૃત્ત્યા પરમ-પુરુષાર્થ-સિદ્ધિર્ ઇતિ સિદ્ધમ્

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્ય-શ્રી-વિશ્વેશ્વર-સરસ્વતી-પાદ-શિષ્ય-શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-વિરચિતાયાં શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ગૂઢાર્થ-દીપિકાયામ્ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-વિવેકો નામ ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ

વિશ્વનાથઃ : અધ્યાયમ્ ઉપસંહરતિ ક્ષેત્રેણ સહ ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ જીવાત્મ-પરમાત્મનોર્ અન્તરં ભેદં તથા ભૂતાનાં પ્રાણિનાં પ્રકૃતેઃ સકાશાન્ મોક્ષં મોક્ષોપાયં ધ્યાનાદિકં ચ યે વિદુસ્ તે પરં પદં યાન્તિ

દ્વયોઃ ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ મધ્યે જીવાત્મા ક્ષેત્ર-ધર્મ-ભાક્ ।
બધ્યતે મુચ્યતે જ્ઞાનાદ્ ઇત્ય્ અધ્યાયાર્થ ઈરિતઃ ॥
ઇતિ સારાર્થ-વર્ષિણ્યાં હર્ષિણ્યાં ભક્ત-ચેતસામ્ ।
ત્રયોદશો ઽયં ગીતાસુ સઙ્ગતઃ સઙ્ગતઃ સતામ્ ॥

બલદેવઃ : અધ્યાયાર્થમ્ ઉપસંહરન્ તજ્-જ્ઞાન-ફલમ્ આહ ક્ષેત્રેતિ । ક્ષેત્રેણ સહિતયોઃ ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ જીવેશયોર્ એવં મદ્-ઉક્તિ-વિધયાન્તરં ભેદં જ્ઞાન-ચક્ષુષા વૈધર્મ્ય-વિષયક-પ્રજ્ઞા-નેત્રેણ યે વિદુસ્ તથાભૂતાનાં પ્રકૃતેઃ સકાશાન્ મોક્ષં ચ તત્-સાધનમ્ અમાનિત્વાદિકં યે વિદુસ્ તે પ્રકૃતેઃ પરં સર્વોત્કૃષ્ટં પર-વ્યોમાખ્યં મત્-પદં યાન્તીતિ

જીવેશૌ દેહ-મધ્યસ્થૌ તત્રાદ્યો દેહ-ધર્મ-યુક્ ।
બધ્યતે મુચ્યતે બોધાદ્ ઇતિ જ્ઞાનં ત્રયોદશાત્ ॥
ઇતિ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતોપનિષદ્-ભાષ્યે ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ