ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 110

બલદેવઃ :
કથિતાઃ પૂર્વ-ષટ્કાભ્યામ્ અર્થાજ્ જીવાદયો ઽત્ર યે ।
સ્વરૂપાણિ વિશોધ્યન્તે તેષાં ષટ્કે ઽન્તિમે સ્ફુટમ્ ॥
ભક્તૌ પૂર્વોપદિષ્ટાયાં જ્ઞાનં દ્વારં ભવત્ય્ અતઃ ।
દેહ-જીવેશ-વિજ્ઞાનં તદ્ વક્તવ્યં ત્રયોદશે ॥
આદ્ય-ષટ્કે નિષ્કામ-કર્મ-સાધ્યં જ્-જ્ઞાનોપયોગિતયા દર્શિતમ્ । મધ્ય-ષત્કે તુ ભક્તિ-શબ્દિતં પરમાત્મોપાસનં તન્-મહિમ-નિગદ-પૂર્વકમ્ ઉપદિષ્ટમ્ । તચ્ ચ કેવલં તદ્-વશ્યતાકરં સત્ તત્-પ્રાપકમ્ । આર્તાદીનાં તુ તમ્ ઉપાસીનાનામ્ આર્તિ-વિનાશાદિ-કરં તદ્-એકાન્તિ-પ્રસઙ્ગેન કેવલં સત્ તત્-પ્રાપકં ચ ।
યોગેન જ્ઞાનેન ચોપસૃષ્ટં ત્વ્ ઐશ્વર્ય-પ્રધાન-તદ્-રૂપોપલમ્ભકં મોચકં ચેત્ય્ ઉક્તમ્ । તથાસ્મિન્ન્ અન્ત્ય-ષત્કે પ્રકૃતિ-પુરુષ-તત્-સંયોગ-હેતુક-જગત્ તદ્-ઈશ્વર-સ્વરૂપાણિ કર્મ-જ્ઞાન-ભક્તિ-સ્વરૂપાણિ ચ વિવિચ્યન્તે । જ્ઞાન-વૈશદ્યાય એતાવત્ ત્રયોગશે ઽસ્મિન્ન્ અધ્યાયે દેહ-જીવ-પરેશ-સ્વરૂપાણિ વિવેચનીયાનિ । દેહાદિ-વિવિક્તસ્યાપિ જીવાત્મનો દેહ-સમ્બન્ધ-હેતુસ્ તદ્-વિવેકાનુસન્ધિ-પ્રકારશ્ ચ વિમર્શનીયઃ । તદ્ ઇદમ્ અર્થજાતમ્ અભિધાતું ભગવાન્ ઉવાચ ઇદમ્ ઇતિ । હે કૌન્તેય ઇદં સેન્દ્રિય-પ્રાણં શરીરં ભોક્તુર્ જીવસ્ય ભોગ્ય-સુખ-દુઃખાદિ-પ્રરોહકત્વાત્ ક્ષેત્રમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે તત્ત્વ-જ્ઞૈઃ । એતચ્ છરીરં દેવો ઽહં માનવો ઽહં સ્થૂલો ઽહમ્
ઇત્ય્ અજ્ઞૈર્ આત્મ-ભેદેન પ્રતીયમાનમ્ અપિ યઃ શય્યાસનાદિવદ્-આત્મનો ભન્નમ્ આત્મ-ભોગ-મોક્ષ-સાધનં ચ વેત્તિ, તં વેદ્યાચ્ છરીરાત્ તદ્-વેદિતૃતયા ભિન્નં તદ્-વિદઃ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-સ્વરૂપ-જ્ઞાઃ ક્ષેત્રજ્ઞમ્ ઇતિ પ્રાહુઃ । ભોગ-મોક્ષ-સાધનત્વં શરીરસ્યોક્તં શ્રી-ભગવતે -
અદન્તિ ચૈકં ફલમ્ અસ્ય ગૃધ્ના
ગ્રામેચરા એકમ્ અરણ્ય-વાસાઃ ।
હંસા ય એકં બહુ-રૂપમ્ ઇજ્યૈર્
માયા-મયં વેદ સ વેદ વેદમ્ ॥ ઇતિ । [ભ્પ્ 11.12.23]
શરીરાત્મવાદી તુ ક્ષેત્રજ્ઞો ન, ક્ષેત્રત્વેમ તજ્-જ્ઞાનાભાવાત્

ભ્ગ્ 13.2
ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ સર્વ-ક્ષેત્રેષુ ભારત ।
ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ જ્ઞાનં યત્ તજ્ જ્ઞાનં મતં મમ