ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 109

વિશ્વનાથઃ :
નમો ઽસ્તુ ભગવદ્-ભક્ત્યૈ કૃપયા સ્વાંશ-લેશતઃ ।
જ્ઞાનાદિષ્વ્ અપિ તિષ્ઠેત્ તત્ સાર્થકી-કરણા યયા ॥
ષટ્કે તૃતીયે ઽત્ર ભક્ત્--મિશ્રં જ્ઞાનં નિરૂપ્યતે ।
તન્-મધ્યે કેવલા ભક્તિર્ અપિ ભઙ્ગ્યા પ્રકૃષ્યતે ॥
ત્રયોદશે શરીરં ચ જીવાત્મ-પરમાત્મનોઃ ।
જ્ઞાનસ્ય સાધનં જીવઃ પ્રકૃતિશ્ ચ વિશિષ્યતે ॥
તદ્ એવં દ્વિતીયેન ષટ્કેન કેવલયા ભક્ત્યા ભગવત્-પ્રાપ્તિઃ । તતો ઽન્યા અહંગ્રહોપાસનાદ્યાસ્ તિસ્ર ઉપાસનાશ્ ચોક્તાઃ । અથ પ્રથમ-ષત્કોદિતાનાં નિષ્કામકર્મ-યોગિનાં ભક્તિ-મિશ્ર-જ્ઞાણાદ્ એવ મોક્ષસ્ તચ્ ચ જ્ઞાનં સઙ્ક્ષેપાદ્ ઉક્તમ્ અપિ પુનઃ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞાદિ-વિવેચનેન વિવરિતું તૃઇતીયં ષટ્કમ્ આરભતે ॥
તત્ર કિં ક્ષેત્રં કઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ ઇદમ્ ઇતિ । ઇદં સેન્દ્રિયં ભોગાયતનં શરીરં ક્ષેત્રં સંસારસ્ય પ્રરોહ-ભૂમિત્વાત્ । તદ્ યો વેત્તિ બન્ધ-દશાયામ્ અહં-મમેત્ય્ અભિમન્યમાનં સ્વ-સમ્બન્ધિત્વેનૈવ જાનાતિ, મોક્ષ-દશાયામ્ અહં-મમેત્ય્-અભિમાન-રહિતઃ સ્વ-સમ્બન્ધ-રહિતમ્ એવયો જાનાતિ, તમ્ ઉભયાવસ્થં જીવં ક્ષેત્રજ્ઞમ્ ઇતિ પ્રાહુઃ । કૃષીબલવત્ સ એવ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ તત્-ફલ-ભોક્તા ચ । યદ્ ઉક્તં ભગવતા --
અદન્તિ ચૈકં ફલમ્ અસ્ય ગૃધ્ના
ગ્રામેચરા એકમ્ અરણ્ય-વાસાઃ ।
હંસા ય એકં બહુરૂપમ્ ઇજ્યૈર્
માયામયં વેદ સ વેદ વેદમ્ ॥ ઇતિ । [ભ્પ્ 11.12.23]
અસ્યાર્થઃ ગૃધ્નન્તીતિ ગૃધ્રા ગ્રામેચરા બદ્ધ-જીવા અસ્ય વૃક્ષસ્યકં ફલં દુઃખમ્ અદન્તિ, પરિણામતઃ સ્વર્ગાદેર્ અપિ દુઃખ-રૂપત્વાત્ । અરણ્ય-વાસા હંસા મુક્ત-જીવા એક-ફલં સુખમ્ અદન્તિ, સર્વથા સુખ-રૂપસ્યાપવર્ગસ્યાપ્ય્ એતજ્-જન્યત્વાત્ । એવમ્ એકમ્ અપિ સંસાર-વૃક્ષં બહુવિધ-નરક-સ્વર્ગાપવર્ગ-પ્રાપકત્વાદ્ બહુ-રૂપં માયા-શક્તિ-સમુદ્ભૂતત્વાન્ માયામયમ્ । ઇજ્યૈઃ પૂજ્યૈર્ ગુરુભિઃ કૃત્વા યો વેદેતિ તદ્-વિદઃ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ વેદિતારઃ