ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 108

મધુસૂદનઃ :
ધ્યાનાભ્યાસ-વશીકૃતેન મનસા તન્ નિર્ગુણં નિષ્ક્રિયં
જ્યોતિઃ કિંચન યોગિનો યદિ પરં પશ્યન્તિ પશ્યન્તુ તે ।
અસ્માકં તુ તદ્ એવ લોચન-ચમત્કારાય ભૂયાચ્ ચિરં
કાલિન્દી-પુલિનેષુ યત્ કિમ્ અપિ તન્ નીલં મહો ધાવતિ ॥
પ્રથમ-મધ્યમ-ષટ્કયોસ્ તત્-ત્વં-પદાર્થાવ્ ઉક્તાવ્ ઉત્તરસ્ તુ ષટ્કો વાક્યાર્થ-નિષ્ઠઃ સમ્યગ્-ધી-પ્રધાનો ઽધુનારભ્યતે । તત્ર - તેષામ્ અહં સમુદ્ધર્તા મૃત્યુ-સંસાર-સાગરાદ્ ભવામિ [ગીતા 12.7] ઇતિ પ્રાગ્ ઉક્તમ્ । ન ચાત્મ-જ્ઞાન-લક્ષણાન્ મૃત્યોર્ આત્મ-જ્ઞાનં વિનોદ્ધરણં સમ્ભવતિ । અતો યાદૃશેનાત્મ-જ્ઞાનેન મૃત્યુ-સંસાર-નિવૃત્તિર્ યેન ચ તત્ત્વ-જ્ઞાનેન યુક્તા અદ્વેષ્ટૃત્વાદિ-ગુણ-શાલિનઃ સંન્યાસિનઃ પ્રાગ્વ્યાખ્યાતાસ્ તદાત્મ-તત્ત્વ-જ્ઞાનં વક્તવ્યમ્ । તચ્ ચાદ્વિતીયેન પરમાત્મના સહ જીવસ્યાભેદમ્ એવ વિષયીકરોતિ । તદ્-ભેદ-ભ્રમ-હેતુકત્વાત્ સર્વાનર્થસ્ય ।
તત્ર જીવાનાં સંસારિણાં પ્રતિક્ષેત્રં ભિન્નાનામ્ અસંસારિણૈકેન પરમાત્મના કથમ્ અભેદઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્કાયાં સંસારસ્ય ભિન્નત્વસ્ય ચાવિદ્યા-કલ્પિતાનાત્મ-ધર્મત્વાન્ ન જીવસ્ય સંસારિત્વં ભિન્નત્વં ચેતિ વચનીયમ્ । તદ્ અર્થં દેહેન્દ્રિયાન્તઃ-કરણેભ્યઃ ક્ષેત્રેભ્યો વિવેકેન ક્ષેત્રજ્ઞઃ પુરુષો જીવઃ પ્રતિક્ષેત્રમ્ એક એવ નિર્વિકાર ઇતિ પ્રતિપાદનાય ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-વિવેકઃ ક્રિયતે ઽસ્મિન્ન્ અધ્યાયે । તત્ર યે દ્વે પ્રકૃતી ભૂમ્ય્-આદિ-ક્ષેત્ર-રૂપતયા જીવ-રૂપ-ક્ષેત્રજ્ઞતયા ચાપર-પર-શબ્દ-વાચ્યે સૂચિતે તદ્-વિવેકેન તત્ત્વં
નિરૂપયિષ્યન્ શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ ઇદં શરીરમ્ ઇતિ ।
ઇદમ્ ઇન્દ્રિયાન્તઃ-કરણ-સહિતં ભોગાયતનં શરીરં હે કૌન્તેય ! ક્ષેત્રમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે । સસ્યસ્યેવાસ્મિન્ન્ અસકૃત્ કર્મણઃ ફલસ્ય નિર્વૃત્તેઃ । એતદ્ યો વેત્તિ અહં મમેત્ય્ અભિમન્યતે તં ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ પ્રાહુઃ કૃષીબલવત્ તત્-ફલ-ભોક્તૃત્વાત્ । તદ્-વિદઃ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ વિવેક-વિદઃ । અત્ર ચાભિધીયત ઇતિ કર્મણિ પ્રયોગેણ ક્ષેત્રસ્ય જડત્વાત્ કર્મત્વં ક્ષેત્રજ્ઞ-શબ્દે ચ દ્વિત્યાં વિનવેતિ-શબ્દમ્ આહરન્ સ્વપ્રકાશત્વાત્ કર્મત્વાભાવમ્ અવિવેકિન એવાહુઃ સ્થૂલ-દૃશામ્ અગોચરત્વાદ્ ઇતિ કથયિતું વિલક્ષણ-વચન-વ્યક્ત્યૈકત્ર કર્તૃ-પદોપાદાનેન ચ નિર્દિશતિ ભગવાન્