ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 107

શ્રીધરઃ :
ભક્તાનામ્ અહમ્ ઉદ્ધર્તા સંસારાદ્ ઇત્ય્ અવાદિ યત્ ।
ત્રદોશે ઽથ તત્-સિદ્ધ્યૈ તત્ત્વ-જ્ઞાનમ્ ઉદીર્યતે ॥
તેષામ્ અહં સમુદ્ધર્તા મૃત્યુ-સંસાર-સાગરાત્, ભવામિ ન ચિરાત્ પાર્થ [ગીતા 12.7] ઇતિ પૂર્વં પ્રતિજ્ઞાતમ્ । ન ચાત્મ-જ્ઞાનં વિના સંસારાદ્ ઉદ્ધરણં સમ્ભવતીતિ તત્ત્વ-જ્ઞાનોપદેશાર્થં પ્રકૃતિ-પુરુષ-વિવેકાધ્યાય આરભ્યતે । તત્ર યત્ સપ્તમે ઽધ્યાયે અપરા પરા ચેતિ પ્રકૃતિ-દ્વયમ્ ઉક્તં તયોર્ અવિવેકાજ્ જીવ-ભાવમ્ આપન્નસ્ય ચિદ્-અંશસ્યાયં સંસારઃ । યાભ્યાં ચ જીવોપભોગાર્થમ્ ઈશ્વરસ્ય સૃષ્ટ્ય્-આદિષુ પ્રવૃત્તિઃ । તદ્ એવ પ્રકૃતિ-દ્વયં ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-શબ્દ-વાચ્યં પરસ્પરં વિવિક્તં તત્ત્વતો નિરૂપયિષ્યન્ ભગવાન્ ઉવાચ ઇદમ્ ઇતિ । ઇદં
ભોગાયતનં શરીરં ક્ષેત્રમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે । સંસારસ્ય પ્રરોહ-ભૂમિત્વાત્ । એતદ્ યો વેત્તિ અહં મમેતિ મન્યતે તં ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ પ્રાહુઃ । કૃષીબલવત્ તત્-ફલ-ભોક્તૃત્વાત્ । તદ્-વિદઃ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ વિવેકજ્ઞાઃ