ભગવદ્ગીતા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 9

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રી-ગોવિન્દ-ભગવત્-પૂજ્ય-પાદ-
શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્-છંકર-ભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ભાષ્યે
બ્રહ્માક્ષર-નિર્દેશો નામ અષ્ટમો ઽધ્યાયઃ
॥8॥
ભ્ગ્ 9
અથ રાજ-વિદ્યા-રાજ-ગુહ્ય-યોગો નામ
નવમો ઽધ્યાયઃ
(શાઙ્કર-ભાષ્યઃ)
અષ્ટમે નાડ્ય્-આદિ-દ્વારેણ ધારણા-યોગઃ સગુણ ઉક્તઃ । તસ્ય ચ ફલમ્ અગ્ન્ય્-અર્ચિર્-આદિ-ક્રમેણ કાલાન્તરે બ્રહ્મ-પ્રાપ્તિ-લક્ષણમ્ એવાનાવૃત્તિ-રૂપં નિર્દિષ્ટમ્ । તત્રાનેનૈવ પ્રકારેણ મોક્ષ-પ્રાપ્તિ-ફલમ્ અધિગમ્યતે, નાન્યથા ઇતિ તદ્ આશઙ્કા-વ્યાવિવર્તયિષયા શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ -
ઇદં તુ તે ગુહ્યતમં પ્રવક્ષ્યામ્ય્ અનસૂયવે ।
જ્ઞાનં વિજ્ઞાન-સહિતં યજ્ જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસે ઽશુભાત્

ઇદં બ્રહ્મ-જ્ઞાનં વક્ષ્યમાણમ્ ઉક્તં ચ પૂર્વેષુ અધ્યાયેષુ, તત્ બુદ્ધૌ સંનિધીકૃત્ય ઇદમ્ ઇત્ય્ આહ । તુ-શબ્દો વિશેષ-નિર્ધારણાર્થઃ । ઇદમ્ એવ તુ સમ્યગ્-જ્ઞાનં સાક્ષાત્ મોક્ષ-પ્રાપ્તિ-સાધનમ્ વાસુદેવઃ સર્વમ્ ઇતિ [ગીતા 7.12], આત્મૈવેદં સર્વમ્ [છાઉ 7.25.2] એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્ [છાઉ 6.2.1] ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિ-સ્મૃતિભ્યઃ । નાન્યત્, અથ તે યે ઽન્યથાતો વિદુર્ અન્ય-રાજાનસ્ તે ક્ષય્ય-લોકા ભવન્તિ [છાઉ 7.25.2] ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિભ્યશ્ ચ । તે તુભ્યં ગુહ્યતમં ગોપ્યતમં પ્રવક્ષ્યામિ કથયિષ્યામ્ય્ અનસૂયવે ઽસૂયા-રહિતાય । કિં તત્ ? જ્ઞાનમ્ । કિં-વિશિષ્ટમ્ ? વિજ્ઞાન-સહિતમ્ અનુભવ-યુક્તમ્, યજ્ જ્ઞાત્વા પ્રાપ્ય મોક્ષ્યસે ઽશુભાત્ સંસાર-બન્ધનાત્

==============================
તચ્ ચ -
રાજ-વિદ્યા રાજ-ગુહ્યં પવિત્રમ્ ઇદમ્ ઉત્તમમ્ ।
પ્રત્યક્ષાવગમં ધર્મ્યં સુસુખં કર્તુમ્ અવ્યયમ્

રાજ-વિદ્યા વિદ્યાનાં રાજા, દીપ્ત્ય્-અતિશયવત્ત્વાત્ । દીપ્યતે હીયમ્ અતિશયેન બ્રહ્મ-વિદ્યા સર્વ-વિદ્યાનામ્ । તથા રાજ-ગુહ્યં ગુહ્યાનાં રાજા । પવિત્રં પાવનં ઇદમ્ ઉત્તમં સર્વેષાં પાવનાનાં શુદ્ધિ-કારણં બ્રહ્મ-જ્ઞાનમ્ ઉત્કૃષ્ટતમમ્ । અનેક-જન્મ-સહસ્ર-સંચિતમ્ અપિ ધર્માધર્માદિ સ-મૂલં કર્મ ક્ષણ-માત્રાદ્ એવ ભસ્મીકરોતીત્ય્ અતઃ કિં તસ્ય પાવનત્વં વક્તવ્યમ્ ? કિં ચ - પ્રત્યક્ષાવગમં પ્રત્યક્ષેણ સુખાદેર્ ઇવાવગમો યસ્ય તત્ પ્રત્યક્ષાવગમમ્ । અનેક-ગુણવતો ઽપિ ધર્મ-વિરુદ્ધત્વં દૃષ્ટમ્, ન તથાત્મ-જ્ઞાનં ધર્મ-વિરોધિ, કિંતુ ધર્મ્યં ધર્માદ્ અનપેતમ્ । એવમ્ અપિ, સ્યાદ્ દુઃખ-સંપાદ્યમ્ ઇત્ય્ અત આહ - સુસુખં કર્તુમ્, યથા રત્ન-વિવેક-વિજ્ઞાનમ્ । તત્રાલ્પાયાસાનામ્ અન્યેષાં કર્મણાં સુખ-સંપાદ્યાનામ્ અલ્પ-ફલત્વં
દુષ્કરાણાં ચ મહા-ફલત્વં દૃષ્ટમ્ ઇતિ, ઇદં તુ સુખ-સંપાદ્યત્વાત્ ફલ-ક્ષયાત્ વ્યેતીતિ પ્રાપ્તે, આહ - અવ્યયમ્ ઇતિ । નાસ્ય ફલતઃ કર્મવત્ વ્યયો ઽસ્તીત્ય્ અવ્યયમ્ । અતઃ શ્રદ્ધેયમ્ આત્મ-જ્ઞાનમ્

==============================
યે પુનઃ -
અશ્રદ્દધાનાઃ પુરુષા ધર્મસ્યાસ્ય પરંતપ ।
અપ્રાપ્ય માં નિવર્તન્તે મૃત્યુ-સંસાર-વર્ત્મનિ

અશ્રદ્દધાનાઃ શ્રદ્ધા-વિરહિતા આત્મ-જ્ઞાનસ્ય ધર્મસ્યાસ્ય સ્વરૂપે તત્-ફલે ચ નાસ્તિકાઃ પાપ-કારિણઃ, અસુરાણામ્ ઉપનિષદં દેહ-માત્રાત્મ-દર્શનમ્ એવ પ્રતિપન્નાઃ । અસુતૃપઃ પાપાઃ પુરુષા અશ્રદ્દધાનાઃ । પરંતપ ! અપ્રાપ્ય માં પરમેશ્વરમ્, મત્-પ્રાપ્તૌ નૈવાશઙ્કેતિ મત્-પ્રાપ્તિ-માર્ગ-ભેદ-ભક્તિ-માત્રમ્ અપ્ય્ અપ્રાપ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । નિવર્તન્તે નિશ્ચયેન વર્તન્તે । ક્વ ? - મૃત્યુ-સંસાર-વર્ત્મનિ મૃત્યુ-યુક્તઃ સંસારો મૃત્યુ-સંસારસ્, તસ્ય વર્ત્મ નરક-તિર્યગ્-આદિ-પ્રાપ્તિ-માર્ગઃ, તસ્મિન્ન્ એવ વર્તન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
સ્તુત્યાર્જુનમ્ અભિમુખીકૃત્યાહ -
મયા તતમ્ ઇદં સર્વં જગદ્ અવ્યક્ત-મૂર્તિના ।
મત્-સ્થાનિ સર્વ-ભૂતાનિ ન ચાહં તેષ્વ્ અવસ્થિતઃ

મયા મમ યઃ પરો ભાવસ્ તેન તતં વ્યાપ્તં સર્વમ્ ઇદં જગદ્ અવ્યક્ત-મૂર્તિના । ન વ્યક્તા મૂર્તિઃ સ્વરૂપં યસ્ય મમ સો ઽહમ્ અવ્યક્ત-મૂર્તિસ્ તેન મયાવ્યક્ત-મૂર્તિના, કરણાગોચર-સ્વરૂપેણેત્ય્ અર્થઃ । તસ્મિન્ મય્ય્ અવ્યક્ત-મૂર્તૌ સ્થિતાનિ મત્-સ્થાનિ, સર્વ-ભૂતાનિ બ્રહ્માદીનિ સ્તમ્બ-પર્યન્તાનિ । ન હિ નિરાત્મકં કિંચિત્ ભૂતં વ્યવહારાયાવકલ્પતે । અતો મત્-સ્થાનિ મયાત્મના આત્મવત્ત્વેન સ્થિતાનિ । અતો મયિ સ્થિતાનીત્ય્ ઉચ્યન્તે । તેષાં ભૂતાનામ્ અહમ્ એવાત્મા ઇત્ય્ અતસ્ તેષુ સ્થિત ઇતિ મૂઢ-બુદ્ધીનામ્ અવભાસતે । અતો બ્રવીમિ - ન ચાહં તેષુ ભૂતેષ્વ્ અવસ્થિતઃ । મૂર્તવત્ સંશ્લેષાભાવેન આકાશસ્યાપ્ય્ અન્તરતમો હ્ય્ અહમ્ । ન હ્ય્ અસંસર્ગિ વસ્તુ ક્વચિત્ આધેય-ભાવેનાવસ્થિતં ભવતિ

==============================
અત એવાસંસર્ગિત્વાન્ મમ -
ન ચ મત્-સ્થાનિ ભૂતાનિ પશ્ય મે યોગમ્ ઐશ્વરમ્ ।
ભૂત-ભૃન્ ન ચ ભૂત-સ્થો મમાત્મા ભૂત-ભાવનઃ

ન ચ મત્-સ્થાનિ ભૂતાનિ બ્રહ્માદીનિ । પશ્ય મે યોગં યુક્તિં ઘટાનં મે મમ ઐશ્વરમ્ ઈશ્વરસ્યેમમ્ ઐશ્વરમ્, યોગમ્ આત્મનો યાથાત્મ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ શ્રુતિર્ અસંસર્ગિત્વાદ્ અસઙ્ગતાં દર્શયતિ - અસઙ્ગો ન હિ સજ્જતે [બૌ 3.9.26] ઇતિ । ઇદં ચાશ્ચર્યમ્ અન્યત્ પશ્ય - ભૂત-ભૃદ્ અસઙ્ગો ઽપિ સન્ ભૂતાનિ બિભર્તિ । ન ચ ભૂત-સ્થઃ । યથોક્તેન ન્યાયેન દર્શિતત્વાત્ ભૂત-સ્થત્વાનુપપત્તેઃ । કથં પુનર્ ઉચ્યતે ઽસૌ મમાત્મેતિ ? વિભજ્ય દેહાદિ-સઙ્ઘાતં તસ્મિન્ન્ અહંકારમ્ અધ્યારોપ્ય લોક-બુદ્ધિમ્ અનુસરન્ વ્યપદિશતિ મમાત્મેતિ, ન પુનર્ આત્મન આત્માન્ય ઇતિ લોકવદ્ અજાનન્ । તથા ભૂત-ભાવનો ભૂતાનિ ભાવયત્ય્ ઉત્પાદયતિ વર્ધયતીતિ વા ભૂત-ભાવનઃ

==============================
યથોક્તેન શ્લોક-દ્વયેનોક્તમ્ અર્થં દૃષ્ટન્તેનોપપાદયન્ન્ આહ -
યથાકાશ-સ્થિતો નિત્યં વાયુઃ સર્વત્ર-ગો મહાન્ ।
તથા સર્વાણિ ભૂતાનિ મત્-સ્થાનીત્ય્ ઉપધારય

યથા લોકે આકાશ-સ્થિત આકાશે સ્થિતો નિત્યં સદા વાયુઃ સર્વત્ર ગચ્છતીતિ સર્વત્ર-ગો મહાન્ પરિમાણતઃ, તથા આકાશવત્ સર્વ-ગતે મય્ય્ અસંશ્લેષેણૈવ સ્થિતાનીત્ય્ એવમ્ ઉપધારય વિજાનીહિ

==============================
એવં વાયુર્ આકાશે ઇવ મયિ સ્થિતાનિ સર્વ-ભૂતાનિ સ્થિતિ-કાલે । તાનિ -
સર્વ-ભૂતાનિ કૌન્તેય પ્રકૃતિં યાન્તિ મામિકામ્ ।
કલ્પ-ક્ષયે પુનસ્ તાનિ કલ્પાદૌ વિસૃજામ્ય્ અહમ્

સર્વ-ભૂતાનિ કૌન્તેય પ્રકૃતિં ત્રિગુણાત્મિકામ્ અપરાં નિકૃષ્ટં યાન્તિ મામિકાં મદીયાં કલ્પ-ક્ષયે પ્રલય-કાલે । પુનર્ ભૂયસ્ તાનિ ભૂતાનિ ઉત્પત્તિ-કાલે કલ્પાદૌ વિસૃજામિ ઉત્પાદયામ્ય્ અહં પૂર્વવત્

==============================
એવમ્ અવિદ્યા-લક્ષણામ્ -
પ્રકૃતિં સ્વામ્ અવષ્ટભ્ય વિસૃજામિ પુનઃ પુનઃ ।
ભૂત-ગ્રામમ્ ઇમં કૃત્સ્નમ્ અવશં પ્રકૃતેર્ વશાત્

પ્રકૃતિં સ્વાં સ્વીયામ્ અવષ્ટભ્ય વશીકૃત્ય વિસૃજામિ પુનઃ પુનઃ પ્રકૃતિતો જાતં ભૂત-ગ્રામં ભૂત-સમુદાયમ્ ઇમં વર્તમાનં કૃત્સ્નમ્ અવશમ્ અસ્વતન્ત્રમ્ । અવિદ્યાદિ-દોષૈઃ પરવશીકૃતમ્ । પ્રકૃતેર્ વશાત્ સ્વભાવ-વશાત્

==============================
તર્હિ તસ્ય તે પરમેશ્વરસ્ય ભૂત-ગ્રામમ્ ઇમં વિષમં વિદધતઃ, તન્-નિમિત્તાભ્યાં ધર્માધર્માભ્યાં સંબન્ધઃ સ્યાદ્ ઇતીદમ્ આહ ભગવાન્ -
ન ચ માં તાનિ કર્માણિ નિબધ્નન્તિ ધનંજય ।
ઉદાસીનવદ્ આસીનમ્ અસક્તં તેષુ કર્મસુ

ન ચ મામ્ ઈશ્વરં તાનિ ભૂત-ગ્રામસ્ય વિષમ-સર્ગ-નિમિત્તાનિ કર્માણિ નિબધ્નન્તિ ધનંજય । તત્ર કર્મણામ્ અસંબન્ધિત્વે કારણમ્ આહ - ઉદાસીનવત્ આસીનં યથા ઉદીસીન ઉપેક્ષકઃ કશ્ચિત્ તદ્વદ્ આસીનમ્ આત્મનો ઽવિક્રિયત્વાત્ । અસક્તં ફલાસઙ્ગ-રહિતમ્, અભિમાન-વર્જિતમ્, અહં કરોમીતિ તેષુ કર્મસુ । અતો ઽન્યસ્યાપિ કર્તૃત્વાભિમાનાભાવઃ ફલાસઙ્ગાભાવશ્ ચાસંબન્ધ-કારણમ્, અન્યથા કર્મભિર્ બધ્યતે મૂઢઃ કોશ-કારવદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

==============================
તત્ર ભૂત-ગ્રામમ્ ઇમં વિસૃજામ્ય્ ઉદાસીનવદ્ આસીનમ્ ઇતિ ચ વિરુદ્ધમ્ ઉચ્યતે, ઇતિ તત્-પરિહારાર્થમ્ આહ -
મયાધ્યક્ષેણ પ્રકૃતિઃ સૂયતે સ-ચરાચરમ્ ।
હેતુનાનેન કૌન્તેય જગદ્ વિપરિવર્તતે

મયાધ્યક્ષેણ સર્વતો દૃશિ-માત્ર-સ્વરુપેણાવિક્રિયાત્મનાધ્યક્ષેણ મયા, મમ માયા ત્રિગુણાત્મિકાવિદ્યા-લક્ષણા પ્રકૃતિઃ સૂયતે ઉત્પાદયતિ સ-ચરાચરં જગત્ । તથા ચ મન્ત્ર-વર્ણઃ -
એકો દેવઃ સર્વ-ભૂતેષુ ગૂઢઃ
સર્વ-વ્યાપી સર્વ-ભૂતાન્તરાત્મા ।
કર્માધ્યક્ષઃ સર્વ-ભૂતાધિવાસઃ
સાક્ષી ચેતા કેવલો નિર્ગુણશ્ ચ ॥ [શ્વેતુ 6.11] ઇતિ ।
હેતુના નિમિત્તેનાનેનાધ્યક્ષત્વેન કૌન્તેય જગત્ સ-ચરાચરં વ્યક્તાવ્યક્તાત્મકં વિપરિવર્તતે સર્વાવસ્થાસુ । દૃશિ-કર્મત્વાપત્તિ-નિમિત્તા હિ જગતઃ સર્વા પ્રવૃત્તિઃ - અહમ્ ઇદં ભોક્ષ્યે, પશ્યામીદમ્, શૃણોમીદમ્, સુખમ્ અનુભવામિ, દુઃખમ્ અનુભવામિ, તદ્-અર્થમ્ ઇદં કરિષ્યે, ઇદં જ્ઞાસ્યામિ, ઇત્ય્ આદ્યાવગતિ-નિષ્ઠાવગત્ય્-અવસાનૈવ । યો અસ્યાધ્યક્ષઃ પરમે વ્યોમન્ [ઋક્ 8.7.17.7, તૈત્ત્બ્ 2.8.9] ઇત્ય્ આદયશ્ ચ મન્ત્રા એતમ્ અર્થં દર્શયન્તિ । તતશ્ ચૈકસ્ય દેવસ્ય સર્વાધ્યક્ષ-ભૂત-ચૈતન્ય-માત્રસ્ય પરમાર્થતઃ સર્વ-ભોગાનભિસંબન્ધિનો ઽન્યસ્ય ચેતનાન્તરસ્યાભાવે ભોક્તુર્ અન્યસ્યાભાવાત્ । કિં-નિમિત્તેયં સૃષ્ટિર્ ઇત્ય્ અત્ર પ્રશ્ન-પ્રતિવચને ઽનુપપન્ને, કો અદ્ધા વેદ ક ઇહ પ્રવોચત્ । કુત આજાતા કુત ઇયં વિસૃષ્ટિઃ [ઋક્ 8.7.17.8] ઇત્ય્ આદિ-મન્ત્ર-વર્ણેભ્યઃ । દર્શિતં ચ ભગવતા -
અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનં તેન મુહ્યન્તિ જન્તવઃ [ગીતા 5.15] ઇતિ

==============================
એવં માં નિત્ય-શુદ્ધ-બુદ્ધમ્ ઉક્ત-સ્વભાવં સર્વજ્ઞં સર્વ-જન્તૂનામ્ આત્માનમ્ અપિ સન્તમ્ -
અવજાનન્તિ માં મૂઢા માનુષીં તનુમ્ આશ્રિતમ્ ।
પરં ભાવમ્ અજાનન્તો મમ ભૂત-મહેશ્વરમ્

અવજાનન્ત્ય્ અવજ્ઞાં પરિભવં કુર્વન્તિ માં મૂઢા અવિવેકિનઃ । માનુષીં મનુષ્યસંબન્ધિનીં તનું દેહમ્ આશ્રિતમ્, મનુષ્યદેહેન વ્યવહરન્તમિત્ય્ એતત્, પરં પ્રકૃષ્ટં ભાવં પરમ્ આત્મ-તત્ત્વમ્ આકાશ-કલ્પમ્ આકાશાદ્ અપ્ય્ અન્તરતમમ્ અજાનન્તો મમ ભૂત-મહેશ્વરં સર્વ-ભૂતાનાં મહાન્તમ્ ઈશ્વરં સ્વાત્માનમ્ । તતશ્ ચ તસ્ય મમાવજ્ઞાન-ભાવનેન આહતાસ્ તે વરાકાઃ

==============================
કથમ્ ? -
મોઘાશા મોઘ-કર્માણો મોઘ-જ્ઞાના વિચેતસઃ ।
રાક્ષસીમ્ આસુરીં ચૈવ પ્રકૃતિં મોહિનીં શ્રિતાઃ

મોઘાશા વૃથા આશા આશિષો યેષાં તે મોઘાશાઃ । તથા મોઘ-કર્માણો યાનિ ચાગ્નિહોત્રાદીનિ તૈર્ અનુષ્ઠીયમાનાનિ કર્માણિ તાનિ ચ, તેષાં ભગવત્-પરિભવાત્, સ્વાત્મ-ભૂતસ્યાવજ્ઞાનાત્ મોઘાન્ય્ એવ નિષ્ફલાનિ કર્માણિ ભવન્તીતિ મોઘ-કર્માણઃ । તથા મોઘ-જ્ઞાના મોઘં નિષ્ફલં જ્ઞાનં યેષાં તે મોઘ-જ્ઞાનાઃ, જ્ઞાનમ્ અપિ તેષાં નિષ્ફલમ્ એવ સ્યાત્ । વિચેતસો વિગત-વિવેકાશ્ ચ તે ભવન્તીત્ય્ અભિપ્રાયઃ । કિં ચ - તે ભવન્તિ રાક્ષસીં રક્ષસાં પ્રકૃતિં સ્વભાવમ્ આસુરીમ્ અસુરાણાં ચ પ્રકૃતિં મોહિનીં મોહ-કરીં દેહાત્મ-વાદિનીં શ્રિતાઃ આશ્રિતાઃ, । છિન્ધિ, ભિન્ધિ, પિબ, ખાદ, પરસ્વમ્ અપહર, ઇત્ય્ એવં વદન-શીલાઃ ક્રૂર-કર્માણો ભવન્તીત્ય્ અર્થઃ । અસુર્યા નામ તે લોકાઃ [ઈશૌ 3] ઇતિ શ્રુતેઃ

==============================
યે પુનઃ શ્રદ્દધાના ભગવદ્-ભક્તિ-લક્ષણે મોક્ષ-માર્ગે પ્રવૃત્તાઃ -
મહાત્માનસ્ તુ માં પાર્થ દૈવીં પ્રકૃતિમ્ આશ્રિતાઃ ।
ભજન્ત્ય્ અનન્ય-મનસો જ્ઞાત્વા ભૂતાદિમ્ અવ્યયમ્

મહાતમાનસ્ ત્વ્ અક્ષુદ્ર-ચિત્તાઃ મામ્ ઈશ્વરં પાર્થ દૈવીં દેવાનાં પ્રકૃતિં શમ-દમ-દયા-શ્રદ્ધાદિ-લક્ષણામ્ આશ્રિતાઃ સન્તો ભજન્તિ સેવન્તે ઽનન્ય-મનસો ઽનન્ય-ચિત્તા જ્ઞાત્વા ભૂતાદિં ભૂતાનાં વિયદ્-આદીનાં પ્રાણિનાં ચાદિં કારણમ્ અવ્યયમ્

==============================
કથમ્ ? -
સતતં કીર્તયન્તો માં યતન્તશ્ ચ દૃઢ-વ્રતાઃ ।
નમસ્યન્તશ્ ચ માં ભક્ત્યા નિત્ય-યુક્તા ઉપાસતે

સતતં સર્વદા ભગવન્તં બ્રહ્મ-સ્વરૂપં માં કીર્તયન્તઃ, યતન્તશ્ ચ ઇન્દ્રિયોપસંહાર-શમ-દમ-દયાહિંસાદિ-લક્ષણૈર્ ધર્મૈઃ પ્રયતન્તશ્ ચ, દૃઢ-વ્રતા દૃઢં સ્થિરમ્ અચાલ્યં વ્રતં યેષાં તે દૃઢ-વ્રતા નમસ્યન્તશ્ ચ માં હૃદયેશયમ્ આત્માનં ભક્ત્યા નિત્ય-યુક્તાઃ સન્ત ઉપાસતે સેવન્તે

==============================
તે કેન કેન પ્રકારેણ ઉપાસતે ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
જ્ઞાન-યજ્ઞેન ચાપ્ય્ અન્યે યજન્તો મામ્ ઉપાસતે ।
એકત્વેન પૃથક્ત્વેન બહુધા વિશ્વતો-મુખમ્

જ્ઞાન-યજ્ઞેન જ્ઞાનમ્ એવ ભગવદ્-વિષયં યજ્ઞસ્ તેન જ્ઞાન-યજ્ઞેન, યજન્તઃ પૂજયન્તઃ મામ્ ઈશ્વરં ચાપ્ય્ અન્યે ઽન્યામ્ ઉપાસનાં પરિત્યજ્યોપાસતે । તચ્ ચ જ્ઞાનમ્ - એકત્વેનૈકમ્ એવ પરં બ્રહ્મેતિ પરમાર્થ-દર્શનેન યજન્ત ઉપાસતે । કેચિચ્ ચ પૃથક્ત્વેન આદિત્ય-ચન્દ્રાદિ-ભેદેન સ એવ ભગવાન્ વિષ્ણુર્ અવસ્થિત ઇત્ય્ ઉપાસતે । કેચિત્ બહુધાવસ્થિતઃ સ એવ ભગવાન્ સર્વતો-મુખો વિશ્વ-રૂપ ઇતિ તં વિશ્વ-રૂપં સર્વતો-મુખં બહુધા બહુ-પ્રકારેણોપાસતે

==============================
યદિ બહુભિઃ પ્રકારૈર્ ઉપાસતે, કથં ત્વામ્ એવ ઉપાસત ઇતિ । અત આહ -
અહં ક્રતુર્ અહં યજ્ઞઃ સ્વધાહમ્ અહમ્ ઔષધમ્ ।
મન્ત્રો ઽહમ્ અહમ્ એવાજ્યમ્ અહમ્ અગ્નિર્ અહં હુતમ્

અહં ક્રતુઃ શ્રૌત-કર્મ-ભેદો ઽહમ્ એવ । અહં યજ્ઞઃ સ્માર્તઃ । કિં ચ સ્વધાન્નમ્ અહમ્, પિતૃભ્યો યદ્ દીયતે । અહમ્ ઔષધં સર્વ-પ્રાણિભિર્ યત્ અદ્યતે તત્ ઔષધ-શબ્દ-શબ્દિતં વ્રીહિ-યવાદિ-સાધારણમ્ । અથવા સ્વધેતિ સર્વ-પ્રાણિ-સાધારણમ્ અન્નમ્, ઔષધમ્ ઇતિ વ્યાધ્ય્-ઉપશમનાર્થં ભેષજમ્ । મન્ત્રો ઽહમ્, યેન પિતૃભ્યો દેવતાભ્યશ્ ચ હવિર્ દીયતે । અહમ્ એવ આજ્યં હવિશ્ ચ । અહમ્ અગ્નિઃ, યસ્મિન્ હૂતે હવિઃ સો ઽગ્નિર્ અહમ્ । અહં હુતં હવન-કર્મશ્ ચ

==============================
કિં ચ -
પિતાહમ્ અસ્ય જગતો માતા ધાતા પિતામહઃ ।
વેદ્યં પવિત્રમ્ ઓંકાર ઋક્ સામ યજુર્ એવ ચ

પિતા જનયિતાહમ્ અસ્ય જગતઃ, માતા જનયિત્રી, ધાતા કર્મ-ફલસ્ય પ્રાણિભ્યો વિધાતા, પિતામહઃ પિતુઃ પિતા, વેદ્યં વેદિતવ્યમ્, પવિત્રં પાવનમ્ ઓંકારઃ, ઋક્ સામ યજુએ એવ ચ

==============================
કિં ચ -
ગતિર્ ભર્તા પ્રભુઃ સાક્ષી નિવાસઃ શરણં સુહૃત્ ।
પ્રભવઃ પ્રલયઃ સ્થાનં નિધાનં બીજમ્ અવ્યયમ્

ગતિઃ કર્મ-ફલમ્, ભર્તા પોષ્ટા, પ્રભુઃ સ્વામી, સાક્ષી પ્રાણિનાં કૃતાકૃતસ્ય, નિવાસો યસ્મિન્ પ્રાણિનો નિવસન્તિ, શરણમ્ આર્તાનામ્, પ્રપન્નાનામ્ આર્તિ-હરઃ । સુહૃત્ પ્રત્યુપકારાનપેક્ષઃ સન્ન્ ઉપકારી, પ્રભવ ઉત્પત્તિર્ જગતઃ, પ્રલયઃ પ્રલીયતે ઽસ્મિન્ ઇતિ, તથા સ્થાનં તિષ્ઠત્ય્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ, નિધાનં નિક્ષેપઃ કાલાન્તરોપભોગ્યં પ્રાણિનામ્, બીજં પ્રરોહ-કારણં પ્રરોહ-ધર્મિણામ્, અવ્યયં યાવત્-સંસાર-ભાવિત્વાત્ અવ્યયમ્, ન હ્ય્ અબીજં કિંચિત્ પ્રરોહતિ । નિત્યં ચ પ્રરોહ-દર્શનાદ્ બીજ-સંતતિર્ ન વ્યેતીતિ ગમ્યતે

==============================
કિં ચ -
તપામ્ય્ અહમ્ અહં વર્ષં નિગૃહ્ણામ્ય્ ઉત્સૃજામિ ચ ।
અમૃતં ચૈવ મૃત્યુશ્ ચ સદ્ અસચ્ ચાહમ્ અર્જુન

તપામ્ય્ અહમ્ આદિત્યો ભૂત્વા કૈશ્ચિત્ રશ્મિભિર્ ઉલ્બણૈઃ । અહં વર્ષં કૈશ્ચિદ્ રશ્મિભિર્ ઉત્સૃજામિ । ઉત્સૃજ્ય પુનર્ નિગૃહ્ણામિ કૈશ્ચિદ્ રશ્મિભિર્ અષ્ટભિર્ માસૈઃ પુનર્ ઉત્સૃજામિ પ્રાવૃષિ । અમૃતં ચૈવ દેવાનામ્, મૃત્યુશ્ ચ મર્ત્યાનામ્ । સદ્ યસ્ય યત્ સંબન્ધિતયા વિદ્યમાનં તત્, તદ્-વિપરીતમ્ અસચ્ ચૈવાહમ્ અર્જુન । ન પુનર્ અત્યન્તમ્ એવાસદ્ ભગવાન્, સ્વયં કાર્ય-કારણે વા સદ્-અસતી

==============================
યે પૂર્વોક્તૈર્ નિવૃત્તિ-પ્રકારૈર્ એકત્વ-પૃથક્ત્વાદિ-વિજ્ઞાનૈર્ યજ્ઞૈર્ માં પૂજયન્ત ઉપાસતે જ્ઞાન-વિદઃ, તે યથા-વિજ્ઞાનં મામ્ એવ પ્રાપ્નુવન્તિ । યે પુનર્ અજ્ઞાઃ કામ-કામાઃ -
ત્રૈવિદ્યા માં સોમપાઃ પૂત-પાપા
યજ્ઞૈર્ ઇષ્ટ્વા સ્વર્-ગતિં પ્રાર્થયન્તે ।
તે પુણ્યમ્ આસાદ્ય સુરેન્દ્ર-લોકમ્
અશ્નન્તિ દિવ્યાન્ દિવિ દેવ-ભોગાન્

ત્રૈવિદ્યા ઋગ્-યજુઃ-સામ-વિદો માં વસ્વ્-આદિ-દેવ-રૂપિણં સોમપાઃ સોમં પિબન્તીતિ સોમપાઃ, તેનૈવ સોમ-પાનેન પૂત-પાપાઃ શુદ્ધ-કિલ્બિષાઃ, યજ્ઞૈર્ અગ્નિષ્ટોમાદિભિર્ ઇષ્ટ્વા પૂજયિત્વા સ્વર્-ગતિં સ્વર્ગ-ગમનં સ્વર્ એવ ગતિઃ સ્વર્-ગતિસ્ તામ્, પ્રાર્થયન્તે । તે ચ પુણ્યં પુણ્ય-ફલમ્ આસાદ્ય સંપ્રાપ્ય સુરેન્દ્ર-લોકં શતક્રતોઃ સ્થાનમ્ અશ્નન્તિ ભુઞ્જતે દિવ્યાન્ દિવિ ભવાન્ અપ્રાકૃતાન્ દેવ-ભોગાન્ દેવાનાં ભોગાન્

==============================
તે તં ભુક્ત્વા સ્વર્ગ-લોકં વિશાલં
ક્ષીણે પુણ્યે મર્ત્ય-લોકં વિશન્તિ ।
એવં ત્રયી-ધર્મમ્ અનુપ્રપન્ના
ગતાગતં કામ-કામા લભન્તે

તે તં ભુક્ત્વા સ્વર્ગ-લોકં વિશાલં વિસ્તીર્ણં ક્ષીણે પુણ્યે મર્ત્ય-લોકં વિશન્તિ આવિશન્તિ । એવં યથોક્તેન પ્રકારેણ ત્રયી-ધર્મં કેવલં વૈદિકં કર્માનુપ્રપન્ના ગતાગતં ગતં ચાગતં ચ ગતાગતં ગમનાગમનં કામ-કામાઃ કામાન્ કામયન્ત ઇતિ કામ-કામા લભન્તે ગતાગતમ્ એવ, ન તુ સ્વાતન્ત્ર્યં ક્વચિલ્ લભન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
યે પુનર્ નિષ્કામાઃ સમ્યગ્-દર્શિનઃ -
અનન્યાશ્ ચિન્તયન્તો માં યે જનાઃ પર્યુપાસતે ।
તેષાં નિત્યાભિયુક્તાનાં યોગ-ક્ષેમં વહામ્ય્ અહમ્

અનન્યા અપૃથગ્-ભૂતાઃ પરં દેવં નારાયણમ્ આત્મત્વેન ગતાઃ સન્તશ્ ચિન્તયન્તો માં યે જનાઃ સંન્યાસિનઃ પર્યુપાસતે, તેષાં પરમાર્થ-દર્શિનાં નિત્યાભિયુક્તાનાં સતતાભિયોગિનાં યોગ-ક્ષેમં યોગો ઽપ્રાપ્તસ્ય પ્રાપણં ક્ષેમસ્ તદ્-રક્ષણં તદ્-ઉભયં વહામિ પ્રાપયામ્ય્ અહમ્ । જ્ઞાની ત્વ્ આત્મૈવ મે મતમ્ [ગીતા 7.18] સ ચ મમ પ્રિયઃ [ગીતા 7.17] યસ્માદ્ તસ્માત્ તે મમાત્મ-ભૂતાઃ પ્રિયાશ્ ચેતિ ।
નન્વ્ અન્યેષામ્ અપિ ભક્તાનાં યોગ-ક્ષેમં વહત્ય્ એવ ભગવાન્ । સત્યં વહત્ય્ એવ । કિંત્વ્ અયં વિશેષઃ - અન્યે યે ભક્તાસ્ તે આત્માર્થં સ્વયમ્ અપિ યોગ-ક્ષેમમ્ ઈહન્તે । અનન્ય-દર્શિનસ્ તુ નાત્માર્થં યોગ-ક્ષેમમ્ ઈહન્તે । ન હિ તે જીવિતે મરણે વાત્મનો ગૃદ્ધિં કુર્વન્તિ । કેવલમ્ એવ ભગવચ્-છરણાસ્ તે । અતો ભગવાન્ એવ તેષાં યોગ-ક્ષેમં વહતીતિ

==============================
નન્વ્ અન્યાપિ દેવતાસ્ ત્વમ્ એવ ચેત્ તદ્-ભક્તાશ્ ચ ત્વામ્ એવ યજન્તે । સત્યમ્ એવમ્ -
યે ઽપ્ય્ અન્ય-દેવતા-ભક્તા યજન્તે શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ ।
તે ઽપિ મામ્ એવ કૌન્તેય યજન્ત્ય્ અવિધિ-પૂર્વકમ્

યે ઽપ્ય્ અન્ય-દેવતા-ભક્તા અન્યાસુ દેવતાસુ ભક્તા અન્ય-દેવતા-ભક્તાઃ સન્તો યજન્તે પૂજયન્તિ શ્રદ્ધયા આસ્તિક્ય-બુદ્ધ્યાન્વિતા અનુગતાઃ, તે ઽપિ મામ્ એવ કૌન્તેય યજન્ત્ય્ અવિધિ-પૂર્વકમ્ અવિધિર્ અજ્ઞાનં તત્-પૂર્વકં યજન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
કસ્માત્ તે ઽવિધિ-પૂર્વકં યજન્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે । યસ્માત્ -
અહં હિ સર્વ-યજ્ઞાનાં ભોક્તા ચ પ્રભુર્ એવ ચ ।
ન તુ મામ્ અભિજાનન્તિ તત્ત્વેનાતશ્ ચ્યવન્તિ તે

અહં હિ સર્વ-યજ્ઞાનાં શ્રૌતાનાં સ્માર્તાનાં ચ સર્વેષાં યજ્ઞાનાં દેવતાત્મત્વેન ભોક્તા ચ પ્રભુર્ એવ ચ । મત્-સ્વામિકો હિ યજ્ઞઃ, અધિયજ્ઞો ઽહમ્ એવાત્ર [ગીતા 8.4] ઇતિ હ્ય્ ઉક્તમ્ । તથા ન તુ મામ્ અભિજાનન્તિ તત્ત્વેન યથાવત્ । અતશ્ ચાવિધિ-પૂર્વકમ્ ઇષ્ટ્વા યાગ-ફલાચ્ ચ્યવન્તિ પ્રચ્યવન્તે તે

==============================
યે ઽપ્ય્ અન્ય-દેવતા-ભક્તિ-મત્ત્વેનાવિધિ-પૂર્વકં યજન્તે, તેષામ્ અપિ યાગ-ફલમ્ અવશ્યંભાવિ । કથમ્ ? -
યાન્તિ દેવ-વ્રતા દેવાન્ પિતૄન્ યાન્તિ પિતૃ-વ્રતાઃ ।
ભૂતાનિ યાન્તિ ભૂતેજ્યા યાન્તિ મદ્-યાજિનો ઽપિ મામ્

યાન્તિ ગચ્છન્તિ દેવ-વ્રતા દેવેષુ વ્રતં નિયમો ભક્તિશ્ ચ યેષાં તે દેવ-વ્રતા દેવાન્ યાન્તિ । પિતૄન્ અગ્નિષ્વ્ આત્તાદીન્ યાન્તિ પિતૃ-વ્રતાઃ શ્રાદ્ધાદિ-ક્રિયા-પરાઃ પિતૃ-ભક્તાઃ । ભૂતાનિ વિનાયક-માતૃ-ગણ-ચતુર્-ભગિન્યાદીનિ યાન્તિ ભૂતેજ્યા ભૂતાનાં પૂજકાઃ । યાન્તિ મદ્-યાજિનો મદ્-યજન-શીલા વૈષ્ણવા મામ્ એવ યાન્તિ । સમાને ઽપ્ય્ આયાસે મામ્ એવ ન ભજન્તે ઽજ્ઞાનાત્, તેન તે ઽલ્પ-ફલ-ભાજો ભવન્તીત્ય્ અર્થઃ

==============================
ન કેવલં મદ્-ભક્તાનામ્ અનાવૃત્તિ-લક્ષણમ્ અનન્ત-ફલમ્, સુખારાધનશ્ ચાહમ્ । કથમ્ ? -
પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં યો મે ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ ।
તદ્ અહં ભક્ત્ય્-ઉપહૃતમ્ અશ્નામિ પ્રયતાત્મનઃ

પત્રં પુષ્પં ફલં તોયમ્ ઉદકં યઃ મે મહ્યં ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ, તત્ અહં પત્રાદિ ભક્ત્યા ઉપહૃતં ભક્તિ-પૂર્વકં પ્રાપિતં ભક્ત્ય્-ઉપહૃતમ્ અશ્નામિ ગૃહ્ણામિ પ્રયતાત્મનઃ શુદ્ધ-બુદ્ધેઃ

==============================
યતઃ એવમ્, અતઃ -
યત્ કરોષિ યદ્ અશ્નાસિ યજ્ જુહોષિ દદાસિ યત્ ।
યત્ તપસ્યસિ કૌન્તેય તત્ કુરુષ્વ મદ્-અર્પણમ્

યત્ કરોષિ સ્વતઃ પ્રાપ્તમ્, યદ્ અશ્નાસિ, યચ્ ચ જુહોષિ હવનં નિર્વર્તયસિ શ્રૌતં સ્માર્તં વા, યદ્ દદાસિ પ્રયચ્છસિ બ્રાહ્મણાદિભ્યો હિરણ્યાન્નાજ્યાદિ, યત્ તપસ્યસિ તપશ્ ચરસિ કૌન્તેય, તત્ કુરુષ્વ મદ્-અર્પણં મત્-સમર્પણમ્

==============================
એવં કુર્વતસ્ તવ યત્ ભવતિ, તત્ સૃણુ -
શુભાશુભ-ફલૈર્ એવં મોક્ષ્યસે કર્મ-બન્ધનૈઃ ।
સંન્યાસ-યોગ-યુક્તાત્મા વિમુક્તો મામ્ ઉપૈષ્યસિ

શુભાશુભ-ફલૈઃ શુભાશુભે ઇષ્ટાનિષ્ટે ફલે યેષાં તાનિ શુભાશુભ-ફલાનિ કર્માણિ તૈઃ શુભાશુભ-ફલૈઃ કર્મ-બન્ધનૈઃ કર્માણ્ય્ એવ બન્ધનાનિ કર્મ-બન્ધનાનિ તૈઃ કર્મ-બન્ધનૈર્ એવં મદ્-અર્પણં કુર્વન્ મોક્ષ્યસે । સો ઽયં સંન્યાસ-યોગો નામ, સંન્યાસશ્ ચાસૌ મત્-સમર્પણતયા કર્મત્વાદ્ યોગશ્ ચાસાવ્ ઇતિ, તેન સંન્યાસ-યોગેન યુક્ત આત્માન્તઃ-કરણં યસ્ય તવ સ ત્વં સંન્યાસ-યોગ-યુક્તાત્મા સન્ વિમુક્તઃ કર્મ-બન્ધનૈર્ જીવન્ન્ એવ પતિતે ચાસ્મિન્ શરીરે મામ્ ઉપૈષ્યસિ આગમિષ્યસિ

==============================
રાગ-દ્વેષવાંસ્ તર્હિ ભગવાન્, યતો ભક્તાન્ અનુગૃહ્ણાતિ, નેતરાન્ ઇતિ તન્ ન -
સમો ઽહં સર્વ-ભૂતેષુ ન મે દ્વેષ્યો ઽસ્તિ ન પ્રિયઃ ।
યે ભજન્તિ તુ માં ભક્ત્યા મયિ તે તેષુ ચાપ્ય્ અહમ્

સમસ્ તુલ્યો ઽહં સર્વ-ભૂતેષુ । ન મે દ્વેષ્યો ઽસ્તિ ન પ્રિયઃ । અગ્નિવદ્ અહમ્ - દૂર-સ્થાનાં યથાગ્નિઃ શીતં નાપનયતિ, સમીપમ્ ઉપસર્પતામ્ અપનયતિ । તથાહં ભક્તાન્ અનુગૃહ્ણામિ, નેતરાન્ । યે ભજન્તિ તુ મામ્ ઈશ્વરં ભક્ત્યા મયિ તે - સ્વભાવત એવ, ન મમ રાગ-નિમિત્તમ્ - વર્તન્તે । તેષુ ચાપ્ય્ અહં સ્વભાવત એવ વર્તે, નેતરેષુ । નૈતાવતા તેષુ દ્વેષો મમ્

==============================
સૃણુ મદ્-ભક્તેર્ માહાત્મ્યમ્ -
અપિ ચેત્ સુદુરાચારો ભજતે મામ્ અનન્ય-ભાક્ ।
સાધુર્ એવ સ મન્તવ્યઃ સમ્યગ્ વ્યવસિતો હિ સઃ

અપિ ચેત્ યદ્ય્ અપિ સુદુરાચારઃ સુષ્ઠુ દુરાચારો ઽતીવ કુત્સિતાચારો ઽપિ ભજતે મામ્ અનન્ય-ભાક્ અનન્ય-ભક્તિઃ સન્, સાધુર્ એવ સમ્યગ્-વૃત્ત એવ સ મન્તવ્યો જ્ઞાતવ્યઃ । સમ્યગ્ યથાવદ્ વ્યવસિતો હિ સઃ, યસ્માત્ સાધુ-નિશ્ચયઃ સઃ

==============================
ઉત્સૃજ્યશ્ ચ બાહ્યાં દુરાચારતામ્ અન્તઃ સમ્યગ્-વ્યવસાય-સામર્થ્યાત્ -
ક્ષિપ્રં ભવતિ ધર્માત્મા શશ્વચ્-છાન્તિં નિગચ્છતિ ।
કૌન્તેય પ્રતિજાનીહિ ન મે ભક્તઃ પ્રણશ્યતિ

ક્ષિપ્રં શીઘ્રં ભવતિ ધર્માત્મા ધર્મ-ચિત્ત એવ । શશ્વન્ નિત્યં શાન્તિં ચોપશમં નિગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ । સૃણુ પરમાર્થમ્, કૌન્તેય પ્રતિજાનીહિ નિશ્ચિતાં પ્રતિજ્ઞાં કુરુ, ન મે મમ ભક્તો મયિ સમર્પિતાન્તરાત્મા મદ્-ભક્તો ન પ્રણશ્યતીતિ

==============================
કિં ચ -
માં હિ પાર્થ વ્યપાશ્રિત્ય યે ઽપિ સ્યુઃ પાપ-યોનયઃ ।
સ્ત્રિયો વૈશ્યાસ્ તથા શૂદ્રાસ્ તે ઽપિ યાન્તિ પરાં ગતિમ્

માં હિ યસ્માત્ પાર્થ વ્યપાશ્રિત્ય મામ્ આશ્રયત્વેન ગૃહીત્વા યે ઽપિ સ્યુઃ પાપ-યોનયઃ પાપા યોનિર્ યેષાં તે પાપ-યોનયઃ સ્યુર્ ભવેયુઃ । પાપ-યોનયઃ પાપા યોનિર્ યેષાં તે પાપ-યોનયઃ પાપ-જન્માનઃ । કે તે ? ઇત્ય્ આહ -સ્ત્રિયો વૈશ્યાસ્ તથા શૂદ્રાસ્ તે ઽપિ યાન્તિ ગચ્છન્તિ પરાં પ્રકૃષ્ટાં ગતિમ્

==============================
કિં પુનર્ બ્રાહ્મણાઃ પુણ્યા ભક્તા રાજર્ષયસ્ તથા ।
અનિત્યમ્ અસુખં લોકમ્ ઇમં પ્રાપ્ય ભજસ્વ મામ્

કિં પુનર્ બ્રાહ્મણાઃ પુણ્યાઃ પુણ્ય-યોનયો ભક્તા રાજર્ષયસ્ તથા રાજાનશ્ ચ તે ઋષયશ્ ચેતિ રાજર્ષયઃ । યત એવમ્, અતો ઽનિત્યં ક્ષણ-ભઙ્ગુરમ્ અસુખં ચ સુખ-વર્જિતમ્ ઇમં લોકં મનુષ્ય-લોકં પ્રાપ્ય પુરુષાર્થ-સાધનં દુર્લભં મનુષ્યત્વં લબ્ધ્વા ભજસ્વ સેવસ્વ મામ્

==============================
કથમ્ ? -
મન્-મના ભવ મદ્-ભક્તો મદ્-યાજી માં નમસ્કુરુ ।
મામ્ એવૈષ્યસિ યુક્ત્વૈવમ્ આત્માનં મત્-પરાયણઃ

મયિ વાસુદેવે મનો યસ્ય તવ સ ત્વં મન્-મના ભવ । તથા મદ્-ભક્તો ભવ । મદ્-યાજી મદ્-યજન-શીલો ભવ । મામ્ એવ ચ નમસ્કુરુ । મામ્ એવેશ્વરસ્યાગમિષ્યસિ યુક્ત્વા સમાધાય ચિત્તમ્ । એવમ્ આત્માનં માં અહં હિ સર્વેષાં ભૂતાનામ્ આત્મા પરા ચ ગતિઃ પરમ્ અયનં તં મામ્ એવમ્ભૂતમ્ એષ્યસ્તીત્ય્ અતીતેન પદેન સમ્બન્ધઃ । મત્-પરાયણઃ સન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ