ભગવદ્ગીતા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 10

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રી-ગોવિન્દ-ભગવત્-પૂજ્ય-પાદ-
શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્-છંકર-ભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ભાષ્યે
રાજ-વિદ્યા-રાજ-ગુહ્ય-યોગો નામ નવમો ઽધ્યાયઃ
॥9॥
ભ્ગ્ 10
અથ વિભૂતિ-યોગો નામ દશમો ઽધ્યાયઃ
(ભગવત્-પાદ-શ્રીમચ્-છઙ્કરાચાર્ય-કૃત-ભાષ્યમ્)
સપ્તમે ઽધ્યાયે ભગવતસ્ તત્ત્વં વિભૂતયશ્ ચ પ્રકાશિતાઃ, નવમે ચ । અથેદાનીં યેષુ યેષુ ભાવેષુ ચિન્ત્યો ભગવાંસ્ તે તે ભાવા વક્તવ્યાઃ । તત્ત્વં ચ ભગવતો વક્તવ્યમ્ ઉક્તમ્ અપિ, દુર્વિજ્ઞેયત્વાત્, ઇત્ય્ અતઃ શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ -
ભૂય એવ મહા-બાહો શૃણુ મે પરમં વચઃ ।
યત્ તે ઽહં પ્રીયમાણાય વક્ષ્યામિ હિત-કામ્યયા

ભૂય એવ ભૂયઃ પુનર્ હે મહાબાહો સૃણુ મે મદીયં પરમં પ્રકૃષ્ટં નિરતિશય-વસ્તુનઃ પ્રકાશકં વચો વાક્યં યત્ પરમં તે તુભ્યં પ્રીયમાણાય - મદ્-વચનાત્ પ્રીયસે ત્વમ્ અતીવામૃતમ્ ઇવ પિબન્, તતઃ - વક્ષ્યામિ હિત-કામ્યયા હિતેચ્છયા

==============================
કિમ્-અર્થમ્ અહં વક્ષ્યામીત્ય્ અત આહ -
ન મે વિદુઃ સુરગણાઃ પ્રભવં ન મહર્ષયઃ ।
અહમ્ આદિર્ હિ દેવાનાં મહર્ષીણાં ચ સર્વશઃ

ન મે વિદુર્ ન જાનન્તિ સુર-ગણા બ્રહ્માદયઃ । કિં તે ન વિદુઃ ? મમ પ્રભવં પ્રભાવં પ્રભુ-શક્ત્ય્-અતિશયમ્, અથવા પ્રભવં પ્રભવનમ્ ઉત્પત્તિમ્ । નાપિ મહર્ષયો ભૃગ્વ્-આદયો વિદુઃ । કસ્માત્ તે ન વિદુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે - અહમ્ આદિઃ કારણં હિ યસ્માદ્ દેવાનાં મહર્ષીણાં ચ સર્વશઃ સર્વ-પ્રકારૈઃ

==============================
કિં ચ -
યો મામ્ અજમ્ અનાદિં ચ વેત્તિ લોક-મહેશ્વરમ્ ।
અસંમૂઢઃ સ મર્ત્યેષુ સર્વ-પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

યઃ મામ્ અજમ્ અનાદિં ચ, યસ્માત્ અહમ્ આદિર્ દેવાનાં મહર્ષીણાં ચ, ન મમાન્યઃ આદિઃ વિદ્યતે । અતો ઽહમ્ અજો ઽનાદિ ચ । અનાદિત્વમ્ અજત્વે હેતુઃ, તં મામ્ અજમ્ અનાદિં ચ યો વેત્તિ વિજાનાતિ લોકમહેશ્વરં લોકાનાં મહાન્તમ્ ઈશ્વરં તુરીયમ્ અજ્ઞાનતત્કાર્યવર્જિતમ્ અસંમૂઢઃ સંમોહવર્જિતઃ સઃ મત્ર્યેષુ મનુષ્યેષુ, સર્વપાપૈઃ સર્વેઃ પાપૈર્ મતિ-પૂર્વામતિપૂર્વ-કૃતૈઃ પ્રમુચ્યતે પ્રમોક્ષ્યતે

==============================
ઇતશ્ ચાહં મહેશ્વરો લોકાનામ્ -
બુદ્ધિર્ જ્ઞાનમ્ અસંમોહઃ ક્ષમા સત્યં દમઃ શમઃ ।
સુખં દુઃખં ભવો ઽભાવો ભયં ચાભયમ્ એવ ચ

બુદ્ધિર્ અન્તઃ-કરણસ્ય સૂક્ષ્માદ્ય્-અર્થાવબોધન-સામર્થ્યમ્, તદ્વન્તં બુદ્ધિમાન્ ઇતિ હિ વદન્તિ । જ્ઞાનમ્ આત્માદિ-પદાર્થાનામ્ અવબોધઃ । અસંમોહઃ પ્રત્યુત્પન્નેષુ બોદ્ધવ્યેષુ વિવેક-પૂર્વિકા પ્રવૃત્તિઃ । ક્ષમા આક્રુષ્ટસ્ય તાડિતસ્ય વાવિકૃત-ચિત્તતા । સત્યં યથા-દૃષ્ટસ્ય યથા-શ્રુતસ્ય ચાત્માનુભવસ્ય પર-બુદ્ધિ-સંક્રાન્તયે તથૈવોઉચાર્યમાણા વાક્ સત્યમ્ ઉચ્યતે । દમો બાહ્યેન્દ્રિયોપશમઃ । શમો ઽન્તઃ-કરણસ્યોપશમઃ । સુખમ્ આહ્લાદઃ । દુઃખં સન્તાપઃ । ભવ ઉદ્ભવઃ । અભાવસ્ તદ્-વિપર્યયઃ । ભયં ચ ત્રાસઃ, અભયમ્ એવ ચ તદ્-વિપરીતમ્

==============================
અહિંસા સમતા તુષ્ટિસ્ તપો દાનં યશો ઽયશઃ ।
ભવન્તિ ભાવા ભૂતાનાં મત્ત એવ પૃથગ્-વિધાઃ

અહિંસાપીડા પ્રાણિનામ્ । સમતા સમ-ચિત્તતા । તુષ્ટિઃ સંતોષઃ પર્યાપ્ત-બુદ્ધિર્ લાભેષુ । તપ ઇન્દ્રિય-સંયમ-પૂર્વકં શરીર-પીડાનમ્ । દાનં યથા-શક્તિ સંવિભાગઃ । યશો ધર્મ-નિમિત્તા કીર્તિઃ । અયશસ્ ત્વ્ અધર્મ-નિમિત્તા કીર્તિઃ । ભવન્તિ ભાવા યથોક્તા બુદ્ધ્ય્-આદયો ભૂતાનાં પ્રાણિનાં મત્ત એવેશ્વરાત્ પૃથગ્-વિધાઃ નાના-વિધાઃ સ્વ-કર્માનુરૂપેણ

==============================
કિં ચ -
મહર્ષયઃ સપ્ત પૂર્વે ચત્વારો મનવસ્ તથા ।
મદ્-ભાવા માનસા જાતા યેષાં લોક ઇમાઃ પ્રજાઃ

મહર્ષયઃ સપ્ત ભૃગ્વ્-આદયઃ પૂર્વે ઽતીત-કાલ-સંબન્ધિનઃ, ચત્વારો મનવસ્ તથા સાવર્ણા ઇતિ પ્રસિદ્ધાઃ । તે ચ મદ્-ભાવા મદ્-ગત-ભાવના વૈષ્ણવેન સામર્થ્યેન ઉપેતાઃ । માનસા મનસૈવોત્પાદિતા મયા જાતા ઉત્પન્નાઃ । યેષાં મનૂનાં મહર્ષીણાં ચ સૃષ્ટિર્ લોક ઇમાઃ સ્થાવર-જઙ્ગમ-લક્ષણાઃ પ્રજાઃ

==============================
એતાં વિભૂતિં યોગં ચ મમ યો વેત્તિ તત્ત્વતઃ ।
સો ઽવિકમ્પેન યોગેન યુજ્યતે નાત્ર સંશયઃ

એતાં યથોક્તાં વિભૂતિં વિસ્તારં યોગં ચ યુક્તિં ચાત્મનો ઘટનમ્, અથવા યોગૈશ્વર્ય-સામર્થ્યં સર્વ-જ્ઞત્વં યોગ-જં યોગ ઉચ્યતે, મમ મદીયં યોગં યો વેત્તિ તત્ત્વતસ્ તત્ત્વેન યથાવદ્ ઇત્ય્ એતત્, સો ઽવિકમ્પેનાપ્રચલિતેન યોગેન સમ્યગ્ દર્શન-સ્થૈર્ય-લક્ષણેન યુજ્યતે સંબધ્યતે । નાત્ર સંશયો નાસ્મિન્ન્ અર્થે સંશયો ઽસ્તિ

==============================
કીદૃશેનાવિકમ્પેન યોગેન યુજ્યતે ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
અહં સર્વસ્ય પ્રભવો મત્તઃ સર્વં પ્રવર્તતે ।
ઇતિ મત્વા ભજન્તે માં બુધા ભાવ-સમન્વિતાઃ

અહં પરં બ્રહ્મ વાસુદેવાખ્યં સર્વસ્ય જગતઃ પ્રભવ ઉત્પત્તિઃ । મત્ત એવ સ્થિતિ-નાશ-ક્રિયા-ફલોપભોગ-લક્ષણં વિક્રિયા-રૂપં સર્વં જગત્ પ્રવર્તતે । ઇત્ય્ એવં મત્વા ભજન્તે સેવન્તે માં બુધા અવગત-પરમાર્થ-તત્ત્વાઃ । ભાવ-સમન્વિતા ભાવો ભાવના પરમાર્થ-તત્ત્વાભિનિવેશસ્ તેન સમન્વિતાઃ સંયુક્તાઃ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
કિં ચ -
મચ્-ચિત્તા મદ્-ગત-પ્રાણા બોધયન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
કથયન્તશ્ ચ માં નિત્યં તુષ્યન્તિ ચ રમન્તિ ચ

મચ્-ચિત્તાઃ, મયિ ચિત્તં યેષાં તે મચ્-ચિત્તાઃ । મદ્-ગત-પ્રાણાઃ માં ગતાઃ પ્રાપ્તાશ્ ચક્ષુર્-આદયઃ પ્રાણા યેષાં તે મદ્-ગત-પ્રાણાઃ । મય્ય્ ઉપસંહૃત-કરણાઃ ઇત્ય્ અર્થઃ । અથવા, મદ્-ગત-પ્રાણાઃ મદ્-ગત-જીવના ઇત્ય્ એતત્ । બોધયન્તો ઽવગમયન્તઃ પરસ્પરમ્ અન્યોન્યમ્, કથયન્તશ્ ચ જ્ઞાન-બલ-વીર્યાદિ-ધર્મૈર્ વિશિષ્ટં મામ્ । તુષ્યન્તિ ચ પરિતોષમ્ ઉપયાન્તિ ચ રમન્તિ ચ રતિં ચ પ્રાપ્નુવન્તિ પ્રિય-સંગત્યેવ

==============================
યે યથોક્તૈઃ પ્રકારૈર્ ભજન્તે માં ભક્તાઃ સન્તઃ -
તેષાં સતત-યુક્તાનાં ભજતાં પ્રીતિ-પૂર્વકમ્ ।
દદામિ બુદ્ધિ-યોગં તં યેન મામ્ ઉપયાન્તિ તે

તેષાં સતત-યુક્તાનાં નિત્યાભિયુક્તાનાં નિવૃત્ત-સર્વ-બાહ્યૈષણાનાં ભજતાં સેવમાનાનામ્ । કિમ્ અર્થિત્વાદિના કારણેન ? નેત્ય્ આહ - -પ્રીતિ-પૂર્વકં પ્રીતિઃ સ્નેહસ્ તત્-પૂર્વકં માં ભજતામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । દદામિ પ્રયચ્છામિ બુદ્ધિ-યોગં બુદ્ધિઃ સમ્યગ્ દર્શનં મત્-તત્ત્વ-વિષયં તેન યોગો બુદ્ધિ-યોગસ્ તં બુદ્ધિ-યોગમ્, યેન બુદ્ધિ-યોગેન સમ્યગ્ દર્શન-લક્ષણેન માં પરમેશ્વરમ્ આત્મ-ભૂતમ્ આત્મત્વેન ઉપયાન્તિ પ્રતિપદ્યન્તે । કે ? તે યે મચ્-ચિત્તત્વાદિ-પ્રકારૈર્ માં ભજન્તે

==============================
કિમ્-અર્થમ્ કસ્ય વા ત્વત્-પ્રાપ્તિ-પ્રતિબન્ધ-હેતોર્ નાશકં બુદ્ધિ-યોગં તેષાં ત્વદ્-ભક્તાનાં દદાસિ ? ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ -
તેષામ્ એવાનુકમ્પાર્થમ્ અહમ્ અજ્ઞાન-જં તમઃ ।
નાશયામ્ય્ આત્મ-ભાવ-સ્થો જ્ઞાન-દીપેન ભાસ્વતા

તેષામ્ એવ કથં નુ નામ શ્રેયઃ સ્યાત્ ઇત્ય્ અનુકમ્પાર્થં દયા-હેતોર્ અહમ્ અજ્ઞાન-જમ્ અવિવેકતો જાતં મિથ્યા-પ્રત્યય-લક્ષણં મોહાન્ધકારં તમો નાશયામિ, આત્મ-ભાવ-સ્થ આત્મનો ભાવો ઽન્તઃ-કરણાશયસ્ તસ્મિન્ન્ એવ સ્થિતઃ સન્ જ્ઞાન-દીપેન વિવેક-પ્રત્યય-રૂપેણ ભક્તિ-પ્રસાદ-સ્નેહાભિષિક્તેન મદ્-ભાવનાભિનિવેશ-વાતેરિતેન બ્રહ્મચર્યાદિ-સાધન-સંસ્કાર-વત્-પ્રજ્ઞાવર્તિના વિરક્તાન્તઃ-કરણાધારેણ વિષય-વ્યાવૃત્ત-ચિત્ત-રાગ-દ્વેષાકલુષિત-નિવાતાપવરક-સ્થેન નિત્ય-પ્રવૃત્તૈકાગ્ર્ય-ધ્યાન-જનિત-સમ્યગ્-દર્શન-ભાસ્વતા જ્ઞાન-દીપેનેત્ય્ અર્થઃ

==============================
યથોક્તાં ભગવતો વિભૂતિં યોગં ચ શ્રુત્વાર્જુન ઉવાચ -
પરં બ્રહ્મ પરં ધામ પવિત્રં પરમં ભવાન્ ।
પુરુષં શાશ્વતં દિવ્યમ્ આદિ-દેવમ્ અજં વિભુમ્

પરં બ્રહ્મ પરમાત્મા પરં ધામ પરં તેજઃ પવિત્રં પાવનં પરમં પ્રકૃષ્ટં ભવાન્ । પુરુષં શાશ્વતં નિત્યં દિવ્યં દિવિ ભવમ્ આદિ-દેવં સર્વ-દેવાનામ્ આદૌ ભવમ્ આદિ-દેવમ્ અજં વિભું વિભવન-શીલમ્

==============================
ઈદૃશમ્ -
આહુસ્ ત્વામ્ ઋષયઃ સર્વે દેવર્ષિર્ નારદસ્ તથા ।
અસિતો દેવલો વ્યાસઃ સ્વયં ચૈવ બ્રવીષિ મે

આહુઃ કથયન્તિ ત્વામ્ ઋષયો વસિષ્ઠાદયઃ સર્વે દેવર્ષિર્ નારદસ્ તથા । અસિતો દેવલો ઽપિ એવમ્ એવાહ, વ્યાસશ્ ચ, સ્વયં ચૈવ ત્વં ચ બ્રવીષિ મે

==============================
સર્વમ્ એતદ્ ઋતં મન્યે યન્ માં વદસિ કેશવ ।
ન હિ તે ભગવન્ વ્યક્તિં વિદુર્ દેવા ન દાનવાઃ

સર્વમ્ એતદ્ યથોક્તમ્ ઋષિભિસ્ ત્વયા ચૈતદ્ ઋતં સત્યમ્ એવ મન્યે, યન્ માં પ્રતિ વદસિ ભાષસે હે કેશવ । ન હિ તે તવ ભગવન્ વ્યક્તિં પ્રભવં વિદુર્ ન દેવા ન દાનવાઃ

==============================
યતસ્ ત્વં દેવાદીનામ્ આદિઃ, અતઃ -
સ્વયમ્ એવાત્મનાત્માનં વેત્થ ત્વં પુરુષોત્તમ ।
ભૂત-ભાવન ભૂતેશ દેવ-દેવ જગત્પતે

સ્વયમ્ એવ આત્મનાત્માનં વેત્થ જાનાસિ ત્વં નિરતિશય-જ્ઞાનૈશ્વર્ય-બલાદિ-શક્તિમન્તમ્ ઈશ્વરં । પુરુષોત્તમ ! ભૂતાનિ ભાવયતીતિ ભૂત-ભાવનઃ । હે ભૂતભાવન ! ભૂતેશ ! ભૂતાનામ્ ઈશિતઃ ! હે દેવ-દેવ ! જગત્-પતે !

==============================
વક્તુમ્ અર્હસ્ય્ અશેષેણ દિવ્યા હ્ય્ આત્મ-વિભૂતયઃ ।
યાભિર્ વિભૂતિભિર્ લોકાન્ ઇમાંસ્ ત્વં વ્યાપ્ય તિષ્ઠસિ

વક્તું કથયિતુમ્ અર્હસ્ય્ અશેષેણ । દિવ્યા હ્ય્ આત્મ-વિભૂતયઃ । આત્મનો વિભૂતયો યાસ્ તાઃ વક્તુમ્ અર્હસિ । યાભિર્ વિભૂતિભિર્ આત્મનો માહાત્મ્ય-વિસ્તરૈર્ ઇમાન્ લોકાન્ ત્વં વ્યાપ્ય તિષ્ઠસિ

==============================
કથં વિદ્યામ્ અહં યોગિંસ્ ત્વાં સદા પરિચિન્તયન્ ।
કેષુ કેષુ ચ ભાવેષુ ચિન્ત્યો ઽસિ ભગવન્ મયા

કથં વિદ્યાં વિજાનીયામ્ અહં હે યોગિન્ ત્વાં સદા પરિચિન્તયન્ । કેષુ કેષુ ચ ભાવેષુ વસ્તુષુ ચિન્ત્યો ઽસિ ધ્યેયો ઽસિ ભગવન્ મયા

==============================
વિસ્તરેણાત્મનો યોગં વિભૂતિં ચ જનાર્દન ।
ભૂયઃ કથય તૃપ્તિર્ હિ શૃણ્વતો નાસ્તિ મે ઽમૃતમ્

વિસ્તરેણાત્મનો યોગં યોગૈશ્વર્ય-શક્તિ-વિશેષં વિભૂતિં ચ વિસ્તરં ધ્યેય-પદાર્થાનાં હે જનાર્દન, અર્દતેર્ ગતિ-કર્મણો રૂપમ્, અસુરાણાં દેવ-પ્રતિપક્ષ-ભૂતાનાં જનાનાં નરકાદિ-ગમયિતૃત્વાત્ જનાર્દનો ઽભ્યુદય-નિઃશ્રેયસ-પુરુષાર્થ-પ્રયોજનં સર્વૈર્ જનૈર્ યાચ્યતે ઇતિ વા । ભૂયઃ પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ અપિ કથય । તૃપ્તિઃ પરિતોષો હિ યસ્માન્ નાસ્તિ મે મમ શૃણ્વતસ્ ત્વન્-મુખ-નિઃસૃત-વાક્યામૃતમ્

==============================
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ -
હન્ત તે કથયિષ્યામિ દિવ્યા હ્ય્ આત્મ-વિભૂતયઃ ।
પ્રાધાન્યતઃ કુરુ-શ્રેષ્ઠ નાસ્ત્ય્ અન્તો વિસ્તરસ્ય મે

હન્ત ઇદાનીં તે તવ દિવ્યા દિવિ ભવા આત્મ-વિભૂતયો ઽત્મનો મમ વિભૂતયો યાસ્ તાઃ કથયિષ્યામીત્ય્ એતત્ । પ્રાધાન્યતો યત્ર યત્ર પ્રધાના યા યા વિભૂતિસ્ તાં તાં પ્રધાનાં પ્રાધાન્યતઃ કથયિષ્યામ્ય્ અહં કુરુ-શ્રેષ્ઠ ! અશેષતસ્ તુ વર્ષ-શતેનાપિ ન શક્યા વક્તુમ્, યતો નાસ્ત્ય્ અન્તો વિસ્તરસ્ય મે મમ વિભૂતીનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
તત્ર પ્રથમમ્ એવ તાવત્ સૃણુ -
અહમ્ આત્મા ગુડાકેશ સર્વ-ભૂતાશય-સ્થિતઃ ।
અહમ્ આદિશ્ ચ મધ્યં ચ ભૂતાનામ્ અન્ત એવ ચ

અહમ્ આત્મા પ્રત્યગ્-આત્મા ગુડાકેશ, ગુડાકા નિદ્રા તસ્યાઃ ઈશો ગુડાકેશઃ, જિત-નિદ્ર ઇત્ય્ અર્થઃ । ઘન-કેશેતિ વા । સર્વ-ભૂતાશય-સ્થિતઃ સર્વેષાં ભૂતાનામ્ આશયે ઽન્તર્-હૃદિ સ્થિતો ઽહમ્ આત્મા પ્રત્યગ્-આત્મા નિત્યં ધ્યેયઃ । તદ્-અશક્તેન ચોત્તરેષુ ભાવેષુ ચિન્ત્યો ઽહમ્ । યસ્માદ્ અહમ્ એવ આદિર્ ભૂતાનાં કારણં તથા મધ્યં ચ સ્થિતિર્ અન્તઃ પ્રલયશ્ ચ

==============================
એવં ચ ધ્યેયો ઽહમ્ -
આદિત્યાનામ્ અહં વિષ્ણુર્ જ્યોતિષાં રવિર્ અંશુમાન્ ।
મરીચિર્ મરુતામ્ અસ્મિ નક્ષત્રાણામ્ અહં શશી

આદિત્યાનાં દ્વાદશાનાં વિષ્ણુર્ નામ આદિત્યો ઽહમ્ । જ્યોતિષાં રવિઃ પ્રકાશયિતૄણામ્ અંશુમાન્ રશ્મિમાન્ । મરીચિર્ નામ મરુતાં મરુદ્-દેવતા-ભેદાનામ્ અસ્મિ । નક્ષત્રાણામ્ અહં શશી ચન્દ્રમાઃ

==============================
વેદાનાં સામ-વેદો ઽસ્મિ દેવાનામ્ અસ્મિ વાસવઃ ।
ઇન્દ્રિયાણાં મનશ્ ચાસ્મિ ભૂતાનામ્ અસ્મિ ચેતના

વેદાનાં મધ્યે સામ-વેદો ઽસ્મિ । દેવાનાં રૂદ્રાદિત્યાદીનાં વાસવ ઇન્દ્રો ઽસ્મિ । ઇન્દ્રિયાણામ્ એકાદશાનાં ચક્ષુર્-આદીનાં મનશ્ ચાસ્મિ સંકલ્પ-વિકલ્પાત્મકં મનશ્ ચાસ્મિ । ભૂતાનામ્ અસ્મિ ચેતના કાર્ય-કરણ-સંઘાતે નિત્યાભિવ્યક્તા બુદ્ધિ-વૃત્તિશ્ ચેતના

==============================
રુદ્રાણાં શંકરશ્ ચાસ્મિ વિત્તેશો યક્ષ-રક્ષસામ્ ।
વસૂનાં પાવકશ્ચાસ્મિ મેરુઃ શિખરિણામ્ અહમ્

રુદ્રાણામ્ એકાદશાનાં શંકરશ્ ચાસ્મિ । વિત્તેશઃ કુવેરો યક્ષ-રક્ષસાં યક્ષાણાં રક્ષસાં ચ । વસૂનામ્ અષ્ટનાં પાવકશ્ ચાસ્મ્ય્ અગ્નિઃ । મેરુઃ શિખરિણાં શિખરવતામ્ અહમ્

==============================
પુરોધસાં ચ મુખ્યં માં વિદ્ધિ પાર્થ બૃહસ્પતિમ્ ।
સેનાનીનામ્ અહં સ્કન્દઃ સરસામ્ અસ્મિ સાગરઃ

પુરોધસાં ચ રાજ-પુરોહિતાનાં ચ મુખ્યં પ્રધાનં માં વિદ્ધિ હે પાર્થ બૃહસ્પતિમ્ । સ હીન્દ્રસ્યેતિ મુખ્યઃ સ્યાત્ પુરોધાઃ । સેનાનીનાં સેનાપતીનામ્ અહં સ્કન્દો દેવ-સેનાપતિઃ । સરસાં યાનિ દેવ-ખાતાનિ સરાંસિ તેષાં સરસાં સાગરો ઽસ્મિ ભવામિ

==============================
મહર્ષીણાં ભૃગુર્ અહં ગિરામ્ અસ્મ્ય્ એકમ્ અક્ષરમ્ ।
યજ્ઞાનાં જપ-યજ્ઞો ઽસ્મિ સ્થાવરાણાં હિમાલયઃ

મહર્ષીણાં ભૃગુર્ અહમ્ । ગિરાં વાચાં પદ-લક્ષણાનામ્ એકમ્ અક્ષરમ્ ઓંકારો ઽસ્મિ । યજ્ઞાનાં જપ-યજ્ઞો ઽસ્મિ, સ્થાવરાણાં સ્થિતિ-મતાં હિમાલયઃ

==============================
અશ્વત્થઃ સર્વ-વૃક્ષાણાં દેવર્ષીણાં ચ નારદઃ ।
ગન્ધર્વાણાં ચિત્રરથઃ સિદ્ધાનાં કપિલો મુનિઃ

અશ્વત્થઃ સર્વ-વૃક્ષાણામ્, દેવર્ષીણાં ચ નારદો દેવાઃ એવ સન્તઃ ઋષિત્વં પ્રાપ્તાઃ મન્ત્ર-દર્શિત્વાત્ તે દેવર્ષયઃ । તેષાં નારદો ઽસ્મિ । ગન્ધર્વાણાં ચિત્રરથો નામ ગન્ધર્વો ઽસ્મિ । સિદ્ધાનાં જન્મનૈવ ધર્મ-જ્ઞાન-વૈરાગ્યૈશ્વર્યાતિશયં પ્રાપ્તાનાં કપિલો મુનિઃ

==============================
ઉચ્ચૈઃશ્રવસમ્ અશ્વાનાં વિદ્ધિ મામ્ અમૃતોદ્ભવમ્ ।
ઐરાવતં ગજેન્દ્રાણાં નરાણાં ચ નરાધિપમ્

ઉચૈઃશ્રવસમ્ અ વાનાં ઉચૈઃશ્રવાઃ નામા વરાજસ્ તં માં વિદ્ધિ વિજાનીહ્ય્ અમૃતોદ્ભવમ્ અમૃત-નિમિત્ત-મથનોદ્ભવમ્ । ઐરાવતમ્ ઇરાવત્યાઃ અપત્યં ગજેન્દ્રાણાં હસ્તીશ્વરાણામ્, તમ્ માં વિદ્ધીત્ય્ અનુવર્તતે । નરાણાં ચ મનુષ્યાણાં નરાધિપં રાજાનં માં વિદ્ધિ જાનીહિ

==============================
આયુધાનામ્ અહં વજ્રં ધેનૂનામ્ અસ્મિ કામ-ધુક્ ।
પ્રજનશ્ ચાસ્મિ કન્દર્પઃ સર્પાણામ્ અસ્મિ વાસુકિઃ

આયુધાનામ્ અહં વજ્રં દધીચ્ય્-અસ્થિ-સંભવમ્ । ધેનૂનાં દોગ્ધ્રીણામ્ અસ્મિ કામ-ધુક્ વસિષ્ઠસ્ય સર્વ-કામાનાં દોગ્ધ્રી, સામાન્યા વા કામ-ધુક્ । પ્રજનઃ પ્રજનયિતાસ્મિ કન્દર્પઃ કામઃ । સર્પાણાં સર્પ-ભેદાનામ્ અસ્મિ વાસુકિઃ સર્પ-રાજઃ

==============================
અનન્તશ્ ચાસ્મિ નાગાનાં વરુણો યાદસામ્ અહમ્ ।
પિતૄણામ્ અર્યમા ચાસ્મિ યમઃ સંયમતામ્ અહમ્

અનન્તશ્ ચાસ્મિ નાગાનાં નાગ-વિશેષાણાં નાગરાજશ્ ચાસ્મિ । વરુણો યાદસામ્ અહમ્ અબ્-દેવતાનાં રાજાહમ્ । પિતૄણામ્ અર્યમા નામ પિતૃ-રાજશ્ ચાસ્મિ । યમઃ સંયમતાં સંયમનં કુર્વતામ્ અહમ્

==============================
પ્રહ્લાદશ્ ચાસ્મિ દૈત્યાનાં કાલઃ કલયતામ્ અહમ્ ।
મૃગાણાં ચ મૃગેન્દ્રો ઽહં વૈનતેયશ્ ચ પક્ષિણામ્

પ્રહ્લાદો નામશ્ ચાસ્મિ દૈત્યાનાં દિતિ-વંશ્યાનામ્ । કાલઃ કલયતાં કલનં ગણનં કુર્વતામ્ અહમ્ । મૃગાણાં ચ મૃગેન્દ્રઃ સિંહો વ્યાઘ્રો વાહમ્ । વૈનતેયશ્ ચ ગરુત્માન્ વિનતા-સુતઃ પક્ષિણાં પતત્રિણામ્

==============================
પવનઃ પવતામ્ અસ્મિ રામઃ શસ્ત્ર-ભૃતામ્ અહમ્ ।
ઝષાણાં મકરશ્ ચાસ્મિ સ્રોતસામ્ અસ્મિ જાહ્નવી

પવનો વાયુઃ પવતાં પાવયિતૠણામ્ અસ્મિ । રામઃ શસ્ત્ર-ભૃતામ્ અહં શસ્ત્રાણાં ધારયિતૄણાં દાશરથિઃ રામો ઽહમ્ । ઝષાણાં મત્સ્યાદીનાં મકરો નામ જાતિ-વિશેષો ઽહમ્ । સ્રોતસાં સ્રવન્તીનામ્ અસ્મિ જાહ્નવી ગઙ્ગા

==============================
સર્ગાણામ્ આદિર્ અન્તશ્ ચ મધ્યં ચૈવાહમ્ અર્જુન ।
અધ્યાત્મ-વિદ્યા વિદ્યાનાં વાદઃ પ્રવદતામ્ અહમ્

સર્ગાણાં સૃષ્ટીનામ્ આદિર્ અન્તશ્ ચ મધ્યં ચૈવાહમ્ ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-લયા અહમ્ અર્જુન । ભૂતાનાં જીવાધિષ્ઠિતાનામ્ એવ આદિર્ અન્તશ્ ચેત્ય્ આદ્ય્ ઉક્તમ્ ઉપક્રમે, ઇહ તુ સર્વસ્યૈવ સર્ગ-માત્રસ્યેતિ વિશેષઃ । અધ્યાત્મ-વિદ્યા વિદ્યાનાં મોક્ષાર્થત્વાત્ પ્રધાનમ્ અસ્મિ । વાદો ઽર્થ-નિર્ણય-હેતુત્વાત્ પ્રવદતાં પ્રધાનમ્, અતઃ સો ઽહમ્ અસ્મિ । પ્રવક્તૃ-દ્વારેણ વદન-ભેદાનામ્ એવ વાદ-જલ્પ-વિતણ્ડાનામ્ ઇહ ગ્રહણં પ્રવદતામ્ ઇતિ

==============================
અક્ષરાણામ્ અકારો ઽસ્મિ દ્વન્દ્વઃ સામાસિકસ્ય ચ ।
અહમ્ એવાક્ષયઃ કાલો ધાતાહં વિશ્વતો-મુખઃ

અક્ષરાણાં વર્ણાનામ્ અકારો વર્ણો ઽસ્મિ । દ્વન્દ્વઃ સમાસો ઽસ્મિ સામાસિકસ્ય ચ સમાસ-સમૂહસ્ય । કિં ચાહમ્ એવાક્ષયઃ કાલઃ પ્રસિદ્ધઃ ક્ષણાદ્ય્-આખ્યઃ, અથવા પરમેશ્વરઃ કાલસ્યાપિ કાલો ઽસ્મિ । ધાતાહં કર્મ-ફલસ્ય વિધાતા સર્વ-જગતો વિશ્વતો-મુખઃ સર્વતો-મુખઃ

==============================
મૃત્યુઃ સર્વ-હરશ્ ચાહમ્ ઉદ્ભવશ્ ચ ભવિષ્યતામ્ ।
કીર્તિઃ શ્રીર્ વાક્ ચ નારીણાં સ્મૃતિર્ મેધા ધૃતિઃ ક્ષમા

મૃત્યુર્ દ્વિવિધો ધનાદિ-હરઃ પ્રાણ-હરશ્ ચ । તત્ર યઃ પ્રાણ-હરઃ, સ સર્વ-હર ઉચ્યતે । સો ઽહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અથવા, પર ઈશ્વરઃ પ્રલયે સર્વ-હરણાત્ સર્વ-હરઃ, સો ઽહમ્ । ઉદ્ભવ ઉત્કર્ષઃ અભ્યુદયસ્ તત્-પ્રાપ્તિ-હેતુશ્ ચાહમ્ । કેષામ્ ? ભવિષ્યતાં ભાવિ-કલ્યાણાનામ્, ઉત્કર્ષ-પ્રાપ્તિ-યોગ્યાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કીર્તિઃ શ્રીઃ વાક્ ચ નારીણાં સ્મૃતિર્ મેધા ધૃતિઃ ક્ષમા ઇત્ય્ એતા ઉત્તમાઃ સ્ત્રીણામ્ અહમ્ અસ્મિ, યાસામ્ આભાસ-માત્ર-સંબન્ધેનાપિ લોકઃ કૃતાર્થમ્ આત્માનં મન્યતે

==============================
બૃહત્-સામ તથા સામ્નાં ગાયત્રી છન્દસામ્ અહમ્ ।
માસાનાં માર્ગશીર્ષો ઽહમ્ ઋતૂનાં કુસુમાકરઃ

બૃહત્-સામ તથા સામ્નાં પ્રધાનમ્ અસ્મિ । ગાયત્રી ચ્છન્દસામ્ અહં ગાયત્ર્ય્-આદિ-ચ્છન્દો-વિશિષ્ટાનામ્ ઋચાં ગાયત્રી ઋગ્ અહમ્ અસ્મીત્ય્ અર્થઃ । માસાનાં માર્ગશીર્ષો ઽહમ્, ઋતૂનાં કુસુમાકરો વસન્તઃ

==============================
દ્યૂતં છલયતામ્ અસ્મિ તેજસ્ તેજસ્વિનામ્ અહમ્ ।
જયો ઽસ્મિ વ્યવસાયો ઽસ્મિ સત્ત્વં સત્ત્વવતામ્ અહમ્

દ્યૂતમ્ અક્ષ-દેવનાદિ-લક્ષણં છલયતાં છલસ્ય કર્તૄણામ્ અસ્મિ । તેજસ્વિનાં તેજો ઽહમ્ । જયો ઽસ્મિ જેતૄણામ્ । વ્યવસાયો ઽસ્મિ વ્યવસાયિનામ્ । સત્ત્વં સત્ત્વવતાં સાત્ત્વિકાનામ્ અહમ્

==============================
વૃષ્ણીનાં વાસુદેવો ઽસ્મિ પાણ્ડવાનાં ધનંજયઃ ।
મુનીનામ્ અપ્ય્ અહં વ્યાસઃ કવીનામ્ ઉશના કવિઃ

વૃષ્ણીનાં યાદવાનાં વાસુદેવો ઽસ્મ્ય્ અયમ્ એવાહં ત્વત્સખઃ । પાણ્ડાવાનાં ધનંજયસ્ ત્વમ્ એવ । મુનીનીં મનનશીલાનાં સર્વપદાર્થજ્ઞાનિનામ્ અપ્ય્ અહં વ્યાસઃ, કવીનાં ક્ત્રાન્તદર્શિનામ્ ઉશના કવિર્ અસ્મિ

==============================
દણ્ડો દમયતામ્ અસ્મિ નીતિર્ અસ્મિ જિગીષતામ્ ।
મૌનં ચૈવાસ્મિ ગુહ્યાનાં જ્ઞાનં જ્ઞાનવતામ્ અહમ્

દણ્ડો દમયતાં દમયિતૄણામ્ અસ્મ્ય્ અદાન્તાનાં દમન-કારઃ । નીતિર્ અસ્મિ જિગીષતાં જેતુમ્ ઇચ્છતામ્ । મૌનં ચૈવાસ્મિ ગુહ્યાનાં ગોપ્યાનામ્ । જ્ઞાનં જ્ઞાનવતામ્ અહમ્

==============================
યચ્ ચાપિ સર્વ-ભૂતાનાં બીજં તદ્ અહમ્ અર્જુન ।
ન તદ્ અસ્તિ વિના યત્ સ્યાન્ મયા ભૂતં ચરાચરમ્

યચ્ ચાપિ સર્વ-ભૂતાનાં બીજં પ્રરોહ-કારણમ્, તદ્ અહમ્ અર્જુન । પ્રકરણોપ-સંહારાર્થં વિભૂતિ-સંક્ષેપમ્ આહ - ન તદ્ અસ્તિ ભૂતં ચરાચરં ચરમ્ અચરં વા, મયા વિના યત્ સ્યાત્ ભવેત્ । મયાપકૃષ્ટં પરિત્યક્તં નિરાત્મકં શૂન્યં હિ તત્ સ્યાત્ । અતો મદ્-આત્મકં સર્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
નાન્તો ઽસ્તિ મમ દિવ્યાનાં વિભૂતીનાં પરન્તપ ।
એષ તૂદ્દેશતઃ પ્રોક્તો વિભૂતેર્ વિસ્તરો મયા

નાન્તો ઽસ્તિ મમ દિવ્યાનાં વિભૂતીનાં વિસ્તરાણાં પરન્તપ । ન હીશ્વરસ્ય સર્વાત્મનો દિવ્યાનાં વિભૂતીનામ્ ઇયત્તા શક્યા વક્તું જ્ઞાતું વા કેનચિત્ । એષ તૂદ્દેશત એક-દેશેન પ્રોક્તો વિભૂતેર્ વિસ્તરઃ મયા

==============================
યદ્ યદ્ વિભૂતિમત્ સત્ત્વં શ્રીમદ્ ઊર્જિતમ્ એવ વા ।
તત્ તદ્ એવાવગચ્છ ત્વં મમ તેજો ઽંશ-સંભવમ્

યદ્ યલ્ લોકે વિભૂતિમદ્ વિભૂતિ-યુક્તં સત્ત્વં વસ્તુ શ્રીમદ્ ઊર્જિતમ્ એવ વા શ્રીર્ લક્ષ્મીસ્ તયા સહિતમ્ ઉત્સાહોપેતં વા । તત્ તદ્ એવાવગચ્છ ત્વં જાનીહિ મમેશ્વરસ્ય તેજો ઽંશ-સંભવં તેજસો ઽંશ એક-દેશઃ સંભવો યસ્ય તત્ તેજો ઽંશ-સંભવમ્ ઇત્ય્ અવગચ્છ ત્વમ્

==============================
અથ વા બહુનૈતેન કિં જ્ઞાતેન તવાર્જુન ।
વિષ્ટભ્યાહમ્ ઇદં કૃત્સ્નમ્ એકાંશેન સ્થિતો જગત્

અથવા બહુનૈતેન એવમ્ આદિના કિં જ્ઞાતેન તવાર્જુન સ્યાત્ સાવશેષેણ । અશેષતસ્ ત્વમ્ ઉચ્યમાનમ્ અર્થં સૃણુ - વિષ્ટભ્ય વિશેષતઃ સ્તમ્ભનં દૃઢં કૃત્વેદં કૃત્સ્નં જગદ્ એકાંશેનૈકાવયવેનૈક-પાદેન, સર્વ-ભૂત-સ્વરૂપેણેત્ય્ એતત્ । તથા ચ મન્ત્ર-વર્ણઃ - પાદો ઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ [ઋક્ 8.4.17.3] ઇતિ । સ્થિતો ઽહમ્ ઇતિ