ભગવદ્ગીતા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 8

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રી-ગોવિન્દ-ભગવત્-પૂજ્ય-પાદ-
શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્-છંકર-ભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ભાષ્યે
સપ્તમો ઽધ્યાયઃ ॥
ભ્ગ્ 8
અથ બ્રહ્માક્ષર-નિર્દેશો નામ
અષ્ટમો ઽધ્યાયઃ
(શ્રીમચ્-છઙ્કરાચાર્ય-ભગવત્-પાદ-વિરચિત-ભાષ્યઃ)
==============================
તે બ્રહ્મ તદ્ વિદુઃ કૃત્સ્નમ્ ઇત્ય્ આદિના ભગવતાર્જુનસ્ય પ્રશ્ન-બીજાનિ ઉપદિષ્ટનિ । અતસ્ તત્-પ્રશ્નાર્થમ્ અર્જુન ઉવાચ -
કિં તદ્ બ્રહ્મ કિમ્ અધ્યાત્મં કિં કર્મ પુરુષોત્તમ ।
અધિભૂતં ચ કિં પ્રોક્તમ્ અધિદૈવં કિમ્ ઉચ્યતે

અધિયજ્ઞઃ કથં કો ઽત્ર દેહે ઽસ્મિન્ મધુસૂદન ।
પ્રયાણ-કાલે ચ કથં જ્ઞેયો ઽસિ નિયતાત્મભિઃ

==============================
એષાં પ્રશ્નાનાં યથા-ક્રમં નિર્ણયાય શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ -
અક્ષરં બ્રહ્મ પરમં સ્વભાવો ઽધ્યાત્મમ્ ઉચ્યતે ।
ભૂતભાવોદ્ભવ-કરો વિસર્ગઃ કર્મ-સંજ્ઞિતઃ

અક્ષરં ન ક્ષરતીત્ય્ અક્ષરં પર આત્મા, એતસ્ય વાક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ [બૌ 3.8.9] ઇતિ શ્રુતેઃ । ઓંકારસ્ય ચ ઓમ્ ઇત્ય્ એકાક્ષરં બ્રહ્મ [ગીતા 8.13] ઇતિ પરેણ વિશેષણાદ્ અગ્રહણમ્ । પરમમ્ ઇતિ ચ નિરતિશયે બ્રહ્મણ્ય્ અક્ષરે ઉપપન્નતરમ્ વિશેષણમ્ । તસ્યૈવ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રતિદેહં પ્રત્યગ્-આત્મ-ભાવઃ સ્વભાવઃ । સ્વો ભાવઃ સ્વભાવો ઽધ્યાત્મમ્ ઉચ્યતે । આત્માનં દેહમ્ અધિકૃત્ય પ્રત્યગ્-આત્મતયા પ્રવૃત્તં પરમાર્થ-બ્રહ્માવસાનં વસ્તુ સ્વભાવો ઽધ્યાત્મમ્ ઉચ્યતે ઽધ્યાત્મ-શબ્દેનાભિધીયતે । ભૂત-ભાવોદ્ભવ-કરો ભૂતાનાં ભાવો ભૂત-ભાવસ્ તસ્ય ઉદ્ભવો ભૂત-ભાવોદ્ભવસ્ તં કરોતીતિ ભૂત-ભાવોદ્ભવ-કરઃ, ભૂત-વસ્તૂત્પત્તિ-કર ઇત્ય્ અર્થઃ । વિસર્ગો વિસર્જનં દેવતોદ્દેશેન ચરુ-પુરોડાશાદેર્ દ્રવ્યસ્ય પરિત્યાગઃ । સ એષ વિસર્ગ-લક્ષણો યજ્ઞઃ
કર્મ-સંજ્ઞિતઃ કર્મ-શબ્દિત ઇત્ય્ એતત્ । એતસ્માત્ હિ બીજ-ભૂતાદ્ વૃષ્ટ્યડાદિ-ક્રમેણ સ્થાવર-જઙ્ગમાનિ ભૂતાન્ય્ ઉદ્ભવન્તિ

==============================
અધિભૂતં ક્ષરો ભાવઃ પુરુષશ્ ચાધિદૈવતમ્ ।
અધિયજ્ઞો ઽહમ્ એવાત્ર દેહે દેહ-ભૃતાં વર

અધિભૂતં પ્રાણિ-જાતમ્ અધિકૃત્ય ભવતીતિ । કો ઽસૌ ? ક્ષરઃ ક્ષરતીતિ ક્ષરો વિનાશી, ભાવો યત્ કિંચિત્ જનિમત્ વસ્ત્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પુરુષઃ પૂર્ણમ્ અનેન સર્વમ્ ઇતિ, પુરિ શયનાત્ વા, પુરુષઃ આદિત્યાન્તર્ગતો હિરણ્યગર્ભઃ, સર્વ-પ્રાણિ-કરણાનામ્ અનુગ્રાહકઃ, સો ઽધિદૈવતમ્ । અધિયજ્ઞઃ સર્વ-યજ્ઞાભિમાનિની વિષ્ણ્વ્-આખ્યા દેવતા, યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ [તૈત્ત્સ્ 1.7.4] ઇતિ શ્રુતેઃ । સ હિ વિષ્ણુર્ અહમ્ એવ । અત્રાસ્મિન્ દેહે યો યજ્ઞસ્ તસ્યાહમ્ અધિયજ્ઞઃ । યજ્ઞો હિ દેહ-નિર્વર્ત્યત્વેન દેહ-સમવાયીતિ દેહાધિકરણો ભવતિ, દેહ-ભૃતાં વર !

==============================
અન્ત-કાલે ચ મામ્ એવ સ્મરન્ મુક્ત્વા કલેવરમ્ ।
યઃ પ્રયાતિ સ મદ્-ભાવં યાતિ નાસ્ત્ય્ અત્ર સંશયઃ

અન્ત-કાલે મરણ-કાલે ચ મામ્ એવ પરમેશ્વરં વિષ્ણું સ્મરન્ મુક્ત્વા પરિત્યજ્ય કલેવરં શરીરં યઃ પ્રયાતિ ગચ્છતિ । સ મદ્-ભાવં વૈષ્ણવં તત્ત્વં યાતિ । નાસ્તિ ન વિદ્યતે ઽત્રાસ્મિન્ન્ અર્થે સંશયઃ - યાતિ વા ન વેતિ ॥
==============================
ન મદ્-વિષય એવાયં નિયમઃ । કિં તર્હિ ? -
યં યં વાપિ સ્મરન્ ભાવં ત્યજત્ય્ અન્તે કલેવરમ્ ।
તં તમ્ એવૈતિ કૌન્તેય સદા તદ્-ભાવ-ભાવિતઃ

યં યં વાપિ યં યં ભાવં દેવતા-વિશેષં સ્મરન્ ચિન્તયન્ ત્યજતિ પરિત્યજત્ય્ અન્તે ઽન્ત-કાલે પ્રાણ-વિયોગ-કાલે કલેવરં શરીરં તં તમ્ એવ સ્મૃતં ભાવમ્ એવ એતિ નાન્યં કૌન્તેય, સદા સર્વદા તદ્-ભાવ-ભાવિતસ્ તસ્મિન્ ભાવસ્ તદ્-ભાવઃ સ ભાવિતઃ સ્મર્યમાણતયાભ્યસ્તો યેન સ તદ્-ભાવ-ભાવિતઃ સન્

==============================
યસ્માદ્ એવમ્ અન્ત્યા ભાવના દેહાન્તર-પ્રાપ્તૌ કારણમ્ -
તસ્માત્ સર્વેષુ કાલેષુ મામ્ અનુસ્મર યુધ્ય ચ ।
મય્ય્ અર્પિત-મનો-બુદ્ધિર્ મામ્ એવૈષ્યસ્ય્ અસંશયઃ

તસ્માત્ સર્વેષુ કાલેષુ મામ્ અનુસ્મર યથા-શાસ્ત્રમ્ । યુધ્યશ્ ચ યુદ્ધં સ્વ-ધર્મં કુરુ । મયિ વાસુદેવે ઽર્પિતે મનો-બુદ્ધી યસ્ય તવ સ ત્વં મય્ય્ અર્પિત-મનો-બુદ્ધિઃ સન્ મામ્ એવ યથા-સ્મૃતમ્ એષ્યસ્ય્ આગમિષ્યસિ । અસંશયો ન સંશયો ઽત્ર વિદ્યતે

==============================
કિં ચ -
અભ્યાસ-યોગ-યુક્તેન ચેતસા નાન્ય-ગામિના ।
પરમં પુરુષં દિવ્યં યાતિ પાર્થાનુચિન્તયન્

અભ્યાસ-યોગ-યુક્તેન મયિ ચિત્ત-સમર્પણ-વિષય-ભૂત એકસ્મિંસ્ તુલ્ય-પ્રત્યયાવૃત્તિ-લક્ષણો વિલક્ષણ-પ્રત્યયાનન્તરિતો ઽભ્યાસઃ સ ચાભ્યાસો યોગસ્ તેન યુક્તં તત્રૈવ વ્યાપૃતં યોગિનશ્ ચેતસ્ તેન । ચેતસા નાન્ય-ગામિના નાન્યત્ર વિષયાન્તરે ગન્તું શીલમ્ અસ્યેતિ નાન્ય-ગામિ તેન નાન્ય-ગામિના, પરમં નિરતિશયં પુરુષં દિવ્યં દિવિ સૂર્ય-મણ્ડાલે ભવં યાતિ ગચ્છતિ હે પાર્થાનુચિન્તયન્ શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશમ્ અનુધ્યાયન્ ઇત્ય્ એતત્

==============================
કિં-વિશિષ્ટં ચ પુરષં યાતિ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
કવિં પુરાણમ્ અનુશાસિતારમ્
અણોર્ અણીયાંસમ્ અનુસ્મરેદ્ યઃ ।
સર્વસ્ય ધાતારમ્ અચિન્ત્ય-રૂપમ્
આદિત્ય-વર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્

કવિં ક્રાન્ત-દર્શિનં સર્વ-જ્ઞં પુરાણં ચિરન્તનમ્ અનુશાસિતારં સર્વસ્ય જગતઃ પ્રશાસિતારમ્ અણોઃ સૂક્ષ્માદ્ અપ્ય્ અણીયાંસં સૂક્ષ્મતરમ્ અનુસ્મરેદ્ અનુચિન્તયેદ્ યઃ કશ્ચિત્, સર્વસ્ય કર્મ-ફલ-જાતસ્ય ધાતારં વિધાતારં વિચિત્રતયા પ્રાણિભ્યો વિભક્તારમ્, અચિન્ત્ય-રૂપં નાસ્ય રૂપં નિયતં વિદ્યમાનમ્ અપિ કેનચિત્ ચિન્તયિતું શક્યત ઇત્ય્ અચિન્ત્ય-રૂપસ્ તમ્, આદિત્ય-વર્ણમ્ આદિત્યસ્યેવ નિત્ય-ચૈતન્ય-પ્રકાશો વર્ણો યસ્ય તમ્ આદિત્ય-વર્ણમ્, તમસઃ પરસ્તાત્, અજ્ઞાન-લક્ષણાન્ મોહાન્ધકારાત્ પરં તમ્ અનુચિન્તયદ્ યાતીતિ પૂર્વેણ સંબન્ધઃ

==============================
કિં ચ -
પ્રયાણ-કાલે મનસાચલેન
ભક્ત્યા યુક્તો યોગ-બલેન ચૈવ ।
ભ્રુવોર્ મધ્યે પ્રાણમ્ આવેશ્ય સમ્યક્
સ તં પરં પુરુષમ્ ઉપૈતિ દિવ્યમ્

પ્રયાણ-કાલે મરણ-કાલે મનસાચલેન ચલન-વર્જિતેન ભક્ત્યા યુક્તો ભજનં ભક્તિસ્ તયા યુક્તો યોગ-બલેન ચૈવ યોગસ્ય બલં યોગ-બલં સમાધિજ-સંસ્કાર-પ્રચય-જનિત-ચિત્ત-સ્થૈર્ય-લક્ષણં યોગ-બલં તેન ચ યુક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । પૂર્વં હૃદય-પુણ્ડારીકે વશીકૃત્ય ચિત્તં તત ઊર્ધ્વ-ગામિન્યા નાડ્યા ભૂમિ-જય-ક્રમેણ ભ્રુવોર્ મધ્યે પ્રાણમ્ આવેશ્ય સ્થાપયિત્વા સમ્યગ્-આપ્રમત્તઃ સન્, સ એવં બુદ્ધિમાન્ યોગી કવિં પુરાણમ્ ઇત્ય્ આદિ-લક્ષણં તં પરં પરતરં પુરુષમ્ ઉપૈતિ પ્રતિપદ્યતે દિવ્યં દ્યોતનાત્મકમ્

==============================
[યોગ-માર્ગાનુગમનેનૈવ બ્રહ્મ-વિદ્યામ્ અન્તરેણાપિ બ્રહ્મ પ્રાપ્યત ઇત્ય્ એવં પ્રાપ્તમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે ] પુનર્ અપિ વક્ષ્યમાણેનોપાયેન પ્રતિપિત્સિતસ્ય બ્રહ્મણો વેદ-વિદ્વદ્-અનાદિ-વિશેષણ-વિશેષ્યસ્યાભિધાનં કરોતિ ભગવાન્ -
યદ્ અક્ષરં વેદ-વિદો વદન્તિ
વિશન્તિ યદ્ યતયો વીત-રાગાઃ ।
યદ્ ઇચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ
તત્ તે પદં સંગ્રહેણ પ્રવક્ષ્યે

યદ્ અક્ષરં ન ક્ષરતીત્ય્ અક્ષરમ્ અવિનાશિ વેદવિદો વેદાર્થજ્ઞાઃ વદન્તિ । તદ્ વા એતદ્ અક્ષરં ગાર્ગિ બ્રાહ્મણા અભિવદન્તિ [બૌ 3.8.8] ઇતિ શ્રુતેઃ । સર્વ-વિશેષ-નિવર્તકત્વેનાભિવદન્ત્ય્ અસ્થૂલમ્ અણ્વ્ ઇત્ય્ આદિ । કિં ચ - વિશન્તિ પ્રવિશન્તિ સમ્યગ્-દર્શન-પ્રાપ્તૌ સત્યાં યદ્ યતયો યતન-શીલાઃ સંન્યાસિનો વીત-રાગાઃ વીતો વિગતઃ રાગો યેભ્યસ્ તે વીત-રાગાઃ । યચ્ ચાક્ષરમ્ ઇચ્છન્તો જ્ઞાતુમ્ ઇતિ વાક્ય-શેષઃ બ્રહ્મચર્યં ગુરૌ ચરન્તિ આચરન્તિ, તત્ તે પદં તદ્ અક્ષરાખ્યં પદં પદનીયં તે તવ સંગ્રહેણ, સંગ્રહઃ સંક્ષેપસ્ તેન, સંક્ષેપેણ પ્રવક્ષ્યે કથયિષ્યામિ

==============================
સ યો હ વૈ તદ્ ભગવન્ મનુષ્યેષુ પ્રાયણાન્તમ્ ઓંકારમ્ અભિધ્યાયીત । કતમં વાવ સ તેન લોકં જયતીતિ । તસ્મૈ સ હોવાચ - એતદ્ વૈ સત્ય-કામ પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મ યદ્ ઓંકારઃ [પ્રશ્નૌ 5.1-2] ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, યઃ પુનર્ એતં ત્રિમાત્રેણ ઓમ્ ઇત્ય્ એતેનૈવાક્ષરેણ પરં પુરુષમ્ અભિધ્યાયીત સ સામભિર્ ઉન્નીયતે બ્રહ્મ-લોકમ્ [પ્રશ્નૌ 5.5] ઇત્ય્ આદિના વચનેન, અન્યત્ર ધર્માદ્ અન્યત્રાધર્માદ્ [કઠુ 1.2.14] ઇતિ ચોપક્રમ્ય
સર્વે વેદા યત્ પદમ્ આમનન્તિ
તપાંસિ સર્વાણિ ચ યદ્ વદન્તિ ।
યદ્ ઇચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ
તત્ તે પદં સંગ્રહેણ બ્રવીમ્ય્ ઓમ્ ઇત્ય્ એતદ્ [કઠુ 1.2.15]
ઇત્ય્ આદિભિશ્ ચ વચનૈઃ પરસ્ય બ્રહ્મણો વાચક-રૂપેણ, પ્રતિમાવત્ પ્રતીક-રૂપેણ વા, પર-બ્રહ્મ-પ્રતિપત્તિ-સાધનત્વેન મન્દ-મધ્યમ-બુદ્ધીનાં વિવક્ષિતસ્ય ઓંકારસ્યોપાસનં કાલાન્તરે મુક્તિ-ફલમ્ ઉક્તં યત્, તદ્ એવેહાપિ કવિં પુરાણમ્ અનુશાસિતારમ્ [ગીતા 8.9] યદ્ અક્ષરં વેદ-વિદો વદન્તિ [ગીતા 8.11] ઇતિ ચોપન્યસ્તસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પૂર્વોક્ત-રૂપેણ પ્રતિપત્ત્ય્-ઉપાય-ભૂતસ્ય ઓંકારસ્ય કાલાન્તર-મુક્તિ-ફલમ્ ઉપાસનં યોગધારણા-સહિતં વક્તવ્યમ્ । પ્રસક્તાનુપ્રસક્તં ચ યત્ કિંચિદ્ ઇત્ય્ એવમ્ અર્થ ઉત્તરે ગ્રન્થ આરભ્યતે -
સર્વ-દ્વારાણિ સંયમ્ય મનો હૃદિ નિરુધ્ય ચ ।
મૂર્ધ્ન્ય્ આધાયાત્મનઃ પ્રાણમ્ આસ્થિતો યોગ-ધારણામ્

સર્વ-દ્વારાણિ સર્વાણિ ચ તાનિ દ્વારાણિ ચ સર્વ-દ્વારાણ્ય્ ઉપલબ્ધૌ, તાનિ સર્વાણિ સંયસ્ય સંયમનં કૃત્વા મનો હૃદિ હૃદય-પુણ્ડારીકે નિરૂધ્ય નિરોધં કૃત્વા નિષ્પ્રચારમ્ આપાદ્ય, તત્ર વશીકૃતેન મનસા હૃદયાદ્ ઊર્ધ્વ-ગામિન્યા નાડ્યોર્ધ્વમ્ આરૂહ્ય મૂર્ધ્ન્ય્ આધાય આત્મનઃ પ્રાણમ્ આસ્થિતઃ પૃવૃત્તો યોગ-ધારણાં ધારયિતુમ્

==============================
તત્રૈવ ચ ધારયન્ -
ઓમ્ ઇત્ય્ એકાક્ષરં બ્રહ્મ વ્યાહરન્ મામ્ અનુસ્મરન્ ।
યઃ પ્રયાતિ ત્યજન્ દેહં સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

ઓમ્ ઇતિ એકાક્ષરં બ્રહ્મ બ્રહ્મણો ઽભિધાન-ભૂતમ્ ઓંકારં વ્યાહરન્ ઉચારયન્, તદ્-અર્થ-ભૂતં મામ્ ઈશ્વરમ્ અનુસ્મરન્ અનુચિન્તયન્ યઃ પ્રયાતિ મ્રિયતે, સ ત્યજન્ પરિત્યજન્ દેહં શરીરમ્ - ત્યજન્ દેહમ્ ઇતિ પ્રયાણ-વિશેષણાર્થમ્ દેહ-ત્યાગેન પ્રયાણમ્ આત્મનઃ, ન સ્વરૂપ-નાશેનેત્ય્ અર્થઃ - સ એવં યાતિ ગચ્છતિ પરમાં પ્રકૃષ્ટાં ગતિમ્

==============================
કિં ચ -
અનન્ય-ચેતાઃ સતતં યો માં સ્મરતિ નિત્યશઃ ।
તસ્યાહં સુલભઃ પાર્થ નિત્ય-યુક્તસ્ય યોગિનઃ

અનન્ય-ચેતા નાન્ય-વિષયે ચેતો યસ્ય સો ઽયમ્ અનન્ય-ચેતાઃ । યોગી સતતં સર્વદા યો માં પરમેશ્વરં સ્મરતિ । નિત્યશઃ સતતમ્ ઇતિ નૈરન્તર્યમ્ ઉચ્યતે, નિત્યશઃ ઇતિ દીર્ઘ-કાલત્વમ્ ઉચ્યતે । ન ષણ્-માસં સંવત્સરં વા । કિં તર્હિ ? યાવજ્-જીવં નૈરન્તર્યેણ યો માં સ્મરતીત્ય્ અર્થઃ । તસ્ય યોગિનો ઽહં સુલભઃ સુખેન લભ્યો હે પાર્થ, નિત્ય-યુક્તસ્ય સદા સમાહિત-ચિત્તસ્ય યોગિનઃ । યત એવમ્, અતો ઽનન્ય-ચેતાઃ સન્ મયિ સદા સમાહિતો ભવેત્

==============================
તવ સૌલભ્યેન કિં સ્યાત્ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે । સૃણુ તન્ મમ સૌલભ્યેન યદ્ ભવતિ -
મામ્ ઉપેત્ય પુનર્-જન્મ દુઃખાલયમ્ અશાશ્વતમ્ ।
નાપ્નુવન્તિ મહાત્માનઃ સંસિદ્ધિં પરમાં ગતાઃ

મામ્ ઉપેત્ય મામ્ ઈશ્વરમ્ ઉપેત્ય મદ્-ભાવમ્ આપદ્ય પુનર્ જન્મ પુનર્ ઉત્પત્તિં નાપ્નુવન્તિ ન પ્રાપ્નુવન્તિ । કિં-વિશિષ્ટં પુનર્-જન્મ ન પ્રાપ્નુવન્તિ ? ઇતિ, તદ્-વિશેષણમ્ આહ - દુઃખાલયં દુઃખાનામ્ આધ્યાત્મિકાદીનામ્ આલયં આશ્રયમ્ । આલીયન્તે યસ્મિન્ દુઃખાનીતિ દુઃખાલયં જન્મ । ન કેવલં દુઃખાલયમ્, અશાશ્વતમ્ અનવસ્થિત-સ્વરૂપં ચ । નાપ્નુવન્તિ ઈદૃશં પુનર્-જન્મ મહાત્માનો યતયઃ સંસિદ્ધિં મોક્ષાખ્યાં પરમાં પ્રકૃષ્ટાં ગતાઃ પ્રાપ્તાઃ । યે પુનર્ માં ન પ્રાપ્નુવન્તિ તે પુનર્ આવર્તન્તે

==============================
કિં પુનસ્ ત્વત્તો ઽન્યત્ પ્રાપ્તાઃ પુનર્ આવર્તન્તે ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
આ બ્રહ્મ-ભુવનાલ્ લોકાઃ પુનર્-આવર્તિનો ઽર્જુન ।
મામ્ ઉપેત્ય તુ કૌન્તેય પુનર્-જન્મ ન વિદ્યતે

આ બ્રહ્મ-ભુવનાત્ ભવન્ત્ય્ અસ્મિન્ ભૂતાનીતિ ભુવનમ્ । બ્રહ્મણો ભુવનં બ્રહ્મ-ભુવનમ્, બ્રહ્મ-લોક ઇત્ય્ અર્થઃ । આ બ્રહ્મ-ભુવનાત્ સહ બ્રહ્મ-ભુવનેન લોકાઃ સર્વે પુનર્-આવર્તિનઃ પુનર્-આવર્તન-સ્વભાવાઃ । હે ઽર્જુન । મામ્ એકમ્ ઉપેત્ય તુ કૌન્તેય પુનર્-જન્મ પુનર્-ઉત્પત્તિઃ ન વિદ્યતે

==============================
બ્રહ્મ-લોક-સહિતા લોકાઃ કસ્માત્ પુનર્-આવર્તિનઃ ? કાલ-પરિચ્છિન્નત્વાત્ । કથમ્ ? -
સહસ્ર-યુગ-પર્યન્તમ્ અહર્ યદ્ બ્રહ્મણો વિદુઃ ।
રાત્રિં યુગ-સહસ્રાન્તાં તે ઽહો-રાત્ર-વિદો જનાઃ

સહસ્ર-યુગ-પર્યન્તં સહસ્રાણિ યુગાનિ પર્યન્તઃ પર્યવસાનં યસ્યાહ્નસ્ તત્ અહઃ સહસ્ર-યુગ-પર્યન્તમ્ । બ્રહ્મણઃ પ્રજાપતેર્ વિરાજો વિદુઃ । રાત્રિમ્ અપિ યુગ-સહસ્રાન્તામ્ અહઃ-પરિમાણામ્ એવ । કે વિદુર્ ઇત્ય્ આહ - તે ઽહો-રાત્ર-વિદઃ કાલ-સંખ્યા-વિદો જના ઇત્ય્ અર્થઃ । યત એવં કાલ-પરિચ્છિન્નાસ્ તે, અતઃ પુનર્-આવર્તિનો લોકાઃ

==============================
પ્રજાપતેર્ અહનિ યદ્ ભવતિ રાત્રૌ ચ, તદ્ ઉચ્યતે -
અવ્યક્તાદ્ વ્યક્તયઃ સર્વાઃ પ્રભવન્ત્ય્ અહર્-આગમે ।
રાત્ર્ય્-આગમે પ્રલીયન્તે તત્રૈવાવ્યક્ત-સંજ્ઞકે

અવ્યક્તાદ્ અવ્યક્તં પ્રજાપતેઃ સ્વાપાવસ્થા । તસ્માદ્ અવ્યક્તાદ્ વ્યક્તયો વ્યજ્યન્ત ઇતિ વ્યક્તયઃ સ્થાવર-જઙ્ગમ-લક્ષણાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ પ્રભવન્ત્ય્ અભિવ્યજ્યન્તે, અહ્ન આગમો ઽહર્-આગમસ્ તસ્મિન્ અહર્-આગમે કાલે બ્રહ્મણઃ પ્રબોધ-કાલે । તથા રાત્ર્ય્-આગમે બ્રહ્મણઃ સ્વાપ-કાલે પ્રલીયન્તે સર્વા વ્યક્તયસ્ તત્રૈવ પૂર્વોક્તે ઽવ્યક્ત-સંજ્ઞકે

==============================
અકૃતાભ્યાગમ-કૃત-વિપ્રણાશ-દોષ-પરિહારાર્થં બન્ધ-મોક્ષ-શાસ્ત્ર-પ્રવૃત્તિ-સાફલ્ય-પ્રદર્શનાર્થમ્ અવિદ્યાદિ-ક્લેશ-મૂલ-કર્માશય-વશાચ્ ચાવશો ભૂત-ગ્રામો ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રલીયત ઇત્ય્ અતઃ સંસારે વૈરાગ્ય-પ્રદર્શનાર્થં ચેદમ્ આહ -
ભૂત-ગ્રામઃ સ એવાયં ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રલીયતે ।
રાત્ર્ય્-આગમે ઽવશઃ પાર્થ પ્રભવત્ય્ અહર્-આગમે

ભૂત-ગ્રામો ભૂત-સમુદાયઃ સ્થાવર-જઙ્ગમ-લક્ષણો યઃ પૂર્વસ્મિન્ કલ્પ આસીત્ સ એવાયં નાન્યઃ । ભૂત્વા ભૂત્વાહર્-આગમે । પ્રલીયતે પુનઃ પુનઃ રાત્ર્ય્-આગમે ઽહ્નઃ ક્ષયે ઽવશો ઽસ્વતન્ત્ર એવ । હે પાર્થ । પ્રભવતિ જાયતે ઽવશ એવાહર્-આગમે

==============================
યદ્ ઉપન્યસ્તમ્ અક્ષરમ્, તસ્ય પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયો નિર્દિષ્ટ ઓમ્ ઇત્ય્ એકાક્ષરં બ્રહ્મ [ગીતા 8.13] ઇત્ય્ આદિના । અથેદાનીમ્ અક્ષરસ્યૈવ સ્વરૂપ-નિર્દિદિક્ષયેદમ્ ઉચ્યતે, અનેન યોગ-માર્ગેણેદં ગન્તવ્યમ્ ઇતિ -
પરસ્ તસ્માત્ તુ ભાવો ઽન્યો ઽવ્યક્તો ઽવ્યક્તાત્ સનાતનઃ ।
યઃ સ સર્વેષુ ભૂતેષુ નશ્યત્સુ ન વિનશ્યતિ

પરો વ્યતિરિક્તો ભિન્નઃ । કુતઃ ? તસ્માત્ પૂર્વોક્તાત્ । તુ-શબ્દો ઽક્ષરસ્ય વિવક્ષિતસ્યાવ્યક્તાદ્ વૈલક્ષણ્ય-વિશેષણાર્થઃ । ભાવો ઽક્ષરાખ્યં પરં બ્રહ્મ । વ્યતિરિક્તત્વે સત્ય્ અપિ સાલક્ષણ્ય-પ્રસઙ્ગો ઽસ્તીતિ તદ્-વિનિવૃત્ત્ય્-અર્થમ્ આહ - અન્ય ઇતિ । અન્યો વિલક્ષણઃ । સ ચાવ્યક્તો ઽનિન્દ્રિય-ગોચરઃ । પરસ્ તસ્માદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । કસ્માત્ પુનઃ પરઃ ? પૂર્વોક્તાદ્ ભૂત-ગ્રામ-બીજ-ભૂતાદ્ અવિદ્યા-લક્ષણાદ્ અવ્યક્તાત્ । અન્યો વિલક્ષણો ભાવ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । સનાતનશ્ ચિરન્તનો યઃ સ ભાવઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ બ્રહ્માદિષુ નશ્યત્સુ ન વિનશ્યતિ

==============================
અવ્યક્તો ઽક્ષર ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તમ્ આહુઃ પરમાં ગતિમ્ ।
યં પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે તદ્ ધામ પરમં મમ

યો ઽસાવ્ અવ્યક્તો ઽક્ષર ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તમ્ એવાક્ષર-સંજ્ઞકમ્ અવ્યક્તં ભાવમ્ આહુઃ પરમાં પ્રકૃષ્ટાં ગતિમ્ । યં પરં ભાવં પ્રાપ્ય ગત્વા ન નિવર્તન્તે સંસારાય, તદ્ ધામ સ્થાનં પરમં પ્રકૃષ્ટં મમ, વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
તલ્-લબ્ધેર્ ઉપાય ઉચ્યતે -
પુરુષઃ સ પરઃ પાર્થ ભક્ત્યા લભ્યસ્ ત્વ્ અનન્યયા ।
યસ્યાન્તઃ-સ્થાનિ ભૂતાનિ યેન સર્વમ્ ઇદં તતમ્

પુરુષઃ પુરિ શયનાત્ પૂર્ણત્વાદ્ વા । સ પરઃ પાર્થ, પરો નિરતિશયઃ, યસ્માત્ પુરુષાન્ ન પરં કિંચિત્ । સ ભક્ત્યા લભ્યસ્ તુ જ્ઞાન-લક્ષણયાનન્યયા આત્મ-વિષયયા । યસ્ય પુરુષસ્યાન્તઃ-સ્થાનિ મધ્ય-સ્થાનિ ભૂતાનિ કાર્ય-ભૂતાનિ । કાર્યં હિ કારણસ્યાન્તર્વર્તિ ભવતિ । યેન પુરુષેણ સર્વં ઇદં જગત્ તતં વ્યાપ્તમ્ આકાશેનેવ ઘટાદિ

==============================
પ્રકૃતાનાં યોગિનાં પ્રણવાવેશિત-બ્રહ્મ-બુદ્ધીનાં કાલાન્તર-મુક્તિ-ભાજાં બ્રહ્મ-પ્રતિપત્તય ઉત્તરો માર્ગો વક્તવ્ય ઇતિ યત્ર કાલે ઇત્ય્ આદિ વિવક્ષિતાર્થ-સમર્પણાર્થમ્ ઉચ્યતે, આવૃત્તિ-માર્ગોપન્યાસઃ ઇતર-માર્ગ-સ્તુત્ય્-અર્થમ્ ઉચ્યતે -
યત્ર કાલે ત્વ્ અનાવૃત્તિમ્ આવૃત્તિં ચૈવ યોગિનઃ ।
પ્રયાતા યાન્તિ તં કાલં વક્ષ્યામિ ભરતર્ષભ

યત્ર કાલે પ્રયાતા ઇતિ વ્યવહિતેન સંબન્ધઃ । યત્ર યસ્મિન્ કાલે ત્વ્ અનાવૃત્તિમ્ અપુનર્-જન્મ આવૃત્તિં તદ્-વિપરીતાં ચૈવ । યોગિન ઇતિ યોગિનઃ કર્મિણશ્ ચોચ્યન્તે । કર્મિણસ્ તુ ગુણતઃ કર્મ-યોગેન યોગિનામ્ ઇતિ વિશેષણાદ્ યોગિનઃ । યત્ર કાલે પ્રયાતા મૃતા યોગિનો ઽનાવૃત્તિં યાન્તિ, યત્ર કાલે ચ પ્રયાતાઃ આવૃત્તિં યાન્તિ, તં કાલં વક્ષ્યામિ ભરતર્ષભ ॥
==============================
તં કાલમ્ આહ -
અગ્નિર્ જ્યોતિર્ અહઃ શુક્લઃ ષણ્-માસા ઉત્તરાયણમ્ ।
તત્ર પ્રયાતા ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ બ્રહ્મ-વિદો જનાઃ

અગ્નિઃ કાલાભિમાનિની દેવતા । તથા જ્યોતિર્ અપિ દેવતૈવ કાલાભિમાનિની । અથવા, અગ્નિ-જ્યોતિષી યથા શ્રુતે એવ દેવતે । ભૂયસા તુ નિર્દેશો યત્ર કાલે તં કાલમ્ ઇતિ આમ્ર-વનવત્ । તથાહર્ દેવતાહર્-અભિમાનિની । શુક્લઃ શુક્લ-પક્ષ-દેવતા । ષણ્-માસા ઉત્તરાયણમ્, તત્રાપિ દેવતૈવ માર્ગ-ભૂતા [બૌ 4.3.4] ઇતિ સ્થિતો ઽન્યત્રાયં ન્યાયઃ । તત્ર તસ્મિન્ માર્ગે પ્રયાતા મૃતા ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ બ્રહ્મ-વિદો બ્રહ્મોપાસકા બ્રહ્મોપાસન-પરા જનાઃ । ક્રમેણેતિ વાક્ય-શેષઃ । ન હિ સદ્યો-મુક્તિ-ભાજાં સમ્યગ્ દર્શન-નિષ્ઠાનાં ગતિર્ આગતિર્ વા ક્વચિદ્ અસ્તિ । ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ [બૌ 4.4.6] ઇતિ શ્રુતેઃ । બ્રહ્મસંલીનપ્રાણૈવ તે બ્રહ્મમયા બ્રહ્મ-ભૂતૈવ તે ।
==============================
ધૂમો રાત્રિસ્ તથા કૃષ્ણઃ ષણ્-માસા દક્ષિણાયનમ્ ।
તત્ર ચાન્દ્રમસં જ્યોતિર્ યોગી પ્રાપ્ય નિવર્તતે

ધૂમો રાત્રિર્ ધૂમાભિમાનિની રાત્ર્ય્-અભિમાનિની ચ દેવતા । તથા કૃષ્ણઃ કૃષ્ણ-પક્ષ-દેવતા । ષણ્-માસા દક્ષિણાયનમ્ ઇતિ ચ પૂર્વવત્ દેવતૈવ । તત્ર ચન્દ્રમસિ ભવં ચાન્દ્રમસં જ્યોતિઃ ફલમ્ ઇષ્ટાદિ-કારી યોગી કર્મી પ્રાપ્ય ભુક્ત્વા તત્-ક્ષયાદ્ ઇહ પુનર્ નિવર્તતે

==============================
શુક્લ-કૃષ્ણે ગતી હ્ય્ એતે જગતઃ શાશ્વતે મતે ।
એકયા યાત્ય્ અનાવૃત્તિમ્ અન્યયાવર્તતે પુનઃ

શુક્લ-કૃષ્ણે શુક્લા ચ કૃષ્ણા ચ શુક્લ-કૃષ્ણે, જ્ઞાન-પ્રકાશકત્વાત્ શુક્લા, તદભાવાત્ કૃષ્ણા । એતે શુક્લ-કૃષ્ણે હિ ગતી જગતઃ ઇત્ય્ અધિકૃતાનાં જ્ઞાન-કર્મણોઃ, ન જગતઃ સર્વસ્યૈવ એતે ગતી સંભવતઃ । શાશ્વતે નિત્યે, સંસારસ્ય નિત્યત્વાત્, મતે ઽભિપ્રેતે । તત્રૈકયા શુક્લયા યાત્ય્ અનાવૃત્તિમ્, અન્યયા ઇતરયા આવર્તતે પુનર્ ભૂયઃ

==============================
નૈતે સૃતી પાર્થ જાનન્ યોગી મુહ્યતિ કશ્ચન ।
તસ્માત્ સર્વેષુ કાલેષુ યોગ-યુક્તો ભવાર્જુન

ન એતે યથોક્તે સૃતી માર્ગૌ પાર્થ જાનન્ સંસારાય એકા, અન્યા મોક્ષાયેતિ । યોગી ન મુહ્યતિ કશ્ચન કશ્ચિદ્ અપિ । તસ્માત્ સર્વેષુ કાલેષુ યોગ-યુક્તઃ સમાહિતો ભવાર્જુન

==============================
શૃણુ તસ્ય યોગસ્ય માહાત્મ્યમ્ -
વેદેષુ યજ્ઞેષુ તપઃસુ ચૈવ
દાનેષુ યત્ પુણ્ય-ફલં પ્રદિષ્ટમ્ ।
અત્યેતિ તત્ સર્વમ્ ઇદં વિદિત્વા
યોગી પરં સ્થાનમ્ ઉપૈતિ ચાદ્યમ્

વેદેષુ સમ્યગ્-અધીતેષુ યજ્ઞેષુ ચ સાદ્ગુણ્યેનાનુતિષ્ઠિતેષુ તપઃસુ ચ સુતપ્તેષુ દાનેષુ ચ સમ્યગ્-દત્તેષુ યદ્ એતેષુ પુણ્ય-ફલં પુણ્યસ્ય ફલં પુણ્ય-ફલં પ્રદિષ્ટં શાસ્ત્રેણ, અત્યેત્ય્ અતીત્ય ગચ્છતિ સત્ સર્વં ફલ-જાતમ્ । ઇદં વિદિત્વા સપ્ત-પ્રશ્ન-નિર્ણય-દ્વારેણોક્તમ્ અર્થં સમ્યગ્ અવધાર્યાનુષ્ઠાય યોગી પરં પ્રકૃષ્ટમ્ ઐશ્વરં સ્થાનમ્ ઉપૈતિ ચ પ્રતિપદ્યતે । આદ્યમ્ આદૌ ભવં કારણં બ્રહ્મેત્ય્ અર્થઃ