ભગવદ્ગીતા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રી-ગોવિન્દ-ભગવત્-પૂજ્ય-પાદ-શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્-છંકર-ભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ભાષ્યે પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ ॥
॥5॥
ભ્ગ્ 6
અથ ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ
(શઙ્કરાચાર્ય-ભાષ્યઃ)
અતીતાનન્તરાધ્યાયાન્તે ધ્યાન-યોગસ્ય સમ્યગ્ દર્શનં પ્રત્ય્ અન્તરઙ્ગસ્ય સૂત્ર-ભૂતાઃ શ્લોકાઃ સ્પર્શાન્ કૃત્વા બહિઃ [ગીતા 5.27] ઇત્ય્ આદય ઉપદિષ્ટઃ । તેષાં વૃત્તિ-સ્થાનીયો ઽયં ષષ્ઠો ઽધ્યાય આરભ્યતે । તત્ર ધ્યાન-યોગસ્ય બહિરઙ્ગં કર્મેતિ યાવદ્ ધ્યાન-યોગારોહણ-સમર્થસ્ તાવદ્ ગૃહસ્થેનાધિકૃતેન કર્તવ્યં કર્મ ઇત્ય્ અતસ્ તત્ સ્તૌતિ ।
નનુ કિમ્-અર્થં ધ્યાન-યોગારોહણ-સીમા-કરણમ્, યાવતાનુષ્ઠેયમ્ એવ વિહિતં કર્મ યાવજ્જીવમ્ । ન, આરુરુક્ષોર્ મુનેર્ યોગં કર્મ કારણમ્ ઉચ્યતે [ગીતા 3.3] ઇતિ વિશેષણાત્ । આરૂઢસ્ય ચ શમેનૈવ સંબન્ધ-કરણાત્ । આરુરુક્ષોર્ આરૂઢસ્ય ચ શમઃ કર્મશ્ ચોભયં કર્તવ્યત્વેનાભિપ્રેતં ચેત્ સ્યાત્ તદારુરુક્ષોર્ આરૂઢસ્ય ચેતિ શમ-કર્મ-વિષય-ભેદેન વિશેષણં વિભાગ-કરણં ચાનર્થકં સ્યાત્ ।
તત્રાશ્રમિણાં કશ્ચિદ્ યોગમ્ આરુરુક્ષુર્ ભવતિ । આરૂઢશ્ ચ કશ્ચિત્ । અન્યે નારુરુક્ષવઃ । ન ચારૂઢાઃ । તાન્ અપેક્ષ્યારુરુક્ષોર્ આરૂઢસ્ય ચેતિ વિશેષણં વિભાગ-કરણં ચોપપદ્યત એવેતિ ચેત્, ન । તસ્યૈવેતિ વચનાત્ । પુનર્ યોગ-ગ્રહણાચ્ ચ યોગારૂઢસ્યેતિ । ય આસીત્ પૂર્વં યોગમ્ આરુરુક્ષુસ્ તસ્યૈવારૂઢસ્ય શમ એવ કર્તવ્યઃ । કારણં યોગ-ફલં પ્રત્યુચ્યતેતિ । અતો ન યાવજ્-જીવં કર્તવ્યત્વ-પ્રાપ્તિઃ કસ્યચિદ્ અપિ કર્મણઃ । યોગ-વિભ્રષ્ટ-વચનાચ્ ચ ।
ગૃહસ્થસ્ય ચેત્ કર્મિણો યોગો વિહિતઃ ષષ્ઠે ઽધ્યાયે, સ યોગ-વિભ્રષ્ટો ઽપિ કર્મ-ગતિં કર્મ-ફલં પ્રાપ્નોતીતિ તસ્ય નાશાશઙ્કાનુપપન્ના સ્યાત્ । અવશ્યં હિ કૃતં કર્મ કામ્યં નિત્યં વા મોક્ષસ્ય નિત્યત્વાદ્ અનારભ્યત્વે સ્વં ફલમ્ આરભત એવ । નિત્યસ્ય ચ કર્મણો વેદ-પ્રમાણાવબુદ્ધત્વાત્ ફલેન ભવિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અવોચામ । અન્યથા વેદસ્યાનર્થાર્થત્વ-પ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ ।
ન ચ કર્મણિ સત્ય્ ઉભય-વિભ્રષ્ટ-વચનમ્ અર્થવત્ । કર્મણો વિભ્રંશ-કારણાનુપપત્તેઃ । કર્મ કૃતમ્ ઈશ્વરે સંન્યસ્યેત્ય્ અતઃ કર્તરિ કર્મ ફલં નારભતેતિ ચેન્, ન । ઈશ્વરે સંન્યાસસ્યાધિકતર-ફલ-હેતુત્વોપપત્તેઃ । મોક્ષાયૈવેતિ ચેત્, સ્વ-કર્મણાં કૃતાનામ્ ઈશ્વરે ન્યાસો મોક્ષાયૈવ, ન ફલાન્તરાય યોગ-સહિતઃ ।
યોગાચ્ ચ વિભ્રષ્ટ ઇત્ય્ અતસ્ તં પ્રતિ નાશ-શઙ્કા યુક્તૈવેતિ ચેત્, ન । એકાકી યત-ચિત્તાત્મા નિરાશીર્ અપરિગ્રહઃ [ગીતા 6.10] બ્રહ્મચારિ-વ્રતે સ્થિતઃ [ગીતા 6.14] ઇતિ કર્મ-સંન્યાસ-વિધાનાત્ । ન ચાત્ર ગૃહસ્થસ્ય નિરાશીર્ અપરિગ્રહઃ ઇત્ય્ આદિ-વચનમ્ અનુકૂલમ્ । ઉભય-વિભ્રષ્ટ-પ્રશ્નાનુપપત્તેશ્ ચ ।
અનાશ્રિત ઇત્ય્ અનેન કર્મિણ એવ સંન્યાસિત્વં યોગિત્વં ચોક્તમ્, પ્રતિષિદ્ધં ચ નિરગ્નેઃ અક્રિયસ્ય ચ સંન્યાસિત્વં યોગિત્વં ચેતિ ચેત્, ન । ધ્યાન-યોગં પ્રતિ બહિરઙ્ગસ્ય સતઃ કર્મણઃ ફલાકાઙ્ક્ષા-સંન્યાસ-સ્તુતિ-પરત્વાત્ ।
ન કેવલં નિરગ્નિર્ અક્રિય એવ સંન્યાસી યોગી ચ । કિં તર્હિ ? કર્મ્ય્ અપિ, કર્મ-ફલાસઙ્ગં સંન્યસ્ય કર્મ-યોગમ્ અનુતિષ્ઠન્ સત્ત્વ-શુદ્ધ્ય્-અર્થં, સ સંન્યાસી ચ યોગી ચ ભવતીતિ સ્તૂયતે । ન ચૈકેન વાક્યેન કર્મ-ફલાસઙ્ગ-સંન્યાસ-સ્તુતિશ્ ચતુર્થાશ્રમ-પ્રતિષેધશ્ ચોપપદ્યતે । ન ચ પ્રસિદ્ધં નિરગ્નેર્ અક્રિયસ્ય પરમાર્થ-સંન્યાસિનઃ શ્રુતિ-સ્મૃતિ-પુરાણેતિહાસ-યોગ-શાસ્ત્રેષુ વિહિતં સંન્યાસિત્વં યોગિત્વં ચ પ્રતિષેધતિ ભગવાન્ । સ્વ-વચન-વિરોધાચ્ ચ - સર્વ-કર્માણિ મનસા સંન્યસ્ય... નૈવ કુર્વન્ ન કારયન્ આસ્તે [ગીતા 5.13] મૌની સંતુષ્ટો યેન કેનચિત્... અનિકેતઃ સ્થિર-મતિઃ [ગીતા 12.19] વિહાય કામાન્ યઃ સર્વાન્ પુમાંશ્ ચરતિ નિઃસ્પૃહઃ [ગીતા 2.71] સર્વારમ્ભ-પરિત્યાગી [ગીતા 12.16] ઇતિ ચ તત્ર તત્ર ભગવતા સ્વ-વચનાનિ દર્શિતાનિ । તૈર્ વિરુધ્યેતશ્ ચતુર્થાશ્રમ-પ્રતિષેધઃ
। તસ્માન્ મુનેર્ યોગમ્ આરુરુક્ષોઃ પ્રતિપન્ન-ગાર્હસ્થ્યસ્યાગ્નિહોત્રાદિ-કર્મ ફલ-નિરપેક્ષમ્ અનુષ્ઠીયમાનં ધ્યાન-યોગારોહણ-સાધનત્વં સત્ત્વ-શુદ્ધિ-દ્વારેણ પ્રતિપદ્યત ઇતિ સ સંન્યાસી ચ યોગી ચેતિ સ્તૂયતે -
અનાશ્રિતઃ કર્મ-ફલં કાર્યં કર્મ કરોતિ યઃ ।
સ સંન્યાસી ચ યોગી ચ ન નિરગ્નિર્ ન ચાક્રિયઃ

અનાશ્રિતો -- નાશ્રિતો ઽનાશ્રિતઃ । કિમ્ ? કર્મ-ફલં કર્મણાં ફલં કર્મ-ફલં યત્ તદ્-અનાશ્રિતઃ, કર્મ-ફલ-તૃષ્ણા-રહિત ઇત્ય્ અર્થઃ । યો હિ કર્મ-ફલે તૃષ્ણાવાન્ સ કર્મ-ફલમ્ આશ્રિતો ભવતિ । અયં તુ તદ્-વિપરીતઃ, અતો ઽનાશ્રિતઃ કર્મ-ફલમ્ । એવંભૂતઃ સન્ કાર્યં કર્તવ્યં નિત્યં કામ્ય-વિપરીતમ્ અગ્નિહોત્રાદિકં કર્મ કરોતિ નિર્વર્તયતિ । યઃ કશ્ચિદ્ ઈદૃશઃ કર્મી સ કર્મ્ય્ અન્તરેભ્યો વિશિષ્યતે । ઇત્ય્ એવમ્ અર્થમ્ આહ - સ સંન્યાસી ચ યોગી ચેતિ । સંન્યાસઃ પરિત્યાગઃ સ યસ્યાસ્તિ સ સંન્યાસી ચ યોગી ચ । યોગશ્ ચિત્ત-સમાધાનં સ યસ્યાસ્તિ સ યોગી ચેતિ એવંગુણ-સંપન્નો ઽયં મન્તવ્યઃ । ન કેવલં નિરગ્નિર્ અક્રિય એવ સંન્યાસી યોગી ચેતિ મન્તવ્યઃ । નિર્ગતાઃ અગ્નયઃ કર્માઙ્ગ-ભૂતા યસ્માત્ સ નિરગ્નિઃ । અક્રિયશ્ ચાનગ્નિ-સાધનાપ્ય્ અવિદ્યમાનાઃ
ક્રિયાસ્ તપો-દાનાદિકા યસ્યાસાવ્ અક્રિયઃ

==============================
નનુ ચ નિરગ્નેઃ અક્રિયસ્યૈવ શ્રુતિ-સ્મૃતિ-યોગ-શાસ્ત્રેષુ સંન્યાસિત્વં યોગિત્વં ચ પ્રસિદ્ધમ્ । કથમ્ ઇહ સાગ્નેઃ સ-ક્રિયસ્ય ચ સંન્યાસિત્વં યોગિત્વં ચાપ્રસિદ્ધમ્ ઉચ્યત ઇતિ । નૈષ દોષઃ, કયાચિદ્ ગુણ-વૃત્ત્યા ઉભયસ્ય સંપિપાદયિષિતત્વાત્ । તત્ કથમ્ ? કર્મ-ફલ-સંકલ્પ-સંન્યાસાત્ સંન્યાસિત્વમ્, યોગાઙ્ગત્વેન ચ કર્માનુષ્ઠાનાત્ કર્મ-ફલ-સંકલ્પસ્ય ચ ચિત્ત-વિક્ષેપ-હેતોઃ પરિત્યાગાદ્ યોગિત્વં ચેતિ ગૌણમ્ ઉભયમ્ । ન પુનર્ મુખ્યં સંન્યાસિત્વં યોગિત્વં ચાભિપ્રેતમ્ ઇત્ય્ એતમ્ અર્થં દર્શયિતુમ્ આહ -
યં સંન્યાસમ્ ઇતિ પ્રાહુર્ યોગં તં વિદ્ધિ પાણ્ડવ ।
ન હ્ય્ અસંન્યસ્ત-સંકલ્પો યોગી ભવતિ કશ્ચન

યં સર્વ-કર્મ-તત્-ફલ-પરિત્યાગ-લક્ષણં પરમાર્થ-સંન્યાસં સંન્યાસમ્ ઇતિ પ્રાહુઃ શ્રુતિ-સ્મૃતિ-વિદઃ, યોગં કર્માનુષ્ઠાન-લક્ષણં તં પરમાર્થ-સંન્યાસં વિદ્ધિ જાનીહિ હે પાણ્ડાવ । કર્મ-યોગસ્ય પ્રવૃત્તિ-લક્ષણસ્ય તદ્-વિપરીતેન નિવૃત્તિ-લક્ષણેન પરમાર્થ-સંન્યાસેન કીદૃશં સામાન્યમ્ અઙ્ગીકૃત્ય તદ્-ભાવ ઉચ્યતે ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે - અસ્તિ હિ પરમાર્થ-સંન્યાસેન સાદૃશ્યં કર્તૃ-દ્વારકં કર્મ-યોગસ્ય । યો હિ પરમાર્થ-સંન્યાસી સ ત્યક્ત-સર્વ-કર્મ-સાધનતયા સર્વ-કર્મ-તત્-ફલ-વિષયં સંકલ્પં પ્રવૃત્તિ-હેતુ-કામ-કારણં સંન્યસ્યતિ । અયમ્ અપિ કર્મ-યોગી કર્મ કુર્વાણ એવ ફલ-વિષયં સંકલ્પં સંન્યસ્યતીતિ । એતમ્ અર્થં દર્શયિષ્યન્ન્ આહ - ન હિ યસ્માદ્ અસંન્યસ્ત-સંકલ્પો ઽસંન્યસ્તો ઽપરિત્યક્તઃ સઙ્કલ્પો
ઽભિસન્ધિર્ યેન સો ઽસંન્યસ્ત-સઙ્કલ્પઃ કશ્ચન કશ્ચિદ્ અપિ કર્મી યોગી સમાધાનવાન્ ભવતિ । ન સંભવતીત્ય્ અર્થઃ । ફલ-સંકલ્પસ્ય ચિત્ત-વિક્ષેપ-હેતુત્વાત્ । તસ્માદ્ યઃ કશ્ચન કર્મી સંન્યસ્ત-ફલ-સંકલ્પો ભવેત્ સ યોગી સમાધાનવાન્ અવિક્ષિપ્ત-ચિત્તો ભવેત્ । ચિત્ત-વિક્ષેપ-હેતોઃ ફલ-સંકલ્પસ્ય સંન્યસ્તત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । યોગાઙ્ગત્વેન કર્માનુષ્ઠાનાત્ કર્મ-ફલ-સઙ્કલ્પસ્ય વા ચિત્ત-વિક્ષેપ-હેતોઃ પરિત્યાગાત્ યોગિત્વં ચેતિ સંન્યાસિત્વં ચેત્ય્ અભિપ્રેતમ્ ઉચ્યતે ।[*નોતે: થિસ્ લસ્ત્ સેન્તેન્ચે નોત્ fઓઉન્દ્ ઇન્ અલ્લ્ એદિતિઓન્સ્.]

==============================
એવં પરમાર્થ-સંન્યાસ-કર્મ-યોગયોઃ કર્તૃ-દ્વારકં સંન્યાસ-સામાન્યમ્ અપેક્ષ્ય યં સંન્યાસમ્ ઇતિ પ્રાહુર્ યોગં તં વિદ્ધિ પાણ્ડાવ [ગીતા 6.2] ઇતિ કર્મ-યોગસ્ય સ્તુત્ય્-અર્થં સંન્યાસત્વમ્ ઉક્તમ્ । ધ્યાન-યોગસ્ય ફલ-નિરપેક્ષઃ કર્મ-યોગો બહિરઙ્ગં સાધનમ્ ઇતિ તં સંન્યાસત્વેન સ્તુત્વાધુના કર્મ-યોગસ્ય ધ્યાન-યોગ-સાધનત્વં દર્શયતિ -
આરુરુક્ષોર્ મુનેર્ યોગં કર્મ કારણમ્ ઉચ્યતે ।
યોગારૂઢસ્ય તસ્યૈવ શમઃ કારણમ્ ઉચ્યતે

આરુરુક્ષોર્ આરોઢુમ્ ઇચ્છતઃ, અનારૂઢસ્ય, ધ્યાન-યોગે ઽવસ્થાતુમ્ અશક્તસ્યૈવેત્ય્ અર્થઃ । કસ્ય તસ્યારુરુક્ષોઃ ? મુનેઃ, કર્મ-ફલ-સંન્યાસિન ઇત્ય્ અર્થઃ । કિમ્ આરુરુક્ષોઃ ? યોગમ્ । કર્મ કારણં સાધનમ્ ઉચ્યતે । યોગારૂઢસ્ય પુનસ્ તસ્યૈવ શમર્ ઉપશમઃ સર્વ-કર્મભ્યો નિવૃત્તિઃ કારણં યોગારૂઢસ્ય સાધનમ્ ઉચ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ । યાવદ્ યાવત્ કર્મભ્ય ઉપરમતે, તાવત્ તાવત્ નિરાયાસસ્ય જિતેન્દ્રિયસ્ય ચિત્તં સમાધીયતે । તથા સતિ સ ઝટિતિ યોગારૂઢો ભવતિ । તથા ચોક્તં વ્યાસેન -
નૈતાદૃશં બ્રાહ્મણસ્યાસ્તિ વિત્તં
યથૈકતા સમતા સત્યતા ચ ।
શીલં સ્થિતિર્ દણ્ડ-નિધાનમ્ આર્જવં
તતસ્ તતશ્ ચોપરમઃ ક્રિયાભ્યઃ ॥ [મ્ભ્ 12.175.37] ઇતિ

==============================
અથેદાનીં કદા યોગારૂઢો ભવતીત્ય્ ઉચ્યતે -
યદા હિ નેન્દ્રિયાર્થેષુ ન કર્મસ્વ્ અનુષજ્જતે ।
સર્વ-સંકલ્પ-સંન્યાસી યોગારૂઢસ્ તદોચ્યતે

યદા સમાધીયમાન-ચિત્તો યોગી હીન્દ્રિયાર્થેષ્વ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ અર્થાઃ શબ્દાદયસ્ તેષ્વ્ ઇન્દ્રિયાર્થેષુ કર્મસુ ચ નિત્ય-નૈમિત્તિક-કામ્ય-પ્રતિષિદ્ધેષુ પ્રયોજનાભાવ-બુદ્ધ્યા નાનુષજ્જતે ઽનુષઙ્ગં કર્તવ્યતા-બુદ્ધિં ન કરોતીત્ય્ અર્થઃ । સર્વ-સંકલ્પ-સંન્યાસી સર્વાન્ સંકલ્પાન્ ઇહામુત્રાર્થ-કામ-હેતૂન સંન્યસિતું શીલમ્ અસ્યેતિ સર્વ-સંકલ્પ-સંન્યાસી । યોગારૂઢઃ પ્રાપ્ત-યોગ ઇત્ય્ એતત્, તદા તસ્મિન્ કાલ ઉચ્યતે । સર્વ-સંકલ્પ-સંન્યાસીતિ વચનાત્ સર્વાંશ્ ચ કામાન્ સર્વાણિ ચ કર્માણિ સંન્યસ્યેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સંકલ્પ-મૂલા હિ સર્વે કામાઃ - સંકલ્પ-મૂલઃ કામો વૈ યજ્ઞાઃ સંકલ્પ-સંભવાઃ [મનુ 2.3]
કામ જાનામિ તે મૂલં સંકલ્પાત્ ત્વં હિ જાયસે ।
ન ત્વાં સંકલ્પયિષ્યામિ તેન મે ન ભવિષ્યસિ ॥ [મભ્ 12.177.25] ઇત્ય્ આદિ-સ્મૃતેઃ ।
સર્વ-કામ-પરિત્યાગે ચ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસઃ સિદ્ધો ભવતિ । સ યથા-કામો ભવતિ તત્-ક્રતુર્ ભવતિ યત્ ક્રતુર્ ભવતિ તત્ કર્મ કુરુતે [બૌ 4.4.5] ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિભ્યઃ । યદ્ યદ્ ધિ કુરુતે જન્તુસ્ તત્ તત્ કામસ્ય ચેષ્ટિતમ્ [મનુ 2.4] ઇત્ય્ આદિ-સ્મૃતિભ્યશ્ ચ । ન્યાયાચ્ ચ - ન હિ સર્વ-સંકલ્પ-સંન્યાસે કશ્ચિત્ સ્પન્દિતુમ્ અપિ શક્તઃ । તસ્માત્ સર્વ-સંકલ્પ-સંન્યાસીતિ વચનાત્ સર્વાન્ કામાન્ સર્વાણિ કર્માણિ ચ ત્યાજયતિ ભગવાન્

==============================
યદૈવં યોગારૂઢઃ, તદા તેન આત્મા ઉદ્ભૃતો ભવતિ સંસારાદ્ અનર્થ-જાતાત્ । અતઃ -
ઉદ્ધરેદ્ આત્મનાત્માનં નાત્માનમ્ અવસાદયેત્ ।
આત્મૈવ હ્ય્ આત્મનો બન્ધુર્ આત્મૈવ રિપુર્ આત્મનઃ

ઉદ્ધરેત્ સંસાર-સાગરે નિમગ્નમ્ આત્મનાત્માનં તત ઉત્ ઊર્ધ્વં હરેદ્ ઉદ્ધરેત્, યોગારૂઢતામ્ આપાદયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નાત્માનમ્ અવસાદયેત્ નાધો નયેત, નાધો ગમયેત્ । આત્મૈવ હિ યસ્માદ્ આત્મનો બન્ધુઃ । ન હ્ય્ અન્યઃ કશ્ચિત્ બન્ધુઃ, યઃ સંસાર-મુક્તયે ભવતિ । બન્ધુર્ અપિ તાવત્ મોક્ષં પ્રતિ પ્રતિકૂલ એવ, સ્નેહાદિ-બન્ધનાયતનત્વાત્ । તસ્માત્ યુક્તમ્ અવધારણમ્ આત્મૈવ હ્ય્ આત્મનો બન્ધુર્ ઇતિ । આત્મૈવ રિપુઃ શત્રુઃ । યો ઽન્યો ઽપકારી બાહ્યઃ શત્રુઃ સો ઽપિ આત્મ-પ્રયુક્ત એવેતિ યુક્તમ્ એવાવધારણમ્ આત્મૈવ રિપુર્ આત્મન ઇતિ

==============================
આત્મૈવ બન્ધુર્ આત્મૈવ રિપુર્ આત્મન ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ર કિં-લક્ષણ આત્મા આત્મનો બન્ધુઃ, કિં-લક્ષણો વા આત્માત્મનો રિપુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
બન્ધુર્ આત્માત્મનસ્ તસ્ય યેનાત્મૈવાત્મના જિતઃ ।
અનાત્મનસ્ તુ શત્રુત્વે વર્તેતાત્મૈવ શત્રુવત્

બન્ધુર્ આત્માત્મનસ્ તસ્ય, તસ્યાત્મનઃ સ આત્મા બન્ધુર્ યેનાત્મનાત્મૈવ જિતઃ । આત્મા કાર્ય-કરણ-સંઘાતો યેન વશીકૃતઃ, જિતેન્દ્રિય ઇત્ય્ અર્થઃ । અનાત્મનસ્ ત્વ્ અજિતાત્મનસ્ તુ શત્રુત્વે શત્રુ-ભાવે વર્તેત આત્મૈવ શત્રુવત્, યથાનાત્મા શત્રુર્ આત્મનો ઽપકારી, તથાત્મા આત્મનો ઽપકારે વર્તેત ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
જિતાત્મનઃ પ્રશાન્તસ્ય પરમાત્મા સમાહિતઃ ।
શીતોષ્ણ-સુખ-દુઃખેષુ તથા માનાપમાનયોઃ

જિતાત્મનઃ કાર્ય-કરણ-સંઘાત આત્મા જિતો યેન સ જિતાત્મા તસ્ય જિતાત્મનઃ, પ્રશાન્તસ્ય પ્રસન્નાન્તઃ-કરણસ્ય સતઃ સંન્યાસિનઃ પરમાત્મા સમાહિતઃ સાક્ષાદ્-આત્મ-ભાવેન વર્તતે ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં ચ શીતોષ્ણ-સુખ-દુઃખેષુ તથા માને ઽપમાને ચ માનાપમાનયોઃ પૂજા-પરિભવયોઃ સમઃ સ્યાત્

==============================
જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-તૃપ્તાત્મા કૂટસ્થો વિજિતેન્દ્રિયઃ ।
યુક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે યોગી સમ-લોષ્ટાશ્મ-કાઞ્ચનઃ

જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-તૃપ્તાત્મા જ્ઞાનં શાસ્ત્રોક્ત-પદાર્થાનાં પરિજ્ઞાનમ્, વિજ્ઞાનં તુ શાસ્ત્રતો જ્ઞાતાનાં તથૈવ સ્વાનુભવ-કરણમ્, તાભ્યાં જ્ઞાન-વિજ્ઞાનાભ્યાં તૃપ્તઃ સંજાતાલં-પ્રત્યયઃ આત્માન્તઃ-કરણં યસ્ય સ જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-તૃપ્તાત્મા, કૂટાસ્થો ઽપ્રકમ્પ્યઃ, ભવતીત્ય્ અર્થઃ । વિજિતેન્દ્રિયશ્ ચ । ય ઈદૃશઃ, યુક્તઃ સમાહિત ઇતિ સ ઉચ્યતે કથ્યતે । સ યોગી સમ-લોષ્ટાશ્મ-કાઞ્ચનઃ લોષ્ટાશ્મ-કાઞ્ચનાનિ સમાનિ યસ્ય સઃ સમ-લોષ્ટાશ્મ-કાઞ્ચનઃ

==============================
કિં ચ -
સુહૃન્-મિત્રાર્ય્-ઉદાસીન-મધ્ય-સ્થ-દ્વેષ્ય-બન્ધુષુ ।
સાધુષ્વ્ અપિ ચ પાપેષુ સમ-બુદ્ધિર્ વિશિષ્યતે

સુહૃદ્ ઇત્ય્ આદિ લોકાર્ધમ્ એકં પદમ્ । સુહૃત્ ઇતિ પ્રત્યુપકારમ્ અનપેક્ષ્ય ઉપકર્તા, મિત્રં સ્નેહવાન્, અરિઃ શત્રુઃ, ઉદાસીનો ન કસ્યચિત્ પક્ષં ભજતે, મધ્ય-સ્થો યો વિરુદ્ધયોર્ ઉભયોઃ હિતૈષી, દ્વેષ્ય આત્મનો ઽપ્રિયઃ, બન્ધુઃ સંબન્ધી ઇત્ય્ એતેષુ સાધુષુ શાસ્ત્રાનુવર્તિષુ અપિ ચ પાપેષુ પ્રતિષિદ્ધ-કારિષુ સર્વેષ્વ્ એતેષુ સમ-બુદ્ધિઃ । કઃ કિં-કર્મા ઇત્ય્ અવ્યાપૃત-બુદ્ધિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । વિશિષ્યતે, વિમુચ્યતે ઇતિ વા પાઠાન્તરમ્ । યોગારૂઢાનાં સર્વેષામ્ અયમ્ ઉત્તમ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
અત એવમ્ ઉત્તમ-ફલ-પ્રાપ્તયે -
યોગી યુઞ્જીત સતતમ્ આત્માનં રહસિ સ્થિતઃ ।
એકાકી યત-ચિત્તાત્મા નિરાશીર્ અપરિગ્રહઃ

યોગી ધ્યાયી યુઞ્જીત સમાદધ્યાત્ સતતં સર્વદાત્માનમ્ અન્તઃ-કરણં રહસિ એકાન્તે ગિરિ-ગુહાદૌ સ્થિતઃ સન્ એકાકી અસહાયઃ । રહસિ સ્થિતઃ એકાકી ચેતિ વિશેષણાત્ સંન્યાસં કૃત્વા ઇત્ય્ અર્થઃ । યત-ચિત્તાત્મા ચિત્તમ્ અન્તઃ-કરણમ્ આત્મા દેહશ્ ચ સંયતૌ યસ્ય સ યત-ચિત્તાત્મા, નિરાશીર્ વીત-તૃષ્ણો ઽપરિગ્રહઃ પરિગ્રહ-રહિતશ્ ચેત્ય્ અર્થઃ । સંન્યાસિત્વે ઽપિ ત્યક્ત-સર્વ-પરિગ્રહઃ સન્ યુઞ્જીત ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
અથેદાનીં યોગં યુઞ્જતઃ આસનાહાર-વિહારાદીનાં યોગ-સાધનત્વેન નિયમો વક્તવ્યઃ, પ્રાપ્ત-યોગસ્ય લક્ષણં તત્-ફલાદિ ચ, ઇત્ય્ અત આરભ્યતે । તત્રાસનમ્ એવ તાવત્ પ્રથમમ્ ઉચ્યતે -
શુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમ્ આસનમ્ આત્મનઃ ।
નાત્યુચ્છ્રિતં નાતિનીચં ચૈલાજિન-કુશોત્તરમ્

શુચૌ શુદ્ધે વિવિક્તે સ્વભાવતઃ સંસ્કારતો વા, દેશે સ્થાને પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમ્ અચલમ્ આત્મન આસનં નાત્યુચ્છ્રિતં નાતીવ ઉચ્છ્રિતં નાપ્ય્ અતિનીચમ્, તચ્ ચ ચૈલાજિન-કુશોત્તરં ચૈલમ્ અજિનં કુશાશ્ ચોત્તરે યસ્મિન્ન્ આસને તદ્ આસનં ચૈલાજિન-કુશોત્તરમ્ । પાઠ-ક્રમાદ્ વિપરીતો ઽત્ર ક્રમશ્ ચૈલાદીનામ્

==============================
પ્રતિષ્ઠાપ્ય, કિમ્ ?
તત્રૈકાગ્રં મનઃ કૃત્વા યત-ચિત્તેન્દ્રિય-ક્રિયઃ ।
ઉપવિશ્યાસને યુઞ્જ્યાદ્ યોગમ્ આત્મ-વિશુદ્ધયે

તત્ર તસ્મિન્ન્ આસન ઉપવિશ્ય યોગં યુઞ્જ્યાત્ । કથમ્ ? સર્વ-વિષયેભ્ય ઉપસંહૃત્ય એકાગ્રં મનઃ કૃત્વા યત-ચિત્તેન્દ્રિય-ક્રિયશ્ ચિત્તં ચેન્દ્રિયાણિ ચ ચિત્તેન્દ્રિયાણિ તેષાં ક્રિયાઃ સંયતા યસ્ય સ યત-ચિત્તેન્દ્રિય-ક્રિયઃ । સ કિમ્-અર્થં યોગં યુઞ્જ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ - આત્મ-વિશુદ્ધયે ઽન્તઃ-કરણસ્ય વિશુદ્ધ્ય્-અર્થમ્ ઇત્ય્ એતત્

==============================
બાહ્યમ્ આસનમ્ ઉક્તમ્ । અધુના શરીર-ધારણં કથમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
સમં કાય-શિરો-ગ્રીવં ધારયન્ન્ અચલં સ્થિરઃ ।
સંપ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ ચાનવલોકયન્

સમં કાય-શિરો-ગ્રીવં કાયશ્ ચ શિરશ્ ચ ગ્રીવા ચ કાય-શિરો-ગ્રીવં તત્ સમં ધારયન્ અચલં ચ । સમં ધારયતશ્ ચલનં સંભવતિ । અતો વિશિનષ્ટિ - અચલમ્ ઇતિ । સ્થિરઃ સ્થિરો ભૂત્વા ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્વં નાસિકાગ્રં સંપ્રેક્ષ્ય સમ્યક્ પ્રેક્ષણં દર્શનં કૃત્વૈવેતિ । ઇવ-શબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ । ન હિ સ્વ-નાસિકાગ્ર-સંપ્રેક્ષણમ્ ઇહ વિધિત્સિતમ્ । કિં તર્હિ ? ચક્ષુષો દૃષ્ટિ-સંનિપાતઃ । સ ચાન્તઃ-કરણ-સમાધાનાપેક્ષો વિવક્ષિતઃ । સ્વ-નાસિકાગ્ર-સંપ્રેક્ષણમ્ એવ ચેદ્ વિવક્ષિતમ્, મનસ્ તત્રૈવ સમાધીયેત, નાત્મનિ । આત્મનિ હિ મનસઃ સમાધાનં વક્ષ્યતિ આત્મ-સંસ્થં મનઃ કૃત્વેતિ । તસ્માદ્ ઇવ-શબ્દ-લોપેનાક્ષ્ણોર્ દૃષ્ટિ-સંનિપાત એવ સંપ્રેક્ષ્ય ઇત્ય્ ઉચ્યતે । દિશશ્ ચાનવલોકયન્ દિશાં ચાવલોકનમ્ અન્તરા કુર્વન્ ઇત્ય્ એતત્

==============================
કિં ચ -
પ્રશાન્તાત્મા વિગત-ભીર્ બ્રહ્મચારિ-વ્રતે સ્થિતઃ ।
મનઃ સંયમ્ય મચ્-ચિત્તો યુક્ત આસીત મત્-પરઃ

પ્રશાન્તાત્મા પ્રકર્ષેણ શાન્તઃ આત્માન્તઃ-કરણં યસ્ય સો ઽયં પ્રશાન્તાત્મા, વિગત-ભીઃ વિગત-ભયઃ, બ્રહ્મચારિ-વ્રતે સ્થિતઃ । બ્રહ્મચારિણો વ્રતં બ્રહ્મચર્યં ગુરુ-શુશ્રૂષા-ભિક્ષાન્ન-ભુક્ત્ય્-આદિ તસ્મિન્ સ્થિતઃ । તદ્-અનુષ્ઠાતા ભવેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં ચ, મનઃ સંયમ્ય મનસો વૃત્તીર્ ઉપસંહૃત્ય ઇત્ય્ એતત્, મચ્-ચિત્તો મયિ પરમેશ્વરે ચિત્તં યસ્ય સો ઽયં મચ્-ચિત્તઃ, યુક્તઃ સમાહિતઃ સન્ન્ આસીત ઉપવિશેત્ । મત્-પરો ઽહં પરો યસ્ય સો ઽયં મત્-પરો ભવતિ । કશ્ચિત્ રાગી સ્ત્રી-ચિત્તઃ, ન તુ સ્ત્રિયમ્ એવ પરત્વેન ગૃહ્ણાતિ । કિં તર્હિ ? રાજાનં મહા-દેવં વા । અયં તુ મચ્-ચિત્તો મત્-પરશ્ ચ

==============================
અથેદાનીં યોગ-ફલમ્ ઉચ્યતે -
યુઞ્જન્ન્ એવં સદાત્માનં યોગી નિયત-માનસઃ ।
શાન્તિં નિર્વાણ-પરમાં મત્-સંસ્થામ્ અધિગચ્છતિ

યુજન્ સમાધાનાં કુર્વન્ન્ એવં યથોક્તેન વિધાનેન સદાત્મનાં સર્વદા યોગી નિયત-માનસો નિયતં સંયતં માનસં મનો યસ્ય સો ઽયં નિયત-માનસઃ, શાન્તિમ્ ઉપરતિં નિર્વાણ-પરમાં નિર્વાણં મોક્ષસ્ તત્ પરમા નિષ્ઠા યસ્યાઃ શાન્તેઃ સા નિર્વાણ-પરમા તાં નિર્વાણ-પરમામ્. મત્-સંસ્થાં મદ્-અધીનામ્ અધિગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ

==============================
ઇદાનીં યોગિનઃ આહારાદિ-નિયમ ઉચ્યતે -
નાત્યશ્નતસ્ તુ યોગો ઽસ્તિ ન ચૈકાન્તમ્ અનશ્નતઃ ।
નશ્ ચાતિસ્વપ્ન-શીલસ્ય જાગ્રતો નૈવ ચાર્જુન

નાત્યશ્નત આત્મ-સંમિતમ્ અન્ન-પરિમાણમ્ અતીત્યાશ્નતો ઽત્યશ્નતો ન યોગો ઽસ્તિ । ન ચૈકાન્તમ્ અનશ્નતો યોગો ઽસ્તિ । યદ્ ઉ હ વા આત્મ-સંમિતમ્ અન્નં તદ્ અવતિ તન્ ન હિનસ્તિ યદ્ ભૂયો હિનસ્તિ તદ્ યત્ કનીયો ઽન્નં ન તદ્ અવતિ [શતપથબ્ 9.2.1.2] ઇતિ શ્રુતેઃ । તસ્માત્ યોગી ન આત્મ-સંમિતાદ્ અન્નાદ્ અધિકં ન્યૂનં વાશ્નીયાત્ । અથવા, યોગિનો યોગ-શાસ્ત્રે પરિપઠિતાદ્ અન્ન-પરિમાણાદ્ અતિમાત્રમ્ અશ્નતો યોગો નાસ્તિ । ઉક્તં હિ -
અર્ધં સ-વ્યઞ્જનાન્નસ્ય તૃતીયમ્ ઉદકસ્ય ચ ।
વાયોઃ સંચરણાર્થં તુ ચતુર્થમ્ અવશેષયેત્ ॥ ઇત્ય્ આદિ પરિમાણમ્ ।
તથા - ન ચાતિસ્વપ્ન-શીલસ્ય યોગો ભવતિ નૈવ ચાતિમાત્રં જાગ્રતો ભવતિ ચાર્જુન ॥
==============================
કથં પુનર્ યોગો ભવતીત્ય્ ઉચ્યતે -
યુક્તાહાર-વિહારસ્ય યુક્ત-ચેષ્ટસ્ય કર્મસુ ।
યુક્ત-સ્વપ્નાવબોધસ્ય યોગો ભવતિ દુઃખહા

યુક્તાહાર-વિહારસ્ય આહ્રિયત ઇત્ય્ આહારો ઽન્નમ્, વિહરણં વિહારઃ પાદ-ક્રમઃ, તૌ યુક્તૌ નિયત-પરિમાણૌ યસ્ય સ યુક્તાહાર-વિહારસ્ તસ્ય, તથા યુક્ત-ચેષ્ટસ્ય યુક્તા નિયતા ચેષ્ટા યસ્ય કર્મસુ તસ્ય । તથા યુક્ત-સ્વપ્નાવબોધસ્ય યુક્તૌ સ્વપ્નશ્ ચાવબોધશ્ ચ તૌ નિયત-કાલૌ યસ્ય તસ્ય, યુક્તાહાર-વિહારસ્ય યુક્ત-ચેષ્ટસ્ય કર્મસુ યુક્ત-સ્વપ્નાવબોધસ્ય યોગિનો યોગો ભવતિ દુઃખહા દુઃખાનિ સર્વાણિ હન્તીતિ દુઃખહા, સર્વ-સંસાર-દુઃખ-ક્ષય-કૃદ્ યોગો ભવતીત્ય્ અર્થઃ

==============================
અથાધુના કદા યુક્તો ભવતિ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
યદા વિનિયતં ચિત્તમ્ આત્મન્ય્ એવાવતિષ્ઠતે ।
નિઃસ્પૃહઃ સર્વ-કામેભ્યો યુક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે તદા

યદા વિનિયતં વિશેષેણ નિયતં સંયતમ્ એકાગ્રતામ્ આપન્નં ચિત્તં હિત્વા બાહ્યાર્થ-ચિન્તામ્ આત્મન્ય્ એવ કેવલે ઽવતિષ્ઠતે, સ્વાત્મનિ સ્થિતિં લભતે ઇત્ય્ અર્થઃ । નિઃસ્પૃહઃ સર્વ-કામેભ્યો નિર્ગતા દૃષ્ટાદૃષ્ટ-વિષયેભ્યઃ સ્પૃહા તૃષ્ણા યસ્ય યોગિનઃ સ યુક્તઃ સમાહિત ઇત્ય્ ઉચ્યતે તદા તસ્મિન્ કાલે

==============================
તસ્ય યોગિનઃ સમાહિતં યત્ ચિત્તં તસ્યોપમોચ્યતે -
યથા દીપો નિવાત-સ્થો નેઙ્ગતે સોપમા સ્મૃતા ।
યોગિનો યત-ચિત્તસ્ય યુઞ્જતો યોગમ્ આત્મનઃ

યથા દીપઃ પ્રદીપો નિવાત-સ્થો નિવાતે વાત-વર્જિતે દેશે સ્થિતો નેઙ્ગતે ન ચલતિ, સોપમા ઉપમીયતે ઽનયેત્ય્ ઉપમા યોગજ્ઞૈશ્ ચિત્ત-પ્રચાર-દર્શિભિઃ સ્મૃતા ચિન્તિતા યોગિનો યત-ચિત્તસ્ય સંયતાન્તઃ-કરણસ્ય યુઞ્જતો યોગમ્ અનુતિષ્ઠત આત્મનઃ સમાધિમ્ અનુતિષ્ઠત ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
એવં યોગાભ્યાસ-બલાદ્ એકાગ્રીભૂતં નિવાત-પ્રદીપ-કલ્પં સત્ -
યત્રોપરમતે ચિત્તં નિરુદ્ધં યોગ-સેવયા ।
યત્ર ચૈવાત્મનાત્માનં પશ્યન્ન્ આત્મનિ તુષ્યતિ

યત્ર યસ્મિન્ કાલે ઉપરમતે ચિત્તમ્ ઉપરતિં ગચ્છતિ નિરુદ્ધં સર્વતો નિવારિત-પ્રચારં યોગ-સેવયા યોગાનુષ્ઠાનેન, યત્ર ચૈવ યસ્મિંશ્ ચ કાલ આત્મના સમાધિ-પરિશુદ્ધેનાન્તઃ-કરણેનાત્માનં પરં ચૈતન્યં જ્યોતિઃ-સ્વરૂપં પશ્યન્ન્ ઉપલભમાનઃ સ્વ એવાત્મનિ તુષ્યતિ તુષ્ટિં ભજતે

==============================
કિં ચ -
સુખમ્ આત્યન્તિકં યત્ તદ્ બુદ્ધિ-ગ્રાહ્યમ્ અતીન્દ્રિયમ્ ।
વેત્તિ યત્ર ન ચૈવાયં સ્થિતશ્ ચલતિ તત્ત્વતઃ

સુખમ્ આત્યન્તિકમ્ અત્યન્તમ્ એવ ભવતીત્ય્ આત્યન્તિકમ્ અનન્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ, યત્ તત્ બુદ્ધિ-ગ્રાહ્યં બુદ્ધ્યૈવ ઇન્દ્રિય-નિરપેક્ષયા ગૃહ્યતે ઇતિ બુદ્ધિ-ગ્રાહ્યમ્ અતીન્દ્રિયમ્ ઇન્દ્રિય-ગોચરાતીતમ્ અવિષય-જનિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ, વેત્તિ તદ્ ઈદૃશં સુખમ્ અનુભવતિ યત્ર યસ્મિન્ કાલે, ન ચૈવાયં વિદ્વાન્ આત્મ-સ્વરૂપે સ્થિતસ્ તસ્માન્ નૈવ ચલતિ તત્ત્વતસ્ તત્ત્વ-સ્વરૂપાન્ ન પ્રચ્યવત ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
કિં ચ -
યં લબ્ધ્વા ચાપરં લાભં મન્યતે નાધિકં તતઃ ।
યસ્મિન્ સ્થિતો ન દુઃખેન ગુરુણાપિ વિચાલ્યતે

યં લબ્ધ્વા યમ્ આત્મ-લાભં લબ્ધ્વા પ્રાપ્યશ્ ચાપરમ્ અન્યલ્ લાભં લાભાન્તરં તતો ઽધિકમ્ અસ્તીતિ ન મન્યતે ન ચિન્તયતિ । કિં ચ, યસ્મિન્ આત્મ-તત્ત્વે સ્થિતો દુઃખેન શસ્ત્ર-નિપાતાદિ-લક્ષણેન ગુરુણા મહતાપિ ન વિચાલ્યતે

==============================
યત્રોપરમતે ઇત્ય્ આદ્યારભ્ય યાવદ્ભિર્ વિશેષણૈર્ વિશિષ્ટ આત્માવસ્થા-વિશેષો યોગ ઉક્તઃ -
તં વિદ્યાદ્ દુઃખ-સંયોગ-વિયોગં યોગ-સંજ્ઞિતમ્ ।
સ નિશ્ચયેન યોક્તવ્યો યોગો ઽનિર્વિણ્ણ-ચેતસા

તં વિદ્યાદ્ વિજાનીયાદ્ દુઃખ-સંયોગ-વિયોગં દુઃખૈઃ સંયોગો દુઃખ-સંયોગઃ, તેન વિયોગો દુઃખ-સંયોગ-વિયોગઃ, તં દુઃખ-સંયોગ-વિયોગં યોગ ઇત્ય્ એવ સંજ્ઞિતં વિપરીત-લક્ષણેન વિદ્યાદ્ વિજાનીયાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યોગ-ફલમ્ ઉપસંહૃત્ય પુનર્ અન્વારમ્ભેણ યોગસ્ય કર્તવ્યતોચ્યતે નિશ્ચયાનિર્વેદયોર્ યોગ-સાધનત્વ-વિધાનાર્થમ્ । સ યથોક્ત-ફલો યોગો નિશ્ચયેનાધ્યવસાયેન યોક્તવ્યો ઽનિર્વિણ્ણ-ચેતસા ન નિર્વિણ્ણમ્ અનિર્વિણ્ણમ્ । કિં તત્ ? ચેતસ્ તેન નિર્વેદ-રહિતેન ચેતસા ચિત્તેનેત્ય્ અર્થઃ

==============================
કિં ચ -
સંકલ્પ-પ્રભવાન્ કામાંસ્ ત્યક્ત્વા સર્વાન્ અશેષતઃ ।
મનસૈવેન્દ્રિય-ગ્રામં વિનિયમ્ય સમન્તતઃ

સંકલ્પ-પ્રભવાન્ સંકલ્પઃ પ્રભવો યેષાં કામાનાં તે સંકલ્પ-પ્રભવાઃ કામાસ્ તાન્ ત્યક્ત્વા પરિત્યજ્ય સર્વાન્ અશેષતો નિર્લેપેન । કિં ચ, મનસૈવ વિવેક-યુક્તેન ઇન્દ્રિય-ગ્રામમ્ ઇન્દ્રિય-સમુદાયં વિનિયમ્ય નિયમનં કૃત્વા સમન્તતઃ સમન્તાત્

==============================
શનૈઃ શનૈર્ ઉપરમેદ્ બુદ્ધ્યા ધૃતિ-ગૃહીતયા ।
આત્મસંસ્થં મનઃ કૃત્વા ન કિંચિદ્ અપિ ચિન્તયેત્

શનૈઃ શનૈર્ ન સહસોપરમેદ્ ઉપરતિં કુર્યાત્ । કયા ? બુદ્ધ્યા । કિં-વિશિષ્ટયા ? ધૃતિ-ગૃહીતયા ધૃત્યા ધૈર્યેણ ગૃહીતયા ધૃતિ-ગૃહીતયા ધૈર્યેણ યુક્તયા ઇત્ય્ અર્થઃ । આત્મ-સંસ્થમ્ આત્મનિ સંસ્થિતમ્ આત્મૈવ સર્વં ન તતો ઽન્યત્ કિંચિદ્ અસ્તીત્ય્ એવમ્ આત્મ-સંસ્થં મનઃ કૃત્વા ન કિંચિદ્ અપિ ચિન્તયેત્ । એષ યોગસ્ય પરમો વિધિઃ

==============================
તત્ર એવમ્ આત્મ-સંસ્થં મનઃ કર્તું પ્રવૃત્તો યોગી -
યતો યતો નિશ્ચરતિ મન ચઞ્ચલમ્ અસ્થિરમ્ ।
તતસ્ તતો નિયમ્યૈતદ્ આત્મન્ય્ એવ વશં નયેત્

યતો યતો યસ્માદ્ યસ્માન્ નિમિત્તાત્ શબ્દાદેર્ નિશ્ચરતિ નિર્ગચ્છતિ સ્વભાવ-દોષાન્ મનશ્ ચઞ્ચલમ્ અત્યર્થં ચલમ્, અત એવાસ્થિરમ્, તતસ્ તતસ્ તસ્માત્ તસ્માત્ શબ્દાદેર્ નિમિત્તાન્ નિયમ્ય તત્-તન્-નિમિત્તં યાથાત્મ્ય-નિરૂપણેન શબ્દાદેઃ નિમિત્તાન્ નિયમ્ય તત્-તન્-નમિત્તં યાથાત્મ્ય-નિરૂપણેન આભાસીકૃત્ય વૈરાગ્ય-ભાવનયા ચ એતત્ મન આત્મન્ય્ એવ વશં નયેત્ આત્મ-વશ્યતામ્ આપાદયેત્ । એવં યોગાભ્યાસ-બલાત્ યોગિન આત્મન્ય્ એવ પ્રશામ્યતિ મનઃ

==============================
પ્રશાન્ત-મનસં હ્ય્ એનં યોગિનં સુખમ્ ઉત્તમમ્ ।
ઉપૈતિ શાન્ત-રજસં બ્રહ્મ-ભૂતમ્ અકલ્મષમ્

પ્રશાન્તમનસં પ્રકર્ષેણ શાન્તં મનો યસ્ય સઃ પ્રશાન્તમનાસ્ તં પ્રશાન્તમનસં હિ એનં યોગિનં સુખમ્ ઉત્તમં નિતિશયમ્ ઉપૈતિ ઉપગચ્છતિ શાન્ત-રજસં પ્રક્ષીણ-મોહાદિ-ક્લેશ-રજસમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ, બ્રહ્મ-ભૂતં જીવન્મુક્તમ્ બ્રહ્મૈવ સર્વમ્ ઇત્ય્ એવં નિશ્ચયવન્તં બ્રહ્મ-ભૂતમ્ અકલ્મષં ધર્માધર્માદિ-વર્જિતમ્

==============================
યુઞ્જન્ન્ એવં સદાત્માનં યોગી વિગત-કલ્મષઃ ।
સુખેન બ્રહ્મ-સંસ્પર્શમ્ અત્યન્તં સુખમ્ અશ્નુતે

યુઞ્જન્ન્ એવં યથોક્તેન ક્રમેણ યોગી યોગાન્તરાય-વર્જિતઃ સદા સર્વદાત્માનં વિગત-કલ્મષો વિગત-પાપઃ, સુખેનાનાયાસેન બ્રહ્મ-સંસ્પર્શં બ્રહ્મણા પરેણ સંસ્પર્શો યસ્ય તત્ બ્રહ્મ-સંસ્પર્ર્શં સુખમ્ અત્યન્તમ્ અન્તમ્ અતીત્ય વર્તત ઇત્ય્ અત્યન્તમ્ ઉત્કૃષ્ટં નિરતિશયમ્ અશ્નુતે વ્યાપ્નોતિ

==============================
ઇદાનીં યોગસ્ય યત્ ફલં બ્રહ્મૈકત્વ-દર્શનં સર્વ-સંસાર-વિચ્છેદ-કારણં તત્ પ્રદર્શયતે -
સર્વ-ભૂત-સ્થમ્ આત્માનં સર્વ-ભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
ઈક્ષતે યોગ-યુક્તાત્મા સર્વત્ર સમ-દર્શનઃ

સર્વ-ભૂત-સ્થં સર્વેષુ ભૂતેષુ સ્થિતં સ્વમ્ આત્માનં સર્વ-ભૂતાનિ ચ આત્મનિ બ્રહ્માદીનિ સ્તમ્બ-પર્યન્તાનિ ચ સર્વ-ભૂતાનિ આત્મન્ય્ એકતાં ગતાનિ ઈક્ષતે પશ્યતિ યોગ-યુક્તાત્મા સમાહિતાન્તઃ-કરણઃ સર્વત્ર સમ-દર્શનઃ સર્વેષુ બ્રહ્માદિ-સ્થાવરાન્તેષુ વિષમેષુ સર્વ-ભૂતેષુ સમં નિર્વિશેષં બ્રહ્માત્મૈકત્વ-વિષયં દર્શનં જ્ઞાનં યસ્ય સ સર્વત્ર સમ-દર્શનઃ

==============================
એતસ્યાત્મૈકત્વ-દર્શનસ્ય ફલમ્ ઉચ્યતે -
યો માં પશ્યતિ સર્વત્ર સર્વં ચ મયિ પશ્યતિ ।
તસ્યાહં ન પ્રણશ્યામિ સ ચ મે ન પ્રણશ્યતિ

યો માં પશ્યતિ વાસુદેવં સર્વસ્યાત્માનં સર્વત્ર સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વં ચ બ્રહ્માદિ-ભૂત-જાતં મયિ સર્વાત્મનિ પશ્યતિ, તસ્ય એવં આત્મૈકત્વ-દર્શિનો ઽહમ્ ઈશ્વરો ન પ્રણશ્યામિ ન પરોક્ષતાં ગમિષ્યામિ । સ ચ મે ન પ્રણશ્યતિ સ ચ વિદ્વાન્ મે મમ વાસુદેવસ્ય ન પ્રણશ્યતિ ન પરોક્ષો ભવતિ, તસ્ય ચ મમ ચૈકાત્મકત્વાત્ । સ્વાત્મા હિ નામાત્મનઃ પ્રિય એવ ભવતિ । યસ્માચ્ ચાહમ્ એવ સર્વાત્મૈકત્વ-દર્શી

==============================
ઇત્ય્ એતત્ પૂર્વ-લોકાર્થં સમ્યગ્ દર્શનમ્ અનૂદ્ય તત્-ફલં મોક્ષો ઽભિધીયતે -
સર્વ-ભૂત-સ્થિતં યો માં ભજત્ય્ એકત્વમ્ આસ્થિતઃ ।
સર્વથા વર્તમાનો ઽપિ સ યોગી મયિ વર્તતે

સર્વથા સર્વ-પ્રકારૈઃ વર્તમાનો ઽપિ સમ્યગ્-દર્શી યોગી મયિ વૈષ્ણવે પરમે પદે વર્તતે, નિત્યમ્ ઉક્ત એવ સઃ, ન મોક્ષં પ્રતિ કેનચિત્ પ્રતિબધ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
કિં ચાન્યત્ -
આત્મૌપમ્યેન સર્વત્ર સમં પશ્યતિ યો ઽર્જુન ।
સુખં વા યદિ વા દુઃખં સ યોગી પરમો મતઃ

આત્મૌપમ્યેન આત્મા સ્વયમ્ એવોપમીયતે ઽનયેત્ય્ ઉપમા । તસ્યા ઉપમાયા ભાવ ઔપમ્યં તેનાત્મૌપમ્યેન, સર્વત્ર સર્વ-ભૂતેષુ સમં તુલ્યં પશ્યતિ યો ઽર્જુન, સ ચ કિં સમં પશ્યતીત્ય્ ઉચ્યતે - યથા મમ સુખમ્ ઇષ્ટં તથા સર્વ-પ્રાણિનાં સુખમ્ અનુકૂલમ્ । વા-શબ્દશ્ ચાર્થે । યદિ વા યચ્ ચ દુઃખં મમ પ્રતિકૂલમ્ અનિષ્ટં યથા તથા સર્વ-પ્રાણિનાં દુઃખમ્ અનિષ્ટં પ્રતિકૂલં ઇત્ય્ એવમ્ આત્મૌપમ્યેન સુખ-દુઃખે ઽનુકૂલ-પ્રતિકૂલે તુલ્યતયા સર્વ-ભૂતેષુ સમં પશ્યતિ, ન કસ્યચિત્ પ્રતિકૂલમ્ આચરતિ, અહિંસક ઇત્ય્ અર્થઃ । યઃ એવમ્ અહિંસકઃ સમ્યગ્ દર્શન-નિષ્ઠઃ, સ યોગી પરમ ઉત્કૃષ્ટો મતો ઽભિપ્રેતઃ સર્વ-યોગિનાં મધ્યે

==============================
એતસ્ય યથોક્તસ્ય સમ્યગ્-દર્શન-લક્ષણસ્ય યોગસ્ય દુઃખ-સંપાદ્યતામ્ આલક્ષ્ય શુશ્રુષુર્ ધ્રુવં તત્-પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયમ્ અર્જુન ઉવાચ -
યો ઽયં યોગસ્ ત્વયા પ્રોક્તઃ સામ્યેન મધુસૂદન ।
એતસ્યાહં ન પશ્યામિ ચઞ્ચલત્વાત્ સ્થિતિં સ્થિરામ્

યો ઽયં યોગસ્ ત્વયા પ્રોક્તઃ સામ્યેન સમત્વેન હે મધુસૂદન એતસ્ય યોગસ્યાહં ન પશ્યામિ નોપલભે, ચઞ્ચલત્વાન્ મનસઃ । કિમ્ ? સ્થિરામ્ અચલાં સ્થિતિમ્

==============================
અસિદ્ધમ્ તત્ -
ચઞ્ચલં હિ મનઃ કૃષ્ણ પ્રમાથિ બલવદ્ દૃઢમ્ ।
તસ્યાહં નિગ્રહં મન્યે વાયોર્ ઇવ સુદુષ્કરમ્

ચઞ્ચલં હિ મનઃ । કૃષ્ણેતિ કૃષતેર્ વિલેખનાર્થસ્ય રૂપમ્ । ભક્ત-જન-પાપાદિ-દોષાકર્ષાણાત્ કૃષ્ણઃ, તસ્ય સંબુદ્ધિઃ હે કૃષ્ણ । હિ યસ્માત્ મનશ્ ચઞ્ચલં ન કેવલમ્ અત્યર્થં ચઞ્ચલમ્, પ્રમાથિ ચ પ્રમથન-શીલમ્, પ્રમથ્નાતિ શરીરમ્ ઇન્દ્રિયાણિ ચ વિક્ષિપત્ સત્ પર-વશીકરોતિ । કિં ચ - બલવત્ પ્રબલમ્, ન કેનચિત્ નિયન્તું શક્યમ્, દુર્નિવારત્વાત્ । કિં ચ - દૃઢં તન્તુ-નાગ-વદ્ અચ્છેદ્યમ્ । તસ્ય એવંભૂતસ્ય મનસો ઽહં નિગ્રહં નિરોધં મન્યે વાયોર્ ઇવ યથા વાયોર્ દુષ્કરો નિગ્રહસ્ તતો ઽપિ દુષ્કરં મન્યે ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

==============================
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ, એવમ્ એતદ્ યથા બ્રવીષિ -
અસંશયં મહાબાહો મનો દુર્ણિગ્રહં ચલમ્ ।
અભ્યાસેન તુ કૌન્તેય વૈરાગ્યેણશ્ ચ ગૃહ્યતે

અસંશયં નાસ્તિ સંશયો મનો દુર્નિગ્રહં ચલમ્ ઇત્ય્ અત્ર હે મહાબાહો । કિંત્વ્ અભ્યાસેન ત્વ્ અભ્યાસો નામશ્ ચિત્ત-ભૂમૌ કસ્યાંચિત્ સમાન-પ્રત્યયાવૃત્તિશ્ ચિત્તસ્ય । વૈરાગ્યેણ વૈરાગ્યં નામ દૃષ્ટાદૃષ્ટેષ્ટ-ભોગેષુ દોષ-દર્શનાભ્યાસાદ્ વૈતૃષ્ણ્યમ્ । તેન ચ વૈરાગ્યેણ ગૃહ્યતે વિક્ષેપ-રૂપઃ પ્રચારશ્ ચિત્તસ્ય । એવં તન્ મનો ગૃહ્યતે નિગૃહ્યતે નિરુધ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
યઃ પુનર્ અસંયતાત્મા, તેન -
અસંયતાત્મના યોગો દુષ્પ્રાપેતિ મે મતિઃ ।
વશ્યાત્મના તુ યતતા શક્યો ઽવાપ્તુમ્ ઉપાયતઃ

અસંયતાત્મનાભ્યાસ-વૈરાગ્યાભ્યામ્ અસંયતઃ આત્માન્તઃ-કરણં યસ્ય સો ઽયમ્ અસંયતાત્મા તેનાસંયતાત્મના યોગો દુષ્પ્રાપો દુઃખેન પ્રાપ્યતેતિ મે મતિઃ । યસ્ તુ પુનર્ વશ્યાત્માભ્યાસ-વૈરાગ્યાભ્યાં વશ્યત્વમ્ આપાદિતઃ આત્મા મનો યસ્ય સો ઽયં વશ્યાત્મા તેન વશ્યાત્મના તુ યતતા ભૂયો ઽપિ પ્રયત્નં કુર્વતા શક્યો ઽવાપ્તું યોગર્ ઉપાયતો યથોક્તાદ્ ઉપાયાત્

==============================
તત્ર યોગાભ્યાસાઙ્ગીકરણેન ઇહલોક-પરલોક-પ્રાપ્તિ-નિમિત્તાનિ કર્માણિ સંન્યસ્તાનિ, યોગ-સિદ્ધિ-ફલં ચ મોક્ષ-સાધનં સમ્યગ્ દર્શનં ન પ્રાપ્તમ્ ઇતિ, યોગી યોગ-માર્ગાત્ મરણ-કાલે ચલિત-ચિત્ત ઇતિ તસ્ય નાશમ્ આશઙ્કયાર્જુન ઉવાચ -
અયતિઃ શ્રદ્ધયોપેતો યોગાચ્ ચલિત-માનસઃ ।
અપ્રાપ્ય યોગ-સંસિદ્ધિં કાં ગતિં કૃષ્ણ ગચ્છતિ

અયતિર્ અપ્રયત્નવાન્ યોગ-માર્ગે શ્રદ્ધયાસ્તિક્ય-બુદ્ધ્યા ચોપેતો યોગાદ્ અન્ત-કાલે ચ ચલિતં માનસં મનો યસ્ય સ ચલિત-માનસો ભ્રષ્ટ-સ્મૃતિઃ સો ઽપ્રાપ્ય યોગ-સંસિદ્ધિં યોગ-ફલં સમ્યગ્-દર્શનં કાં ગતિં હે કૃષ્ણ ગચ્છતિ

==============================
કચ્ચિન્ નોભય-વિભ્રષ્ટશ્ છિન્નાભ્રમ્ ઇવ નશ્યતિ ।
અપ્રતિષ્ઠો મહાબાહો વિમૂઢો બ્રહ્મણઃ પથિ

કશ્ચિત્ કિં ન ઉભય-વિભ્રષ્ટઃ કર્મ-માર્ગાત્ યોગ-માર્ગાચ્ ચ વિભ્રષ્ટઃ સન્ છિન્નાભ્રમ્ ઇવ નશ્યતિ, કિં વા ન નશ્યત્ય્ અપ્રતિષ્ઠો નિરાશ્રયો હે મહાબાહો વિમૂઢઃ સન્ બ્રહ્મણઃ પથિ બ્રહ્મ-પ્રાપ્તિ-માર્ગે

==============================
એતન્ મે સંશયં કૃષ્ણશ્ છેત્તુમ્ અર્હસ્ય્ અશેષતઃ ।
ત્વદ્-અન્યઃ સંશયસ્યાસ્ય છેત્તા ન હ્ય્ ઉપપદ્યતે

એતન્ મે મમ સંશયં કૃષ્ણશ્ છેત્તુમ્ અપનેતુમ્ અર્હસ્ય્ અશેષતઃ । ત્વદ્-અન્યસ્ ત્વત્તો ઽન્યઃ ઋષિર્ દેવો વા ચ્છેત્તા નાશયિતા સંશયસ્યાસ્ય ન હિ યસ્માદ્ ઉપપદ્યતે ન સંભવતિ । અતસ્ ત્વમ્ એવ ચ્છેત્તુમ્ અર્હસીત્ય્ અર્થઃ

==============================
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ -
પાર્થ નૈવેહ નામુત્ર વિનાશસ્ તસ્ય વિદ્યતે ।
ન હિ કલ્યાણ-કૃત્ કશ્ચિદ્ દુર્ગતિં તાત ગચ્છતિ

હે પાર્થ નૈવ ઇહ લોકે નામુત્ર પરસ્મિન્ વા લોકે વિનાશસ્ તસ્ય વિદ્યતે નાસ્તિ । નાશો નામ પૂર્વસ્માત્ હીનજન્મપ્રાપ્તિઃ સ યોગભ્રષ્ટસ્ય નાસ્તિ । ન હિ યસ્માત્ કલ્યાણકૃત્ શુભકૃત્ કશ્ચિત્ દુર્ગતિં કુત્સિતાં ગતિં હે તાત, તનોતિ આત્માનં પુત્રરૂપેણેતિ પિતા તાત ઉચ્યતે । પિતૈવ પુત્રેતિ પુત્રો ઽપિ તાત ઉચ્યતે । શિષ્યો ઽપિ પુત્ર ઉચ્યતે । યતો ન ગચ્છતિ

==============================
કિં ત્વ્ અસ્ય ભવતિ ? -
પ્રાપ્ય પુણ્ય-કૃતાં લોકાન્ ઉષિત્વા શાશ્વતીઃ સમાઃ ।
શુચીનાં શ્રીમતાં ગેહે યોગ-ભ્રષ્ટો ઽભિજાયતે

યોગ-માર્ગે પ્રવૃત્તઃ સંન્યાસી સામર્થ્યાત્ પ્રાપ્ય ગત્વા પુણ્ય-કૃતામ્ અશ્વમેધાદિ-યાજિનાં લોકાન્, તત્ર ચોષિત્વા વાસમ્ અનુભૂય શાશ્વતીર્ નિત્યાઃ સમાઃ સંવત્સરાન્, તદ્-ભોગ-ક્ષયે શુચીનાં યથોક્ત-કારિણાં શ્રીમતાં વિભૂતિ-મતાં ગેહે ગૃહે યોગ-ભ્રષ્ટઃ અભિજાયતે

==============================
અથ વા યોગિનામ્ એવ કુલે ભવતિ ધીમતામ્ ।
એતદ્ ધિ દુર્લભતરં લોકે જન્મ યદ્ ઈદૃશમ્

અથવા શ્રીમતાં કુલાત્ અન્યસ્મિન્ યોગિનામ્ એવ દરિદ્રાણાં કુલે ભવતિ જાયતે ધીમતાં બુદ્ધિમતામ્ । એતત્ હિ જન્મ, યત્ દરિદ્રાણાં યોગિનાં કુલે, દુર્લભતરં દુઃખ-લભ્યતરં પૂર્વમ્ અપેક્ષ્ય લોકે જન્મ યદ્ ઈદૃશં યથોક્ત-વિશેષણે કુલે

==============================
યસ્માત્ -
તત્ર તં બુદ્ધિ-સંયોગં લભતે પૌર્વદેહિકમ્ ।
યતતે ચ તતો ભૂયઃ સંસિદ્ધૌ કુરુનન્દન

તત્ર યોગિનાં કુલે તં બુદ્ધિ-સંયોગં બુદ્ધ્યા સંયોગં બુદ્ધિ-સંયોગં લભતે પૌર્વદેહિકં પૂર્વસ્મિન્ દેહે ભવં પૌર્વદેહિકમ્ । યતતે ચ પ્રયત્નં ચ કરોતિ તતસ્ તસ્માત્ પૂર્વ-કૃતાત્ સંસ્કારાત્ ભૂયો બહુતરં સંસિદ્ધૌ સંસિદ્ધિ-નિમિત્તં હે કુરુ-નન્દન

==============================
કથં પૂર્વ-દેહ-બુદ્ધિ-સંયોગેતિ તદ્ ઉચ્યતે -
પૂર્વાભ્યાસેન તેનૈવ હ્રિયતે હ્ય્ અવશો ઽપિ સઃ ।
જિજ્ઞાસુર્ અપિ યોગસ્ય શબ્દ-બ્રહ્માતિવર્તતે

યઃ પૂર્વ-જન્મનિ કૃતો ઽભ્યાસઃ સ પૂર્વાભ્યાસઃ, તેનૈવ બલવતા હ્રિયતે સંસિદ્ધૌ હિ યસ્માદ્ અવશો ઽપિ સ યોગ-ભ્રષ્ટઃ । ન કૃતં ચેદ્ યોગાભ્યાસજાત્ સંસ્કારાત્ બલવત્તરમ્ અધર્માદિ-લક્ષણં કર્મ, તદા યોગાભ્યાસ-જનિતેન સંસ્કારેણ હ્રિયતે । અધર્મશ્ ચેત્ બલવત્તરઃ કૃતઃ, તેન યોગજો ઽપિ સંસ્કારો ઽભિભૂયત એવ, તત્-ક્ષયે તુ યોગજઃ સંસ્કારઃ સ્વયમ્ એવ કાર્યમ્ આરભતે, ન દીર્ઘ-કાલસ્થસ્યાપિ વિનાશસ્ તસ્યાસ્તીત્ય્ અર્થઃ । અતો જિજ્ઞાસુર્ અપિ યોગસ્ય સ્વરૂપં જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છન્ન્ અપિ યોગ-માર્ગે પ્રવૃત્તઃ સંન્યાસી યોગ-ભ્રષ્ટઃ, સામર્થ્યાત્ સો ઽપિ શબ્દ-બ્રહ્મ વેદોક્ત-કર્માનુષ્ઠાન-ફલમ્ અતિવર્તતે ઽતિક્રામત્ય્ અપાકરિષ્યતિ । કિમ્ ઉત બુદ્ધ્વા યો યોગં તન્-નિષ્ઠો ઽભ્યાસં કુર્યાત્

==============================
કુતશ્ ચ યોગિત્વં શ્રેય ઇતિ -
પ્રયત્નાદ્ યતમાનસ્ તુ યોગી સંશુદ્ધ-કિલ્બિષઃ ।
અનેક-જન્મ-સંસિદ્ધસ્ તતો યાતિ પરાં ગતિમ્

પ્રયત્નાદ્ યતમાનઃ, અધિકં યતમાન ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ર યોગી વિદ્વાન્ સંશુદ્ધ-કિલ્બિષો વિશુદ્ધ-કિલ્બિષઃ સંશુદ્ધ-પાપો ઽનેક-જન્મ-સંસિદ્ધિર્ અનેકેષુ જન્મસુ કિંચિત્ કિંચિત્ સંસ્કાર-જાતમ્ ઉપચિત્ય તેન ઉપચિતેનાનેક-જન્મ-કૃતેન સંસિદ્ધો ઽનેક-જન્મ-સંસિદ્ધસ્ તતઃ લબ્ધ-સમ્યગ્-દર્શનઃ સન્ યાતિ પરાં પ્રકૃષ્ટં ગતિમ્

==============================
યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ -
તપસ્વિભ્યો ઽધિકો યોગી જ્ઞાનિભ્યો ઽપિ મતો ઽધિકઃ ।
કર્મિભ્યશ્ ચાધિકો યોગી તસ્માદ્ યોગી ભવાર્જુન

તપસ્વિભ્યો ઽધિકો યોગી, જ્ઞાનિભ્યો ઽપિ જ્ઞાનમ્ અત્ર શાસ્ત્રાર્થ-પાણ્ડિત્યમ્, તદ્વદ્ભ્યો ઽપિ મતો જ્ઞાતો ઽધિકઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ । કર્મિભ્યઃ, અગ્નિહોત્રાદિ કર્મ, તદ્વદ્ભ્યો ઽધિકો યોગી વિશિષ્ટો યસ્માત્ તસ્માદ્ યોગી ભવાર્જુન

==============================
યોગિનામ્ અપિ સર્વેષાં મદ્-ગતેનાન્તરાત્મના ।
શ્રદ્ધાવાન્ ભજતે યો માં સ મે યુક્તતમો મતઃ