ભગવદ્ગીતા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7

યોગિનામ્ અપિ સર્વેષાં રૂદ્રાદિત્યાદિ-ધ્યાન-પરાણાં મધ્યે મદ્-ગતેન મયિ વાસુદેવે સમાહિતેનાન્તરાત્મનાન્તઃ-કરણેન શ્રદ્ધાવાન્ શ્રદ્દધાનઃ સન્ ભજતે સેવતે યો મામ્, સ મે મમ યુક્તતમો ઽતિશયેન યુક્તો મતો ઽભિપ્રેત ઇતિ ॥
ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રી-ગોવિન્દ-ભગવત્-પૂજ્ય-પાદ-
શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્-છંકર-ભગવતઃ કૃત શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ભાષ્યે
ષષ્ટો ઽધ્યાયઃ ॥6॥
ભ્ગ્ 7
અથ જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-યોગાખ્યઃ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ
(શઙ્કર-ભાષ્યઃ)
યોગિનામ્ અપિ સર્વેષાં મદ્-ગતેનાન્તરાત્મના ।
શ્રદ્ધાવાન્ભજતે યો માં સ મે યુક્તતમો મતઃ [ગીતા 6.47]
ઇતિ પ્રશ્ન-બીજમ્ ઉપન્યસ્ય, સ્વયમ્ એવ ઈદૃશં મદીયં તત્ત્વમ્, એવં મદ્-ગતાન્તર્-આત્મા સ્યાદ્ ઇત્ય્ એતત્ વિવક્ષુઃ શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ -
મય્ય્ આસક્તમનાઃ પાર્થ યોગં યુઞ્જન્ મદાશ્રયઃ ।
અસંશયં સમગ્રં માં યથા જ્ઞાસ્યસિ તચ્ છૃણુ

મયિ વક્ષ્યમાણ-વિશેષણે પરમેશ્વરે આસક્તં મનો યસ્ય સઃ મય્ય્ આસક્ત-મનાઃ, હે પાર્થ ! યોગં યુઞ્જન્ મનઃ-સમાધાનં કુર્વન્, મદ્-આશ્રયો ઽહમ્ એવ પરમેશ્વરઃ આશ્રયો યસ્ય સઃ મદ્-આશ્રયઃ । યો હિ કશ્ચિત્ પુરુષાર્થેન કેનચિત્ અર્થી ભવતિ સ તત્-સાધનં કર્માગ્નિહોત્રાદિ તપો દાનં વા કિંચિદ્ આશ્રયં પ્રતિપદ્યતે, અયં તુ યોગી મામ્ એવાશ્રયં પ્રતિપદ્યતે, હિત્વાન્યત્ સાધનાન્તરં મય્ય્ એવ આસક્ત-મના ભવતિ । યસ્ ત્વં એવં-ભૂતઃ સન્ અસંશયં સમગ્રં સમસ્તં વિભૂતિ-બલ-શક્ત્ય્-ઐશ્વર્યાદિ-ગુણ-સંપન્નં માં યથા યેન પ્રકારેણ જ્ઞાસ્યસિ સંશયમ્ અન્તરેણૈવમ્ એવ ભગવાન્ ઇતિ, તત્ સૃણુ ઉચ્યમાનં મયા

==============================
તચ્ ચ મદ્-વિષયમ્ -
જ્ઞાનં તે ઽહં સ-વિજ્ઞાનમ્ ઇદં વક્ષ્યામ્ય્ અશેષતઃ ।
યજ્ જ્ઞાત્વા નેહ ભૂયો ઽન્યજ્ જ્ઞાતવ્યમ્ અવશિષ્યતે

જ્ઞાનં તે તુભ્યમ્ અહં સ-વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાન-સહિતં સ્વાનુભવ-યુક્તમ્ ઇદં વક્ષ્યામિ કથયિષ્યામ્ય્ અશેષતઃ કાર્ત્સ્ન્યેન । તજ્ જ્ઞાનં વિવક્ષિતં સ્તૌતિ શ્રોતુઃ અભિમુખીકરણાય - યજ્ જ્ઞાત્વા યજ્ જ્ઞાનં જ્ઞાત્વા નેહ ભૂયઃ પુનર્ અન્યત્ જ્ઞાતવ્યં પુરુષાર્થ-સાધનમ્ અવશિષ્યતે નાવશિષ્ટં ભવતિ । ઇતિ મત્-તત્ત્વ-જ્ઞો યઃ, સ સર્વજ્ઞો ભવતીત્ય્ અર્થઃ । અતો વિશિષ્ટ-ફલત્વાત્ દુર્લભં જ્ઞાનમ્

==============================
કથમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
મનુષ્યાણાં સહસ્રેષુ કશ્ ચિદ્ યતતિ સિદ્ધયે ।
યતતામ્ અપિ સિદ્ધાનાં કશ્ ચિન્ માં વેત્તિ તત્ત્વતઃ

મનુષ્યાણાં મધ્યે સહસ્રેષુ અનેકેષુ કશ્ચિત્ યતતિ પ્રયત્નં કરોતિ સિદ્ધયે સિદ્ધ્ય્-અર્થમ્ । તેષાં યતતામ્ અપિ સિદ્ધાનામ્, સિદ્ધા એવ હિ તે યે મોક્ષાય યતન્તે, તેષાં કશ્ચિદ્ એવ હિ માં વેત્તિ તત્ત્વતો યથાવત્

==============================
શ્રોતારં પ્રરોચનેનાભિમુખીકૃત્યાહ -
ભૂમિર્ આપો ઽનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિર્ એવ ચ ।
અહંકાર ઇતીયં મે ભિન્ના પ્રકૃતિર્ અષ્ટધા

ભૂમિઃ પૃથિવી-તન્માત્રમ્ ઉચ્યતે, ન સ્થૂલા । ભિન્ના પ્રકૃતિર્ અષ્ટધા ઇતિ વચનાત્ । તથાબ્-આદયો ઽપિ તન્માત્રાણ્ય્ એવ ઉચ્યન્તે - આપો ઽનલો વાયુઃ ખમ્ । મન ઇતિ મનસઃ કારણમ્ અહંકારો ગૃહ્યતે । બુદ્ધિર્ ઇત્ય્ અહંકાર-કારણં મહત્-તત્ત્વમ્ । અહંકાર ઇત્ય્ અવિદ્યા-સંયુક્તમ્ અવ્યક્તમ્ । યથા વિષ-સંયુક્તમ્ અન્નં વિષમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, એવમ્ અહંકાર-વાસનાવદ્ અવ્યક્તં મૂલ-કારણમ્ અહંકાર ઇત્ય્ ઉચ્યતે, પ્રવર્તકત્વાત્ અહંકારસ્ય । અહંકાર એવ હિ સર્વસ્ય પ્રવૃત્તિ-બીજં દૃષ્ટં લોકે । ઇતીયં યથોક્તા પ્રકૃતિર્ મે મમૈશ્વરી માયા-શક્તિર્ અષ્ટધા ભિન્ના ભેદમ્ આગતા

==============================
અપરેયમ્ ઇતસ્ ત્વ્ અન્યાં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ મે પરામ્ ।
જીવ-ભૂતાં મહાબાહો યયેદં ધાર્યતે જગત્

અપરા ન પરા નિકૃષ્ટાશુદ્ધાનર્થ-કરી સંસાર-બન્ધનાત્મિકેયમ્ । ઇતો ઽસ્યાઃ યથોક્તાયાસ્ ત્વ્ અન્યાં વિશુદ્ધાં પ્રકૃતિં મમાત્મ-ભૂતાં વિદ્ધિ મે પરાં પ્રકૃષ્ટં જીવ-ભૂતાં ક્ષેત્રજ્ઞ-લક્ષણાં પ્રાણ-ધારણ-નિમિત્ત-ભૂતાં હે મહાબાહો, યયા પ્રકૃત્યેદં ધાર્યતે જગદ્ અન્તઃ-પ્રવિષ્ટયા

==============================
એતદ્-યોનીનિ ભૂતાનિ સર્વાણીત્ય્ ઉપધારય ।
અહં કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભવઃ પ્રલયસ્ તથા

એતદ્-યોનીનિ એતે પરાપરે ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-લક્ષણે પ્રકૃતી યોનિર્ યેષાં ભૂતાનાં તાનિ એતદ્-યોનીનિ, ભૂતાનિ સર્વાણીતિ એવમ્ ઉપધારય જાનીહિ । યસ્માત્ મમ પ્રકૃતિ યોનિઃ કારણં સર્વ-ભૂતાનામ્, અતો ઽહં કૃત્સ્નસ્ય સમસ્તસ્ય જગતઃ પ્રભવ ઉત્પત્તિઃ પ્રલયો વિનાશસ્ તથા । પ્રકૃતિ-દ્વય-દ્વારેણાહં સર્વજ્ઞ ઈશ્વરો જગતઃ કારણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
યતસ્ તસ્માત્ -
મત્તઃ પરતરં નાન્યત્ કિંચિદ્ અસ્તિ ધનંજય ।
મયિ સર્વમ્ ઇદં પ્રોતં સૂત્રે મણિગણા ઇવ

મત્તઃ પરમેશ્વરાત્ પરતરમ્ અન્યત્ કારણાન્તરં કિંચિત્ નાસ્તિ ન વિદ્યતે, અહમ્ એવ જગત્-કારણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ, હે ધનંજય । યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ મયિ પરમેશ્વરે સર્વાણિ ભૂતાનિ સર્વમ્ ઇદં જગત્ પ્રોતમ્ અનુસ્યૂતમ્ અનુગતમ્ અનુવિદ્ધં ગ્રથિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । દીર્ઘ-તન્તુષુ પટવત્, સૂત્રે ચ મણિ-ગણા ઇવ

==============================
કેન કેન ધર્મેણ વિશિષ્ટો ત્વયિ સર્વમ્ ઇદં પ્રોતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
રસો ઽહમ્ અપ્સુ કૌન્તેય પ્રભાસ્મિ શશિ-સૂર્યયોઃ ।
પ્રણવઃ સર્વ-વેદેષુ શબ્દઃ ખે પૌરુષં નૃષુ

રસો ઽહમ્, અપાં યઃ સારં સ રસઃ, તસ્મિન્ રસ-ભૂતે મયિ આપઃ પ્રોતા ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં સર્વત્ર । યથાહમ્ અપ્સુ રસઃ, એવં પ્રભાસ્મિ શશિ-સૂર્યયોઃ । પ્રણવ ઓંકારઃ સર્વ-વેદેષુ, તસ્મિન્ પ્રણવ-ભૂતે મયિ સર્વે વેદાઃ પ્રોતાઃ । તથા ખે આકાશે શબ્દઃ સાર-ભૂતઃ, તસ્મિન્ મયિ ખં પ્રોતમ્ । તથા પૌરુષં પુરુષસ્ય ભાવઃ પૌરુષં યતઃ પું-બુદ્ધિર્ નૃષુ, તસ્મિન્ મયિ પુરુષાઃ પ્રોતાઃ

==============================
ગન્ધઃ પૃથિવ્યાં ચ તેજશ્ ચાસ્મિ વિભાવસૌ ।
જીવનં સર્વ-ભૂતેષુ તપશ્ ચાસ્મિ તપસ્વિષુ

પુણ્યઃ સુરભિર્ ગન્ધઃ પૃથિવ્યાં ચાહમ્ । તસ્મિન્ મયિ ગન્ધ-ભૂતે પૃથિવી પ્રોતા । પુણ્યત્વં ગન્ધસ્ય સ્વભાવત એવ પૃથિવ્યાં દર્શિતમ્ અબ્-આદિષુ રસાદેઃ પુણ્યત્વોપલક્ષણાર્થમ્ । અપુણ્યત્વં તુ ગન્ધાદીનામ્ અવિદ્યા-ધર્માદ્ય્-અપેક્ષં સંસારિણાં ભૂત-વિશેષ-સંસર્ગ-નિમિત્તં ભવતિ । તેજશ્ ચ દીપ્તિશ્ ચાસ્મિ વિભાવસૌ અગ્નૌ । તથા જીવનં સર્વ-ભૂતેષુ, યેન જીવન્તિ સર્વાણિ ભૂતાનિ તત્ જીવનમ્ । તપશ્ ચાસ્મિ તપસ્વિષુ, તસ્મિન્ તપસિ મયિ તપસ્વિનઃ પ્રોતાઃ

==============================
બીજં માં સર્વ-ભૂતાનાં વિદ્ધિ પાર્થ સનાતનમ્ ।
બુદ્ધિર્ બુદ્ધિમતામ્ અસ્મિ તેજસ્ તેજસ્વિનામ્ અહમ્

બીજં પ્રરોહ-કારણં માં વિદ્ધિ સર્વ-ભૂતાનાં હે પાર્થ સનાતનં ચિરન્તનમ્ । કિં ચ, બુદ્ધિર્ વિવેક-શક્તિર્ અન્તઃ-કરણસ્ય બુદ્ધિમતાં વિવેક-શક્તિમતામ્ અસ્મિ । તેજઃ પ્રાગલ્ભ્યં તદ્વતાં તેજસ્વિનામ્ અહમ્

==============================
બલં બલવતાં ચાહં કામ-રાગ-વિવર્જિતમ્ ।
ધર્માવિરુદ્ધો ભૂતેષુ કામો ઽસ્મિ ભરતર્ષભ

બલં સામર્થ્યમ્ ઓજો બલવતામ્ અહમ્ । તચ્ ચ બલં કામ-રાગ-વિવર્જિતમ્ । કામશ્ ચ રાગશ્ ચ કામ-રાગૌ । કામસ્ તૃષ્ણા-સંનિકૃષ્ટેષુ વિષયેષુ, રાગો રઞ્જના પ્રાપ્તેષુ વિષયેષુ - તાભ્યાં કામ-રાગાભ્યાં વિવર્જિતં દેહાદિ-ધારણ-માત્રાર્થં બલં સત્ત્વમ્ અહમ્ અસ્મિ । ન તુ યત્ સંસારિણાં તૃષ્ણા-રાગ-કારણમ્ । કિં ચ - ધર્માવિરુદ્ધઃ । ધર્મેણ શાસ્ત્રાર્થેનાવિરુદ્ધો યઃ પ્રાણિષુ ભૂતેષુ કામઃ, યથા દેહ-ધારણ-માત્રાદ્ય્-અર્થો ઽશન-પાનાદિ-વિષયઃ, સ કામો ઽસ્મિ । હે ભરતર્ષભ

==============================
કિં ચ -
યે ચૈવ સાત્ત્વિકા ભાવા રાજસાસ્ તામસાશ્ ચ યે ।
મત્ત એવેતિ તાન્ વિદ્ધિ ન ત્વ્ અહં તેષુ તે મયિ

યે ચૈવ સાત્ત્વિકાઃ સત્ત્વ-નિર્વૃત્તા ભાવાઃ પદાર્થાઃ, રાજસાઃ રજો-નિર્વૃત્તાસ્ તામસાસ્ તમો-નિર્વૃત્તાશ્ ચ, યે કેચિત્ પ્રાણિનાં સ્વ-કર્મ-વશાત્ જાયન્તે ભાવાઃ, તાન્ મત્ત એવ જાયમાનાન્ ઇતિ એવં વિદ્ધિ સર્વાન્ સમસ્તાન્ એવ । એવં યદ્ય્ અપિ તે મત્તો જાયન્તે, તથાપિ ન ત્વ્ અહં તેષુ તદ્-અધીનસ્ તદ્-વશઃ, યથા સંસારિણઃ । તે પુનર્ મયિ મદ્-વશાઃ મદ્-અધીનાઃ

==============================
એવં-ભૂતમ્ અપિ પરમેશ્વરં નિત્ય-શુદ્ધ-બુદ્ધ-મુક્ત-સ્વભાવં સર્વ-ભૂતાત્માનં નિર્ગુણં સંસાર-દોષ-બીજ-પ્રદાહ-કારણં માં નાભિજાનાતિ જગદ્ ઇત્ય્ અનુક્રોશં દર્શયતિ ભગવાન્ । તચ્ ચ કિં-નિમિત્તં જગતો ઽજ્ઞાનમ્ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
ત્રિભિર્ ગુણ-મયૈર્ ભાવૈર્ એભિઃ સર્વમ્ ઇદં જગત્ ।
મોહિતં નાભિજાનાતિ મામ્ એભ્યઃ પરમ્ અવ્યયમ્

ત્રિભિર્ ગુણ-મયૈઃ ગુણ-વિકારૈઃ રાગ-દ્વેષ-મોહાદિ-પ્રકારૈર્ ભાવૈઃ પદાર્થૈર્ એભિર્ યથોક્તૈઃ સર્વમ્ ઇદં પ્રાણિ-જાતં જગન્ મોહિતમ્ અવિવેકિતામ્ આપાદિતં સન્ નાભિજાનાનિ મામ્ । એભ્યો યથોક્તેભ્યો ગુણેભ્યઃ પરં વ્યતિરિક્તં વિલક્ષણં ચાવ્યયં વ્યય-રહિતં જન્માદિ-સર્વ-ભાવ-વિકાર-વર્જિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
કથં પુનર્ દૈવીમ્ એતાં ત્રિગુણાત્મિકાં વૈષ્ણવીં માયામ્ અતિક્રામતીત્ય્ ઉચ્યતે -
દૈવી હ્ય્ એષા ગુણ-મયી મમ માયા દુરત્યયા ।
મામ્ એવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામ્ એતાં તરન્તિ તે

દૈવી દેવસ્ય મમેશ્વરસ્ય વિષ્ણોઃ સ્વભાવ-ભૂતા હિ યસ્માદ્ એષા યથોક્તા ગુણ-મયી મમ માયા દુરત્યયા દુઃખેનાત્યયો ઽતિક્રમણં યસ્યાઃ સા દુરત્યયા । તત્રૈવં સતિ સર્વ-ધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામ્ એવ માયાવિનં સ્વાત્મ-ભૂતં સર્વાત્મના યે પ્રપદ્યન્તે તે
માયામ્ એતાં સર્વ-ભૂત-મોહિનીં તરન્ત્ય્ અતિક્રામન્તિ । તે સંસાર-બન્ધનાન્ મુચ્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
યદિ ત્વાં પ્રપન્નાઃ માયામ્ એતાં તરન્તિ, કસ્માત્ ત્વામ્ એવ સર્વે ન પ્રપદ્યન્તે ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
ન માં દુષ્કૃતિનો મૂઢાઃ પ્રપદ્યન્તે નરાધમાઃ ।
માયયાપહૃત-જ્ઞાના આસુરં ભાવમ્ આશ્રિતાઃ

ન માં પરમેશ્વરં નારાયણં દુષ્કૃતિનઃ પાપ-કારિણઃ મૂઢાઃ પ્રપદ્યન્તે નરાધમા નરાણાં મધ્યે ઽધમાઃ નિકૃષ્ટઃ । તે ચ માયયાપહૃત-જ્ઞાનાઃ સંમુષિત-જ્ઞાના આસુરં ભાવં હિંસાનૃતાદિ-લક્ષણમ્ આશ્રિતાઃ

==============================
યે પુનર્ નરોત્તમાઃ પુણ્ય-કર્માણઃ -
ચતુર્-વિધા ભજન્તે માં જનાઃ સુકૃતિનો ઽર્જુન ।
આર્તો જિજ્ઞાસુર્ અર્થાર્થી જ્ઞાની ચ ભરતર્ષભ

ચતુર્-વિધાશ્ ચતુઃ-પ્રકારા ભજન્તે સેવન્તે માં જનાઃ સુકૃતિનઃ પુણ્ય-કર્માણો હે ઽર્જુન । આર્ત આર્તિ-પરિગૃહીતસ્ તસ્કર-વ્યાઘ્ર-રોગાદિનાભિભૂત આપન્નઃ । જિજ્ઞાસુર્ ભગવત્-તત્ત્વં જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છતિ યઃ । અર્થાર્થી ધન-કામઃ । જ્ઞાની વિષ્ણોસ્ તત્ત્વ-વિચ્ ચ હે ભરતર્ષભ

==============================
તેષાં જ્ઞાની નિત્ય-યુક્ત એક-ભક્તિર્ વિશિષ્યતે ।
પ્રિયો હિ જ્ઞાનિનો ઽત્યર્થમ્ અહં સ ચ મમ પ્રિયઃ

તેષાં ચતુર્ણાં મધ્યે જ્ઞાની તત્ત્વ-વિત્ તત્ત્વ-વિત્ત્વાન્ નિત્ય-યુક્તો ભવતિ । એક-ભક્તિશ્ ચ, અન્યસ્ય ભજનીયસ્યાદર્શનાત્ । અતઃ સ એક-ભક્તિર્ વિશિષ્યતે વિશેષમ્ આધિક્યમ્ આપદ્યતે, અતિરિચ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રિયો હિ યસ્માદ્ અહમ્ આત્મા જ્ઞાનિનો ઽતસ્ તસ્યાહમ્ અત્યર્થં પ્રિયઃ । પ્રસિદ્ધં હિ લોકે આત્મા પ્રિયો ભવતીતિ । તસ્માજ્ જ્ઞાનિન આત્મત્વાદ્ વાસુદેવઃ પ્રિયો ભવતીત્ય્ અર્થઃ । સ ચ જ્ઞાની મમ વાસુદેવસ્ય આત્મૈવેતિ મમાત્યર્થં પ્રિયઃ

==============================
ન તર્હ્ય્ આર્તાદયસ્ ત્રયો વાસુદેવસ્ય પ્રિયાઃ ? ન । કિં તર્હિ ? -
ઉદારાઃ સર્વ એવૈતે જ્ઞાની ત્વ્ આત્મૈવ મે મતમ્ ।
આસ્થિતઃ સ હિ યુક્તાત્મા મામ્ એવાનુત્તમાં ગતિમ્

ઉદારા ઉત્કૃષ્ટાઃ સર્વ એવૈતે । ત્રયો ઽપિ મમ પ્રિયા એવેત્ય્ અર્થઃ । ન હિ કશ્ચિન્ મદ્-ભક્તો વાસુદેવસ્યાપ્રિયો ભવતિ । જ્ઞાની ત્વ્ અત્યર્થં પ્રિયો ભવતીતિ વિશેષઃ । તત્ કસ્માત્ ? ઇત્ય્ અત આહ - જ્ઞાની ત્વ્ આત્મૈવ, નાન્યો મત્ત ઇતિ મે મમ મતં નિશ્ચયઃ । આસ્થિત આરોઢું પ્રવૃત્તઃ સ જ્ઞાની હિ યસ્માદ્ અહમ્ એવ ભગવાન્ વાસુદેવો નાન્યો ઽસ્મીત્ય્ એવં યુક્તાત્મા સમાહિત-ચિત્તઃ સન્ મામ્ એવ પરં બ્રહ્મ ગન્તવ્યમ્ અનુત્તમાં ગતિં ગન્તું પ્રવૃત્ત ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
જ્ઞાની પુનર્ અપિ સ્તૂયતે -
બહૂનાં જન્મનામ્ અન્તે જ્ઞાનવાન્ માં પ્રપદ્યતે ।
વાસુદેવઃ સર્વમ્ ઇતિ સ મહાત્મા સુદુર્લભઃ

બહૂનાં જન્મનાં જ્ઞાનાર્થ-સંસ્કારાશ્રયાણામ્ અન્તે સમાપ્તૌ જ્ઞાનવાન્ પ્રાપ્ત-પરિપાક-જ્ઞાનો માં વાસુદેવં પ્રત્યગ્-આત્માનં પ્રત્યક્ષતઃ પ્રપદ્યતે । કથમ્ ? વાસુદેવઃ સર્વમ્ ઇતિ । ય એવં સર્વાત્માનં માં નારાયણં પ્રતિપદ્યતે, સ મહાત્મા । ન તત્-સમો ઽન્યો ઽસ્તિ, અધિકો વા । અતઃ સુદુર્લભઃ, મનુષ્યાણાં સહસ્રેષ્વ્ ઇતિ હ્ય્ ઉક્તમ્

==============================
આત્મૈવ સર્વ્ં વાસુદેવ ઇત્ય્ એવમ્ અપ્રતિપત્તૌ કારણમ્ ઉચ્યતે -
કામૈસ્ તૈસ્ તૈર્ હૃત-જ્ઞાનાઃ પ્રપદ્યન્તે ઽન્ય-દેવતાઃ ।
તં તં નિયમમ્ આસ્થાય પ્રકૃત્યા નિયતાઃ સ્વયા

કામૈસ્ તૈસ્ તૈઃ પુત્ર-પશુ-સ્વર્ગાદિ-વિષયૈર્ હૃત-જ્ઞાનાઃ અપહૃત-વિવેક-વિજ્ઞાનાઃ પ્રપદ્યન્તે ઽન્ય-દેવતાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ વાસુદેવાદ્ આત્મનો ઽન્યા દેવતાઃ । તં તં નિયમં દેવતારાધને પ્રસિદ્ધો યો યો નિયમસ્ તં તમ્ આસ્થાય આશ્રિત્ય પ્રકૃત્યા સ્વભાવેન જન્માન્તરાર્જિત-સંસ્કાર-વિશેષેણ નિયતાઃ નિયમિતાઃ સ્વયાત્મીયયા

==============================
તેષાં ચ કામિનામ્ -
યો યો યાં યાં તનું ભક્તઃ શ્રદ્ધયાર્ચિતુમ્ ઇચ્છતિ ।
તસ્ય તસ્યાચલાં શ્રદ્ધાં તામ્ એવ વિદધામ્ય્ અહમ્

યો યઃ કામી યાં યાં દેવતા-તનું શ્રદ્ધયા સંયુક્તો ભક્તશ્ ચ સન્ન્ અર્ચિતું પૂજયિતુમ્ ઇચ્છતિ, તસ્ય તસ્ય કામિનો ઽચલાં સ્થિરાં શ્રદ્ધાં તામ્ એવ વિદધામિ સ્થિરીકરોમિ

==============================
યયૈવ પૂર્વં પ્રવૃત્તઃ સ્વભાવતો યો યાં દેવતા-તનું શ્રદ્ધયાર્ચિતુમ્ ઇચ્છતિ -
સ તયા શ્રદ્ધયા યુક્તસ્ તસ્યા રાધનમ્ ઈહતે ।
લભતે ચ તતઃ કામાન્ મયૈવ વિહિતાન્ હિ તાન્

સ તયા મદ્-વિહિતયા શ્રદ્ધયા યુક્તઃ સન્ તસ્યા દેવતા-તન્વા રાધનમ્ આરાધનમ્ ઈહતે ચેષ્ટતે । લભતે ચ તતસ્ તસ્યા આરાધિતાયા દેવતા-તન્વાઃ કામાન્ ઈપ્સિતાન્ મયૈવ પરમેશ્વરેણ સર્વજ્ઞેન કર્મ-ફલ-વિભાગ-જ્ઞતયા વિહિતાન્ નિર્મિતાન્ તાન્, હિ યસ્માત્ તે ભગવતા વિહિતાઃ કામાસ્ તસ્માત્ તાન્ અવશ્યં લભતે ઇત્ય્ અર્થઃ । હિતાન્ ઇતિ પદ-ચ્છેદે હિતત્વં કામાનામ્ ઉપચરિતં કલ્પ્યમ્ । ન હિ કામા હિતાઃ કસ્યચિત્

==============================
યસ્માદ્ અન્તવત્ સાધન-વ્યાપારાવિવેકિનઃ કામિનશ્ ચ તે । અતઃ -
અન્તવત્ તુ ફલં તેષાં તદ્ ભવત્ય્ અલ્પ-મેધસામ્ ।
દેવાન્ દેવ-યજો યાન્તિ મદ્-ભક્તા યાન્તિ મામ્ અપિ

અન્તવદ્ વિનાશિ તુ ફલં તેષાં તદ્ ભવત્ય્ અલ્પ-મેધસામ્ અલ્પ-પ્રજ્ઞાનામ્ । દેવાન્ દેવ-યજો યાન્તિ દેવાન્ યજન્તીતિ દેવ-યજઃ, તે દેવાન્ યાન્તિ । મદ્-ભક્તા યાન્તિ મામ્ અપિ । એવં સમાને ઽપ્ય્ આયાસે મામ્ એવ ન પ્રપદ્યન્તે ઽનન્ત-ફલાય । અહો ખલુ કષ્ટં વર્તત ઇત્ય્ અનુક્રોશં દર્શયતિ ભગવાન્

==============================
કિં-નિમિત્તં મામ્ એવ ન પ્રપદ્યન્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
અવ્યક્તં વ્યક્તિમ્ આપન્નં મન્યન્તે મામ્ અબુદ્ધયઃ ।
પરં ભાવમ્ અજાનન્તો મમાવ્યયમ્ અનુત્તમમ્

અવ્યક્તમ્ અપ્રકાશં વ્યક્તિમ્ આપન્નં પ્રકાશં ગતમ્ ઇદાનીં મન્યન્તે માં નિત્ય-પ્રસિદ્ધમ્ ઈશ્વરમ્ અપિ સન્તમ્ અબુદ્ધયો ઽવિવેકિનઃ પરં ભાવં પરમ્ આત્મ-સ્વરૂપમ્ અજાનન્તો ઽવિવેકિનઃ મમાવ્યયં વ્યય-રહિતમ્ અનુત્તમં નિરતિશયં મદીયં ભાવમ્ અજાનન્તો મન્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
તદ્-અજ્ઞાનં કિં-નિમિત્તમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
નાહં પ્રકાશઃ સર્વસ્ય યોગ-માયા-સમાવૃતઃ ।
મૂઢો ઽયં નાભિજાનાતિ લોકો મામ્ અજમ્ અવ્યયમ્

નાહં પ્રકાશઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય, કેષાંચિદ્ એવ મદ્-ભક્તાનાં પ્રકાશો ઽહમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । યોગ-માયા-સમાવૃતો યોગો ગુણાનાં યુક્તિર્ ઘટનં સૈવ માયા યોગ-માયા । તયા યોગમાયયા સમાવૃતઃ, સંછન્ન ઇત્ય્ અર્થઃ । અત એવ મૂઢો લોકો ઽયં નાભિજાનાતિ મામ્ અજમ્ અવ્યયમ્

==============================
વેદાહં સમતીતાનિ વર્તમાનાનિ ચાર્જુન ।
ભવિષ્યાણિ ચ ભૂતાનિ માં તુ વેદ ન કશ્ચન

યયા યોગમાયયા સમાવૃતં માં લોકો નાભિજાનાતિ, નાસૌ યોગમાયા મદીયા સતી મમેશ્વરસ્ય માયાવિનો જ્ઞાનં પ્રતિબધ્નાતિ । યથાન્યસ્યાપિ માયાવિનો માયા જ્ઞાનં તદ્વત્ । યતઃ એવમ્, અતઃ -- અહં તુ વેદ જાને સમતીતાનિ સમતિક્રાન્તાનિ ભૂતાનિ, વર્તમાનાનિ ચાર્જુન, ભવિષ્યાણિ ચ ભૂતાનિ વેદાહમ્ । માં તુ વેદ ન કશ્ચન મદ્-ભક્તં મચ્-છરણમ્ એકં મુક્ત્વા । મત્-તત્ત્વ-વેદનાભાવાદ્ એવ ન માં ભજતે

==============================
કેન પુનર્ મત્-તત્ત્વ-વેદન-પ્રતિબન્ધેન પ્રતિબદ્ધાનિ સન્તિ જાયમાનાનિ સર્વ-ભૂતાનિ માં ન વિદન્તિ ? ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ ઇદમ્ આહ -
ઇચ્છા-દ્વેષ-સમુત્થેન દ્વન્દ્વ-મોહેન ભારત ।
સર્વ-ભૂતાનિ સંમોહં સર્ગે યાન્તિ પરન્તપ

ઇચ્છા-દ્વેષ-સમુત્થેન ઇચ્છા ચ દ્વેષશ્ ચેચ્છા-દ્વેષૌ । તાભ્યાં સમુત્તિષ્ઠતીતીચ્છા-દ્વેષ-સમુત્થસ્ તેનેચ્છા-દ્વેષ-સમુત્થેન । કેનેતિ વિશેષાપેક્ષાયામ્ ઇદમ્ આહ - દ્વન્દ્વ-મોહેન દ્વન્દ્વ-નિમિત્તો મોહો દ્વન્દ્વ-મોહસ્ તેન । તાવ્ એવ ઇચ્છા-દ્વેષૌ શીતોષ્ણવત્ પરસ્પર-વિરુદ્ધૌ સુખ-દુઃખ-તદ્-ધેતુ-વિષયૌ યથા-કાલં સર્વ-ભૂતૈઃ સંબધ્યમાનૌ દ્વન્દ્વ-શબ્દેનાભિધીયેતે । તત્ર યદેચ્છા-દ્વેષૌ સુખ-દુઃખ-તદ્-ધેતુ-સંપ્રાપ્ત્યા લબ્ધાત્મકૌ ભવતઃ, તદા તૌ સર્વ-ભૂતાનાં પ્રજ્ઞાયાઃ સ્વ-વશાપાદન-દ્વારેણ પરમાર્થાત્મ-તત્ત્વ-વિષય-જ્ઞાનોત્પત્તિ-પ્રતિબન્ધ-કારણં મોહં જનયતઃ । ન હીચ્છા-દ્વેષ-દોષ-વશીકૃત-ચિત્તસ્ય યથા-ભૂતાર્થ-વિષય-જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે બહિર્ અપિ । કિમ્ ઉ વક્તવ્યં તાભ્યામ્ આવિષ્ટ-બુદ્ધેઃ સંમૂઢસ્ય પ્રત્યગ્-આત્મનિ
બહુ-પ્રતિબન્ધે જ્ઞાનં નોત્પદ્યતેતિ । અતસ્ તેન ઇચ્છા-દ્વેષ-સમુત્થેન દ્વન્દ્વ-મોહેન, ભારત ભરતાન્વયજ, સર્વ-ભૂતાનિ સંમોહિતાનિ સન્તિ સંમોહં સંમૂઢતાં સર્ગે જન્મનિ, ઉત્પત્તિ-કાલે ઇત્ય્ એતત્, યાન્તિ ગચ્છન્તિ હે પરંતપ । મોહ-વશાન્ય્ એવ સર્વ-ભૂતાનિ જાયમાનાનિ જાયન્ત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । યત એવમ્ અતસ્ તેન દ્વન્દ્વ-મોહેન પ્રતિબદ્ધ-પ્રજ્ઞાનાનિ સર્વ-ભૂતાનિ સંમોહિતાનિ મામ્ આત્મ-ભૂતં ન જાનન્તિ । અત એવ આત્મ-ભાવેન માં ન ભજન્તે

==============================
કે પુનર્ અનેન દ્વન્દ્વ-મોહેન નિર્મુક્તાઃ સન્તસ્ ત્વાં વિદિત્વા યથા-શાસ્ત્રમ્ આત્મ-ભાવે ભજન્ત ઇત્ય્ અપેક્ષિતમ્ અર્થં દર્શયિતુમ્ ઉચ્યતે -
યેષાં ત્વ્ અન્ત-ગતં પાપં જનાનાં પુણ્ય-કર્મણામ્ ।
તે દ્વન્દ્વ-મોહ-નિર્મુક્તા ભજન્તે માં દૃઢ-વ્રતાઃ

યેષાં તુ પુનર્ અન્ત-ગતં સમાપ્ત-પ્રાયં ક્ષીણં પાપં જનાનાં પુણ્ય-કર્મણાં પુણ્યં કર્મ યેષાં સત્ત્વ-શુદ્ધિ-કારણં વિદ્યતે તે પુણ્ય-કર્માણસ્ તેષાં પુણ્ય-કર્મણામ્, તે દ્વન્દ્વ-મોહ-નિર્મુક્તા યથોક્તેન દ્વન્દ્વ-મોહેન નિર્મુક્તા ભજન્તે માં પરમાત્મનાં દૃઢ-વ્રતાઃ । એવમ્ એવ પરમાર્થ-તત્ત્વં નાન્યથેત્ય્ એવં સર્વ-પરિત્યાગ-વ્રતેન નિશ્ચિત-વિજ્ઞાના દૃઢ-વ્રતા ઉચ્યન્તે

==============================
તે કિમ્-અર્થં ભજન્તે ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
જરા-મરણ-મોક્ષાય મામ્ આશ્રિત્ય યતન્તિ યે ।
તે બ્રહ્મ તદ્ વિદુઃ કૃત્સ્નમ્ અધ્યાત્મં કર્મ ચાખિલમ્

જરા-મરણ-મોક્ષાય જરા-મરણયોર્ મોક્ષાર્થં માં પરમેશ્વરમ્ આશ્રિત્ય મત્-સમાહિત-ચિત્તાઃ સન્તો યતન્તિ પ્રયતન્તે યે, તે યદ્ બ્રહ્મ પરં તદ્ વિદુઃ કૃત્સ્નં સમસ્તમ્ અધ્યાત્મં પ્રત્યગ્-આત્મ-વિષયં વસ્તુ તદ્ વિદુઃ । કર્મ ચાખિલં સમસ્તં વિદુઃ

==============================
સાધિભૂતાધિદૈવં માં સાધિયજ્ઞં ચ યે વિદુઃ ।
પ્રયાણ-કાલે ઽપિ ચ માં તે વિદુર્ યુક્ત-ચેતસઃ

સાધિભૂતાધિદૈવમ્ અધિભૂતં ચાધિદૈવં ચાધિભૂતાધિદૈવમ્, સહાધિભૂતાધિદૈવેન વર્તત ઇતિ સાધિભૂતાધિદૈવં ચ માં યે વિદુઃ । સાધિયજ્ઞં ચ સહાધિયજ્ઞેન સાધિયજ્ઞં યે વિદુઃ, પ્રયાણ-કાલે મરણ-કાલે ઽપિ ચ માં તે વિદુઃ । યુક્ત-ચેતસઃ સમાહિત-ચિત્તા ઇતિ