ભગવદ્ગીતા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2

ઇતિ શઙ્કરાચાર્ય-કૃતે ગીતા-ભાષ્યે પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
॥1॥
ભ્ગ્ 2
દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
સંજય ઉવાચ
તં તથા કૃપયાવિષ્ટમ્ અશ્રુપૂર્ણાકુલેક્ષણમ્ ।
વિષીદન્તમ્ ઇદં વાક્યમ્ ઉવાચ મધુસૂદનઃ

કુતસ્ ત્વા કશ્મલમ્ ઇદં વિષમે સમુપસ્થિતમ્ ।
અનાર્ય-જુષ્ટમ્ અસ્વર્ગ્યમ્ અકીર્તિ-કરમ્ અર્જુન

ક્લૈબ્યં મા સ્મ ગમઃ પાર્થ નૈતત્ ત્વય્ય્ ઉપપદ્યતે ।
ક્ષુદ્રં હૃદય-દૌર્બલ્યં ત્યક્ત્વોત્તિષ્ઠ પરંતપ

કથં ભીષ્મમ્ અહં સંખ્યે દ્રોણં ચ મધુસૂદન ।
ઇષુભિઃ પ્રતિયોત્સ્યામિ પૂજાર્હાવ્ અરિસૂદન

ગુરૂન્ અહત્વા હિ મહાનુભાવાઞ્
શ્રેયો ભોક્તું ભૈક્ષ્યમ્ અપીહ લોકે ।
હત્વાર્થ-કામાંસ્ તુ ગુરૂન્ ઇહૈવ
ભુઞ્જીય ભોગાન્ રુધિર-પ્રદિગ્ધાન્

ન ચૈતદ્ વિદ્મઃ કતરન્ નો ગરીયો
યદ્ વા જયેમ યદિ વા નો જયેયુઃ ।
યાન્ એવ હત્વા ન જિજીવિષામસ્
તે ઽવસ્થિતાઃ પ્રમુખે ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ

કાર્પણ્ય-દોષોપહત-સ્વભાવઃ
પૃચ્છામિ ત્વાં ધર્મ-સંમૂઢ-ચેતાઃ ।
યચ્ છ્રેયઃ સ્યાન્ નિશ્ચિતં બ્રૂહિ તન્ મે
શિષ્યસ્ તે ઽહં શાધિ માં ત્વાં પ્રપન્નમ્

ન હિ પ્રપશ્યામિ મમાપનુદ્યાદ્
યચ્ છોકમ્ ઉચ્છોષણમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ ।
અવાપ્ય ભૂમાવ્ અસપત્નમ્ ઋદ્ધં
રાજ્યં સુરાણામ્ અપિ ચાધિપત્યમ્

સંજય ઉવાચ
એવમ્ ઉક્ત્વા હૃષીકેશં ગુડાકેશઃ પરન્તપઃ ।
ન યોત્સ્ય ઇતિ ગોવિન્દમ્ ઉક્ત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ હ

તમ્ ઉવાચ હૃષીકેશઃ પ્રહસન્ન્ ઇવ ભારત ।
સેનયોર્ ઉભયોર્ મધ્યે વિષીદન્તમ્ ઇદં વચઃ

અત્ર ચ દૃષ્ટ્વા તુ પાણ્ડવાનીકમ્ ઇત્ય્ આરભ્ય યાવત્ ન યોત્સ્ય ઇતિ ગોવિન્દમ્ ઉક્ત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ હ ઇત્ય્ એતદ્-અન્તઃ પ્રાણિનાં શોક-મોહાદિ-સંસાર-બીજ-ભૂત-દોષોદ્ભવ-કારણ-પ્રદર્શનાર્થત્વેન વ્યાખ્યેયો ગ્રન્થઃ । તથા હિ -- અર્જુનેન રાજ્ય-ગુરુ-પુત્ર-મિત્ર-સુહૃત્-સ્વજન-સંબન્ધિ-બાન્ધવેષુ અહમ્ એતેષામ્ મમૈતે ઇત્ય્ એવં ભ્રાન્તિ-પ્રત્યય-નિમિત્ત-સ્નેહ-વિચ્છેદાદિ-નિમિત્તૌ આત્મનઃ શોક-મોહૌ પ્રદર્શિતૌ । કથં ભીષ્મમ્ અહં સંખ્યે ઇત્ય્ આદિના । શોક-મોહાભ્યાં હ્ય્ અભિભૂત-વિવેક-વિજ્ઞાનઃ સ્વત એવ ક્ષત્ર-ધર્મે યુદ્ધે પ્રવૃત્તો ઽપિ તસ્માદ્ યુદ્ધાદ્ ઉપરરામ । પર-ધર્મં ચ ભિક્ષા-જીવનાદિકં કર્તું પ્રવવૃતે । તથા ચ સર્વ-પ્રાણિનાં શોક-મોહાદિ-દોષાવિષ્ટ-ચેતસાં સ્વભાવત એવ સ્વધર્મ-પરિત્યાગઃ પ્રતિષિદ્ધ-સેવા ચ સ્યાત્ । સ્વ-ધર્મે પ્રવૃત્તાનામ્
અપિ તેષાં વાઙ્-મનઃ-કાયાદીનાં પ્રવૃત્તિઃ ફલાભિસંધિ-પૂર્વિકૈવ સાહંકારા ચ ભવતિ । તત્રૈવં સતિ ધર્માધર્મોપચયાદ્ ઇષ્ટાનિષ્ટ-જન્મ-સુખ-દુઃખાદિ-પ્રાપ્તિ-લક્ષણઃ સંસારો ઽનુપરતો ભવતિ । ઇત્ય્ અતઃ સંસાર-બીજ-ભૂતૌ શોક-મોહૌ । તયોશ્ ચ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસ-પૂર્વકાદ્ આત્મ-જ્ઞાનાત્ નાન્યતો નિવૃત્તિર્ ઇતિ તદ્-ઉપદિદિક્ષુઃ સર્વ-લોકાનુગ્રહાર્થમ્ અર્જુનં નિમિત્તીકૃત્ય આહ ભગવાન્ વાસુદેવઃ--- અશોચ્યાન્ ઇત્યાદિ ।
અત્ર કેચિદ્ આહુઃ-સર્વ-કર્મ-સંન્યાસ-પૂર્વકાદ્ આત્મ-જ્ઞાન-નિષ્ઠા-માત્રાદ્ એવ કેવલાત્ કૈવલ્યં ન પ્રાપ્યત એવ । કિં તર્હિ ? અગ્નિહોત્રાદિ-શ્રૌત-સ્માર્ત-કર્મ-સહિતાત્ જ્ઞાનાત્ કૈવલ્ય-પ્રાપ્તિર્ ઇતિ સર્વાસુ ગીતાસુ નિશ્ચિતો ઽર્થ ઇતિ । જ્ઞાપકં ચાહુર્ અસ્યાર્થસ્ય --
અથ ચેત્ ત્વમ્ ઇમં ધર્મ્યં સંગ્રામં ન કરિષ્યસિ [ગીતા 2.33] કર્મણ્ય્ એવાધિકારસ્ તે [ગીતા 2.47], કુરુ કર્મૈવ તસ્માત્ ત્વમ્ [ગીતા 4.15] ઇત્ય્ આદિ । હિંસાદિ-યુક્તત્વાત્ વૈદિકં કર્મ અધર્માય ઇતીયમ્ અપ્ય્ આશઙ્કા ન કાર્યા । કથમ્ ? ક્ષાત્રં કર્મ યુદ્ધ-લક્ષણં ગુરુ-ભ્રાતૃ-પુત્રાદિ-હિંસા-લક્ષણમ્ અત્યન્તં ક્રૂરમ્ અપિ સ્વ-ધર્મ ઇતિ કૃત્વા નાધર્માય । તદ્-અકરણે ચ તતઃ સ્વ-ધર્મં કીર્તિં ચ હિત્વા પાપમ્ અવાપ્સ્યસિ [ગીતા 2.33] ઇતિ બ્રુવતા યાવજ્ જીવાદિ-શ્રુતિ-ચોદિતાનાં પશ્વ્-આદિ-હિંસા-લક્ષણાનાં ચ કર્મણાં પ્રાગ્ એવ નાધર્મત્વમ્ ઇતિ સુનિશ્ચિતમ્ ઉક્તં ભવતિ -- ઇતિ ।
તદ્ અસત્ । જ્ઞાન-કર્મ-નિષ્ઠયોર્ વિભાગ-વચનાદ્ બુદ્ધિ-દ્વયાશ્રયયોઃ । અશોચ્યાન્ ઇત્ય્ આદિના ભગવતા યાવત્ સ્વધર્મમ્ અપિ ચાવેક્ષ્ય ઇત્ય્ એતદ્-અન્તેન ગ્રન્થેન યત્-પરમાર્થાત્મ-તત્ત્વ-નિરૂપણં કૃતમ્, તત્ સાંખ્યમ્ । તદ્-વિષયા બુદ્ધિર્ આત્મનો જન્માદિ-ષડ્-વિક્રિયાભાવાદ્ અકર્તા આત્મેતિ પ્રકરણાર્થ-નિરૂપણાદ્ યા જાયતે, સા સાંખ્ય-બુદ્ધિઃ । સા યેષાં જ્ઞાનિનામ્ ઉચિતા ભવતિ, તે સાંખ્યાઃ । એતસ્યા બુદ્ધેર્ જન્મનઃ પ્રાક્ આત્મનો દેહાદિવ્યતિરિક્તત્વકર્તૃત્વભોક્તૃત્વભોક્તૃત્વાદ્યપેક્ષો ધર્માધર્મ-વિવેક-પૂર્વકો મોક્ષ-સાધનાનુષ્ઠાન-લક્ષણો યોગઃ । તદ્-વિષયા બુદ્ધિઃ યોગ-બુદ્ધિઃ । સા યેષાં કર્મિણામ્ ઉચિતા ભવતિ તે યોગિનઃ । તથા ચ ભગવતા વિભક્તે દ્વે બુદ્ધી નિર્દિષ્ટે એષા તે ઽભિહિતા સાંખ્યે બુદ્ધિર્ યોગે ત્વ્ ઇમાં શૃણુ ઇતિ । તયોશ્
ચ સાંખ્ય-બુદ્ધ્ય્-આશ્રયાં જ્ઞાન-યોગેન નિષ્ઠાં સાંખ્યાનાં વિભક્તાં વક્ષ્યતિ પુરા વેદાત્મના મયા પ્રોક્તા ઇતિ । તથા ચ યોગ-બુદ્ધ્ય્-આશ્રયાં કર્મ-યોગેન નિષ્ઠાં વિભક્તાં વક્ષ્યતિ - કર્મ-યોગેન યોગિનામ્ ઇતિ । એવં સાંખ્ય-બુદ્ધિં યોગ-બુદ્ધિં ચ આશ્રિત્ય દ્વે નિષ્ઠે વિભક્તે ભગવતૈવ ઉક્તે જ્ઞાન-કર્મણોઃ કર્તૃત્વાકર્તૃત્વૈકત્વાનેકત્વ-બુદ્ધ્ય્-આશ્રયયોઃ યુગપદ્-એક-પુરુષાશ્રયત્વાસંભવં પશ્યતા । યથા એતદ્-વિભાગ-વચનમ્ તથૈવ દર્શિતં શાતપથીયે બ્રાહ્મણે - એતમ્ એવ પ્રવ્રાજિનો લોકમ્ ઇચ્છન્તો બ્રાહ્મણાઃ પ્રવ્રજન્તિ [બૌ 4.4.22] ઇતિ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસં વિધાય તચ્-છેષેણ કિં પ્રજયા કરિષ્યામો યેષાં નો ઽયમ્ આત્માયં લોકઃ [બૌ 4.4.22] ઇતિ । તત્રૈવ ચ પ્રાગ્ દાર-પરિગ્રહાત્ પુરુષ આત્મો પ્રાકૃતો ધર્મ-જિજ્ઞાસોત્તર-કાલં
લોક-ત્રય-સાધનમ્ । પુત્રં, દ્વિ-પ્રકારં ચ વિત્તં માનુષં દ્વિ-પ્રકારં ચ । તત્ર માનુષં કર્મ-રૂપં પિતૃ-લોક-પ્રાપ્તિ-સાધનં વિદ્યાં ચ દૈવં વિત્તં દેવ-લોક-પ્રાપ્તિ-સાધનમ્ । સો ઽકામયત [બૌ 1.4.17] ઇતિ અવિદ્યા-કામવત એવ સર્વાણિ કર્માણિ શ્રૌતાદીનિ દર્શિતાનિ । તેભ્યો વ્યુત્થાય, પ્રવ્રજન્તિ [બૌ 4.4.22] ઇતિ વ્યુત્થાનમ્ આત્માનમ્ એવ લોકમ્ ઇચ્છતો ઽકામસ્ય વિહિતમ્ । તદ્ એતદ્ વિભાગ-વચનમ્ અનુપપન્નં સ્યાદ્ યદિ શ્રૌત-કર્મ-જ્ઞાનયોઃ સમુચ્ચયો ઽભિપ્રેતઃ સ્યાદ્ ભગવતઃ ।
ન ચાર્જુનસ્ય પ્રશ્ન ઉપપન્નો ભવતિ જ્યાયસી ચેત્ કર્મણસ્ તે [ગીતા 3.1] ઇત્ય્ આદિઃ । એક-પુરુષાનુષ્ઠેયત્વાસંભવં બુદ્ધિ-કર્મણોઃ ભગવતા પૂર્વમ્ અનુક્તં કથમ્ અર્જુનો ઽશ્રુતં બુદ્ધા ચ કર્મણો જ્યાયસ્ત્વં ભગવત્ય્ અધ્યારોપયેન્ મૃષૈવ જ્યાયસી ચેત્ કર્મણસ્ તે મતા બુદ્ધિઃ ઇતિ ।
કિં ચ -- યદિ બુદ્ધિ-કર્મણોઃ સર્વેષાં સમુચ્ચય ઉક્તઃ સ્યાત્ અર્જુનસ્યાપિ સ ઉક્ત એવેતિ, યચ્ છ્રાય એતયોર્ એકં તન્ મે બ્રૂહિ સુનિશ્ચિતમ્ ઇતિ કથમ્ ઉભયોર્ ઉપદેશે સતિ અન્યતર-વિષય એવ પ્રશ્નઃ સ્યાત્ ? ન હિ પિત્ત-પ્રશમનાર્થિનઃ વૈદ્યેન મધુરં શીતલં ચ ભોક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉપદિષ્ટે તયોર્ અન્યતરત્-પિત્ત-પ્રશમન-કારણં બ્રૂહિ ઇતિ પ્રશ્નઃ સંભવતિ ।
અથાર્જુનસ્ય ભગવદ્-ઉક્ત-વચનાર્થ-વિવેકાનવધારણ-નિમિત્તઃ પ્રશ્નઃ કલ્પ્યેત, તથાપિ ભગવતા પ્રશ્નાનુરૂપં પ્રતિવચનં દેયમ્ -- મયા બુદ્ધિ-કર્મણોઃ સમુચ્ચય ઉક્તઃ કિમ્ અર્થમ્ ઇત્થં ત્વં ભ્રાન્તો ઽસિ -- ઇતિ । ન તુ પુનઃ પ્રતિવચનમ્ અનનુરૂપં પૃષ્ટાદ્ અન્યદ્ એવ દ્વે નિષ્ઠા મયા પુરા પ્રોક્તા ઇતિ વક્તું યુક્તમ્ ।
નાપિ સ્માર્તેનૈવ કર્મણા બુદ્ધેઃ સમુચ્ચયે અભિપ્રેતે વિભાગ-વચનાદિ સર્વમ્ ઉપપનનમ્ । કિં ચ -- ક્ષત્રિયસ્ય યુદ્ધં સ્માર્તં કર્મ સ્વ-ધર્મ ઇતિ જાનતઃ તત્ કિં કર્મણિ ઘોરો માં નિયોજયસિ ઇત્ય્ ઉપાલમ્ભો ઽનુપપન્નઃ ।
તસ્માદ્ ગીતા-શાસ્ત્રે ઈષન્-માત્રેણાપિ શ્રૌતેન સ્માર્તેન વા કર્મણા આત્મ-જ્ઞાનસ્ય સમુચ્ચયો ન કેનચિદ્ દર્શયિતું શક્યઃ । યસ્ય ત્વ્ અજ્ઞાનાત્ રાગાદિ-દોષતો વા કર્મણિ પ્રવૃત્તસ્ય યજ્ઞેન દાનેન તપસા વા વિશુદ્ધ-સત્ત્વસ્ય જ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નં પરમાર્થ-તત્ત્વ-વિષયમ્ એકમ્ એવેદં સર્વં બ્રહ્મ અકર્તૃ ચ ઇતિ, તસ્ય કર્મણિ કર્મ-પ્રયોજને ચ નિવૃત્તે ઽપિ લોક-સંગ્રહાર્થં યત્ન-પૂર્વં યથા પ્રવૃત્તિઃ, તથૈવ પ્રવૃત્તસ્ય યત્ પ્રવૃત્તિ-રૂપં દૃશ્યતે ન તત્ કર્મ યેન બુદ્ધેઃ સમુચ્ચયઃ સ્યાત્ । યથા ભગવતો વાસુદેવસ્ય ક્ષત્ર-ધર્મ-ચેષ્ટિતં ન જ્ઞાનેન સમુચ્ચીયતે પુરુષાર્થ-સિદ્ધયે, તદ્વત્ તત્-ફલાભિસંધ્ય્-અહંકારાભાવસ્ય તુલ્યત્વાદ્ વિદુષઃ । તત્ત્વવિન્ નાહં કરોમીતિ મન્યતે, ન ચ તત્-ફલમ્ અભિસન્ધત્તે । યથા ચ સ્વર્ગાદિ-કામાર્થિનો ઽગ્નિહોત્રાદિ-કર્મ-લક્ષણ-ધર્માનુષ્ઠાનાય

આહિતાગ્નેઃ કામ્યે એવ અગ્નિહોત્રાદૌ પ્રવૃત્તસ્ય સામિ કૃતે વિનષ્ટા ઽપિ કામે તદ્ એવ અગ્નિહોત્રાદ્ય્-અનુતિષ્ઠતો ઽપિ ન તત્-કામ્યમ્ અગ્નિહોત્રાદિ ભવતિ । તથા ચ દર્શયતિ ભગવાન્ - કુર્વન્ન્ અપિ ન લિપ્યતે ન કરોતિ ન લિપ્યતે ઇતિ તત્ર તત્ર ॥
યચ્ ચ પૂર્વૈઃ પૂર્વતરં કૃતમ્ કર્મણૈવ હિ સંસિદ્ધિમ્ આસ્થિતા જનકાદયઃ ઇતિ, તત્ તુ પ્રવિભજ્ય વિજ્ઞેયમ્ । તત્ કથમ્ ? યદિ તાવત્ પૂર્વે જનકાદયઃ તત્ત્વ-વિદો ઽપિ પ્રવૃત્ત-કર્માણઃ સ્યુઃ, તે લોક-સંગ્રહાર્થમ્ ગુણા ગુણેષુ વર્તન્તે ઇતિ જ્ઞાનેનૈવ સંસિદ્ધિમ્ આસ્થિતાઃ, કર્મ-સંન્યાસે પ્રાપ્તે ઽપિ કર્મણા સહૈવ સંસિદ્ધિમ્ આસ્થિતાઃ, ન કર્મ-સંન્યાસં કૃતવન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અથ ન તે તત્ત્વ-વિદઃ । ઈશ્વર-સમર્પિતેન કર્મણા સાધન-ભૂતેન સંસિદ્ધિં સત્ત્વ-શુદ્ધિમ્, જ્ઞાનોત્પત્તિ-લક્ષણાં વા સંસિદ્ધિમ્, આસ્થિતા જનકાદય ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ । એતમ્ એવાર્થં વક્ષ્યતિ ભગવાન્ સત્ત્વ-શુદ્ધયે કર્મ કુર્વન્તિ ઇતિ । સ્વ-કર્મણા તમ્ અભ્યર્ચ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ માનવઃ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સિદ્ધિં પ્રાપ્તસ્ય પુનર્-જ્ઞાન-નિષ્ઠાં વક્ષ્યતિ -- સિદ્ધિં પ્રાપ્તો યથા બ્રહ્મ ઇત્ય્ આદિના ॥
તસ્માદ્ ગીતા-શાસ્ત્રે કેવલાદ્ એવ તત્ત્વ-જ્ઞાનાન્ મોક્ષ-પ્રાપ્તિઃ ન કર્મ-સમુચ્ચિતાત્ ઇતિ નિશ્ચિતો ઽર્થઃ । યથા ચાયમ્ અર્થઃ, તથા પ્રકરણશો વિભજ્ય તત્ર તત્ર દર્શયિષ્યામઃ ॥
તત્રૈવ ધર્મ-સંમૂઢ-ચેતસો મિથ્યા-જ્ઞાનવતો મહતિ શોક-સાગરે નિમગ્નસ્ય અર્જુનસ્ય અન્યત્રાત્મ-જ્ઞાનાદ્ ઉદ્ધરણમ્ અપશ્યન્ ભગવાન્ વાસુદેવઃ તતઃ કૃપયા અર્જુનમ્ ઉદ્દિધારયિષુઃ આત્મ-જ્ઞાનાયાવતારયન્ન્ આહ -
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
અશોચ્યાન્ અન્વશોચસ્ ત્વં પ્રજ્ઞા-વાદાંશ્ ચ ભાષસે ।
ગતાસૂન્ અગતાસૂંશ્ ચ નાનુશોચન્તિ પણ્ડિતાઃ

ન શોચ્યા અશોચ્યાઃ ભીષ્મ-દ્રોણાદયઃ । સદ્-વૃત્તત્વાત્ પરમાર્થ-સ્વરૂપેણ ચ નિત્યત્વાત્, તાન્ અશોચ્યાન્ અન્વશોચો ઽનુશોચિતવાન્ અસિ તે મ્રિયન્તે મન્-નિમિત્તમ્, અહં તૈર્ વિનાભૂતઃ કિં કરિષ્યામિ રાજ્ય-સુખાદિના ઇતિ । ત્વં પ્રજ્ઞા-વાદાન્ પ્રજ્ઞાવતાં બુદ્ધિમતાં વાદાંશ્ ચ વચનાનિ ચ ભાષસે । તદ્ એતત્ મૌઢ્યં પાણ્ડિત્યં ચ વિરુદ્ધમ્ આત્મનિ દર્શયસિ ઉન્મત્ત ઇવ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । યસ્માત્ ગતાસૂન્ ગત-પ્રાણાન્ મૃતાન્, અગતાસૂન્ અગત-પ્રાણાન્ જીવતશ્ ચ
નાનુશોચન્તિ પણ્ડિતાઃ આત્મજ્ઞાઃ । પણ્ડા આત્મ-વિષયા બુદ્ધિર્ યેષાં તે હિ પણ્ડિતાઃ, પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્ય [બૌ 3.5.1] ઇતિ શ્રુતેઃ । પરમાર્થતસ્ તુ તાન્ નિત્યાન્ અશોચ્યાન્ અનુશોચસિ, અતો મૂઢો ઽસિ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

==============================
કુતસ્ તે અશોચ્યાઃ ? યતો નિત્યાઃ । કથમ્ ?
ન ત્વ્ એવાહં જાતુ નાસં ન ત્વં નેમે જનાધિપાઃ ।
ન ચૈવ ન ભવિષ્યામઃ સર્વે વયમ્ અતઃ પરમ્

ન ત્વ્ એવ જાતુ કદાચિદ્ અહં નાસમ્ કિન્ત્વ્ આસમ્ એવ । અતીતેષુ દેહોત્પત્તિ-વિનાશેષુ ઘટાદિષુ વિયદ્ ઇવ નિત્ય એવ અહમ્ આસમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । તથા ન ત્વં નાસીઃ, કિન્ત્વ્ આસીર્ એવ । તથા નેમે જનાધિપા આસન્ કિન્ત્વ્ આસન્ન્ એવ । તથા ન ચૈવ ન ભવિષ્યામઃ, કિન્તુ ભવિષ્યામ એવ, સર્વે વયમ્ અતો ઽસ્માદ્ દેહ-વિનાશાત્ પરમ્ ઉત્તર-કાલે ઽપિ । ત્રિષ્વ્ અપિ કાલેષુ નિત્યા આત્મ-સ્વરૂપેણ ઇત્ય્ અર્થઃ । દેહાભેદાનુવૃત્ત્યા બહુ-વચનમ્, નાત્મ-ભેદાભિપ્રાયેણ

==============================
તત્ર કથમ્ ઇવ નિત્ય આત્મેતિ દૃષ્ટાન્તમ્ આહ -
દેહિનો ઽસ્મિન્ યથા દેહે કૌમારં યૌવનં જરા ।
તથા દેહાન્તર-પ્રાપ્તિર્ ધીરસ્ તત્ર ન મુહ્યતિ

દેહો ઽસ્ય અસ્તીતિ દેહી, તસ્ય દેહિનો દેહવતઃ આત્મનો ઽસ્મિન્ વર્તમાને દેહા યથા યેન પ્રકારેણ કૌમારં કુમાર-ભાવો બાલ્યાવસ્થા, યૌવનં યૂનો ભાવો મધ્યમાવસ્થા, જરા વયો-હાનિઃ જીર્ણાવસ્થા, ઇત્ય્ એતાઃ તિસ્રો ઽવસ્થાઃ અન્યોન્ય-વિલક્ષણાઃ । તાસાં પ્રથમાવસ્થા-નાશે ન નાશઃ, દ્વિતીયાવસ્થોપજને ન ઉપજન આત્મનઃ । કિં તર્હિ ?અવિક્રિયસ્યૈવ દ્વિતીય-તૃતીયાવસ્થા-પ્રાપ્તિઃ આત્મનો દૃષ્ટા । તથા તદ્વદ્ એવ દેહાદ્ અન્યો દેહો દેહાન્તરમ્, તસ્ય પ્રાપ્તિઃ દેહાન્તર-પ્રાપ્તિઃ અવિક્રિયસ્યૈવ આત્મન ઇત્ય્ અર્થઃ । ધીરો ધીમાન્ તત્રૈવં સતિ ન મુહ્યતિ ન મોહમ્ આપદ્યતે

==============================
યદ્યપ્ય્ આત્મ-વિનાશ-નિમિત્તો મોહો ન સંભવતિ નિત્ય આત્મા ઇતિ વિજાનતઃ, તથાપિ શીતોષ્ણ-સુખ-દુઃખ-પ્રાપ્તિ-નિમિત્તો મોહો લૌકિકો દૃશ્યતે, સુખ-વિયોગ-નિમિત્તો મોહો દુઃખ-સંયોગ-નિમિત્ત ચ શોકઃ । ઇત્ય્ એતદ્ અર્જુનસ્ય વચનમ્ આશઙ્કય ભગવાન્ આહ -
માત્રા-સ્પર્શાસ્ તુ કૌન્તેય શીતોષ્ણ-સુખ-દુઃખદાઃ ।
આગમાપાયિનો ઽનિત્યાસ્ તાંસ્ તિતિક્ષસ્વ ભારત

માત્રા આભિઃ મીયન્તે શબ્દાદય ઇતિ શ્રોત્રાદીનિ ઇન્દ્રિયાણિ । માત્રાણાં સ્પર્શાઃ શબ્દાદિભિઃ સંયોગાઃ । તે શીતોષ્ણસુખ-દુઃખ-દાઃ શીતમ્ ઉષ્ણં સુખં દુઃખં ચ પ્રયચ્છન્તીતિ । અથવા સ્પૃશ્યન્ત ઇતિ સ્પર્શા વિષયાઃ શબ્દાદયઃ । માત્રાશ્ ચ સ્પર્શાશ્ ચ શીતોષ્ણ-સુખ-દુઃખ-દાઃ । શીતં કદાચિત્ સુખં કદાચિત્ દુઃખમ્ । તથા ઉષ્ણમ્ અપિ અનિયત-સ્વરૂપમ્ । સુખ-દુઃખે પુનઃ નિયત-રૂપે યતો ન વ્યભિચરતઃ । અતસ્ તાભ્યાં પૃથક્ શીતોષ્ણયોઃ ગ્રહણમ્ । યસ્માત્ તે માત્રા-સ્પર્શાદયઃ આગમાપાયિનઃ આગમાપાયશીલાઃ તસ્માત્ અનિત્યાઃ । અતઃ તાન્ શીતોષ્ણાદીન્ તિતિક્ષસ્વ પ્રસહસ્વ । તેષુ હર્ષં વિષાદં વા મા કાર્ષીઃ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
શીતોષ્ણાદીન્ સહતઃ કિં સ્યાદ્ ઇતિ શૃણુ ---
યં હિ ન વ્યથયન્ત્ય્ એતે પુરુષં પુરુષર્ષભ ।
સમ-દુઃખ-સુખં ધીરં સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે

યં હિ પુરુષં સમે દુઃખ-સુખે યસ્ય તં સમ-દુઃખ-સુખં સુખ-દુઃખ-પ્રાપ્તૌ હર્ષ-વિષાદ-રહિતં ધીરં ધીમન્તં ન વ્યથયન્તિ ન ચાલયન્તિ નિત્યાત્મ-દર્શનાત્ એતે યથોક્તાઃ શીતોષ્ણાદયઃ, સ નિત્યાત્મ-સ્વરૂપ-દર્શ-નિષ્ઠો દ્વન્દ્વ-સહિષ્ણુઃ અમૃતત્વાય અમૃત-ભાવાય મોક્ષાયેત્ય્ અર્થઃ કલ્પતે સમર્થો ભવતિ

==============================
ઇતશ્ ચ શોક-મોહૌ અકૃત્વા શીતોષ્ણાદિ-સહનં યુક્તમ્, યસ્માત્ ---
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।
ઉભયોર્ અપિ દૃષ્ટો ઽન્તસ્ ત્વ્ અનયોસ્ તત્ત્વ-દર્શિભિઃ

ન અસતો ઽવિદ્યમાનસ્ય શીતોષ્ણાદેઃ સ-કારણસ્ય ન વિદ્યતે નાસ્તિ ભાવો ભવનમ્ અસ્તિતા ॥
ન હિ શીતોષ્ણાદિ સ-કારણં પ્રમાણૈર્ નિરૂપ્યમાણં વસ્તુ સમ્ભવતિ । વિકારો હિ સઃ, વિકારશ્ ચ વ્યભિચરતિ । યથા ઘટાદિ-સંસ્થાનં ચક્ષુષા નિરૂપ્યમાણં મૃદ્-વ્યતિરેકેણાનુપલબ્ધેર્ અસત્ । તથા સર્વો વિકારઃ કારણ-વ્યતિરેકેણાનુપલબ્ધેર્ અસત્ । જન્મ-પ્રધ્વંસાભ્યાં પ્રાગ્ ઊર્ધ્વં ચાનુપલબ્ધેઃ । કાર્યસ્ય ઘટાદેઃ મૃદ્-આદિ-કારણસ્ય ચ તત્-કારણ-વ્યતિરેકેણાનુપલબ્ધેર્ અસત્ત્વમ્ ॥
તદ્-અસત્ત્વે સર્વાભાવ-પ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્, ન । સર્વત્ર બુદ્ધિ-દ્વયોપલબ્ધેઃ, સદ્-બુદ્ધિર્ અસદ્-બુદ્ધિર્ ઇતિ । યદ્-વિષયા બુદ્ધિર્ ન વ્યભિચરતિ, તત્ સત્ । યદ્-વિષયા વ્યભિચરતિ, તદ્ અસત્ । ઇતિ સદ્-અસદ્-વિભાગે બુદ્ધિ-તન્ત્રે સ્થિતે । સર્વત્ર દ્વે બુદ્ધી સર્વૈર્ ઉપલભ્યેતે સમાનાધિકરણે ન નીલોત્પલવત્, સન્ ઘટઃ સન્ પટઃ, સન્ હસ્તી ઇતિ । એવં સર્વત્ર । તયોર્ બુદ્ધ્યોઃ ઘટાદિ-બુદ્ધિર્ વ્યભિચરતિ । તથા ચ દર્શિતમ્ । ન તુ સદ્-બુદ્ધિઃ । તસ્માત્ ઘટાદિ-બુદ્ધિ-વિષયો ઽસન્, વ્યભિચારાત્ । ન તુ સદ્-બુદ્ધિ-વિષયઃ, અવ્યભિચારાત્ ॥
ઘટે વિનષ્ટે ઘટ-બુદ્ધૌ વ્યભિચરન્ત્યાં સદ્-બુદ્ધિર્ અપિ વ્યભિચરતીતિ ચેત્ ન । પટાદ્ એવપિ સદ્-બુદ્ધિ-દર્શનાત્ । વિશેષણ-વિષયૈવ સા સદ્-બુદ્ધિઃ ।
સદ્-બુદ્ધિવત્ ઘટ-બુદ્ધિર્ અપિ ઘટાન્તરા દૃશ્યત ઇતિ ચેત્, ન । પટાદૌ અદર્શનાત્ ॥
સદ્-બુદ્ધિર્ અપિ નષ્ટે ઘટે ન દૃશ્યત ઇતિ ચેત્, ન । વિશેષ્યાભાવાત્ । સદ્-બુદ્ધિર્ વિશેષણ-વિષયા સતી વિશેષ્યાભાવે વિશેષણાનુપપત્તૌ કિં-વિષયા સ્યાત્ ? ન તુ પુનઃ સદ્-બુદ્ધેઃ વિષયાભાવાત્ ॥
એકાધિકરણત્વં ઘટાદિ-વિશેષ્યાભાવે ન યુક્તમ્ ઇતિ ચેત્, ન । ઇદમ્ ઉદકમ્ ઇતિ મરીચ્ય્-આદૌ અન્યતરાભાવે ઽપિ સામાનાધિકરણ્ય-દર્શનાત્ ॥
તસ્માદ્ દેહાદેર્ દ્વન્દ્વસ્ય ચ સ-કારણસ્ય અસતો ન વિદ્યતે ભાવ ઇતિ । તથા સતશ્ ચ આત્મનો ઽભાવો ઽવિદ્યમાનતા ન વિદ્યતે, સર્વત્રાવ્યભિચારાત્ ઇત્ય્ અવોચામ ॥
એવમ્ આત્માનાત્મનોઃ સદ્-અસતોઃ ઉભયોર્ અપિ દૃષ્ટઃ ઉપલબ્ધો ઽન્તો નિર્ણયઃ સત્ સદ્ એવ, અસત્ અસદ્ એવેતિ, ત્વ્ અનયોઃ યથોક્તયોઃ તત્ત્વ-દર્શિભિઃ । તદ્ ઇતિ સર્વ-નામ સર્વં ચ બ્રહ્મ, તસ્ય નામ તદ્ ઇતિ, તદ્-ભાવસ્ તત્ત્વમ્, બ્રહ્મણો યાથાત્મ્યમ્ । તદ્ દ્રષ્ટું શીલં યેષાં તે તત્ત્વ-દર્શિનઃ, તૈસ્ તત્ત્વ-દર્શિભિઃ । ત્વમ્ અપિ તત્ત્વ-દર્શિનાં દૃષ્ટિમ્ આશ્રિત્ય શોકં મોહં ચ હિત્વા શીતોષ્ણાદીનિ નિયતાનિયત-રૂપાણિ દ્વન્દ્વાનિ વિકારો ઽયમ્ અસન્ન્ એવ મરીચિ-જલવન્ મિથ્યાવભાસતે ઇતિ મનસિ નિશ્ચિત્ય તિતિક્ષસ્વ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

==============================
કિં પુનસ્ તત્ યત્ સદ્ એવ સર્વદૈવ અસ્તીતિ । ઉચ્યતે ---
અવિનાશિ તુ તદ્ વિદ્ધિ યેન સર્વમ્ ઇદં તતમ્ ।
વિનાશમ્ અવ્યયસ્યાસ્ય ન કશ્ચિત્ કર્તુમ્ અર્હતિ

અવિનાશિ ન વિનષ્ટું શીલં યસ્યેતિ । તુ-શબ્દો ઽસતો વિશેષણાર્થઃ । તત્ વિદ્ધિ વિજાનીહિ । કિમ્ ? યેન સર્વમ્ ઇદં જગત્ તતં વ્યાપ્તં સદ્-આખ્યેન બ્રહ્મણા સાકાશમ્, આકાશેનૈવ ઘટાદયઃ । વિનાશમ્ અદર્શનમ્ અભાવમ્ । અવ્યયસ્ય ન વ્યેતિ ઉપચયાપચયૌ ન યાતિ ઇતિ અવ્યયં તસ્ય અવ્યયસ્ય । નૈતત્ સદાખ્યં બ્રહ્મ સ્વેન રૂપેણ વ્યેતિ વ્યભિચરતિ, નિરવયવત્વાત્, દેહાદિવત્ । નાપ્ય્ આત્મીયેન, આત્મીયાભાવાત્ । યથા દેવદત્તો ધન-હાન્યા વ્યેતિ, ન તુ એવં બ્રહ્મ વ્યેતિ । અતો ઽવ્યયસ્ય અસ્ય બ્રહ્મણઃ વિનાશં ન કશ્ચિત્ કર્તુમ્ અર્હતિ, ન કશ્ચિત્ અત્માનં વિનાશયિતું શક્નોતિ ઈશ્વરો ઽપિ । આત્મા હિ બ્રહ્મ, સ્વાત્મનિ ચ ક્રિયાવિરોધાત્

==============================
કિં પુનસ્ તદ્ અસત્ યત્ સ્વાત્મ-સત્તાં વ્યભિચરતીતિ, ઉચ્યતે -
અન્તવન્ત ઇમે દેહા નિત્યસ્યોક્તાઃ શરીરિણઃ ।
અનાશિનો ઽપ્રમેયસ્ય તસ્માદ્ યુધ્યસ્વ ભારત

અન્તઃ વિનાશઃ વિદ્યતે યેષાં તે અન્તવન્તઃ । યથા મૃગતૃષ્ણિકાદૌ સદ્-બુદ્ધિઃ અનુવૃત્તા પ્રમાણનિરૂપણાન્તે વિચ્છિદ્યતે, સ તસ્ય અન્તઃ । તથા ઇમે દેહાઃ સ્વપ્નમાયાદેહાદિવચ અન્તવન્તઃ નિત્યસ્ય શરીરિણઃ શરીરવતો ઽનાશિનો ઽપ્રમેયર્ય આત્મનો ઽન્તવન્ત ઇતિ ઉક્તાઃ વિવેકિભિરિત્ય્ અર્થઃ । નિત્યસ્ય અનાશિનઃ ઇતિ ન પુનરુક્તમ્ । નિત્યત્વસ્ય દ્વિવિધત્વાત્ લોકા, નાશસ્ય ચ । યથા દેહો ભસ્મીભૂતો ઽદર્શનં ગતો નષ્ટ ઉચ્યતે । વિદ્યમાનો ઽપિ યથા અન્યથા પરિણતો વ્યાધ્યાદિ-યુક્તો જાતો નષ્ટ ઉચ્યતે । તત્ર નિત્યસ્ય ઠ્ અનાશિનઃ ઇતિ દ્વિવિધેનાપિ નાશેન અસંબન્ધો ઽસ્યેત્ય્ અર્થઃ । અન્યથા પૃથિવ્યાદિવદ્ અપિ નિત્યત્વં સ્યાત્ આત્મનઃ । તત્ મા ભૂદિતિ નિત્યસ્ય અનાશિનઃ ઇત્યાહ । અપ્રમેયમ્ય ન પ્રમેયસ્ય પ્રત્યક્ષાદિ-પ્રમાણૈઃ અપરિચ્છાદ્યસ્યેત્ય્ અર્થઃ ॥
નનુ આગમેન આત્મા પરિચ્છિદ્યતે, પ્રત્યક્ષાદિના ચ પૂર્વમ્ । ન । આત્મનઃ સ્વતઃસિદ્ધત્વાત્ । સિરા હિ આત્મનિ પ્રમાતરિ પ્રમિત્સોઃ પ્રમાણાન્વેષણા ભવતિ । ન હિ પૂર્વમ્ ઇત્થમહમ્ ઇતિ આત્માનમપ્રમાય પ ચાત્ પ્રમેયપરિચ્છાદાય પ્રવર્તતે । ન હિ આત્મા નામ કસ્યચિત્ અપ્રસિદ્ધો ભવતિ । શાસ્ત્રં તુ અન્ત્યં પ્રમાણમ્ અતદ્-ધર્માધ્યારોપણ-માત્ર-નિવર્તકત્વેન પ્રમાણત્વમ્ આત્મનઃ પ્રતિપદ્યતે, ન હ્ય્ અજ્ઞાતાર્થજ્ઞાપકત્વેન । તથા ચ શ્રુતિઃ --- યત્ સાક્ષાદ્ અપરોક્ષાદ્ બ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરઃ [બૌ 3.4.1] ઇતિ । યસ્માદ્ એવં નિત્યો ઽવિક્રિયશ્ ચાત્મા તસ્માદ્ યુધ્યસ્વ, યુદ્ધાદ્ ઉપરમં મા કાર્ષીઃ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
ન હ્ય્ અત્ર યુદ્ધ-કર્તવ્યતા વિધીયતે, યુદ્ધે પ્રવૃત્ત એવ હિ અસૌ શોક-મોહ-પ્રતિબદ્ધઃ તૂષ્ણીમ્ આસ્તે । અતઃ તસ્ય પ્રતિબન્ધાપનયન-માત્રં ભગવતા ક્રિયતે । તસ્માદ્ યુધ્યસ્વ ઇતિ અનુવાદ-માત્રમ્, ન વિધિઃ

==============================
શોક-મોહાદિ-સંસાર-કારણ-નિવૃત્ત્ય્-અર્થં ગીતા-શાસ્ત્રમ્, ન પ્રવર્તકમ્ ઇત્ય્ એતસ્યાર્થસ્ય સાક્ષિ-ભૂતે ઋચૌ આનિનાય ભગવાન્ । યત્ તુ મન્યસે યુદ્ધા ભીષ્માદયો મયા હન્યન્તે અહમ્ એવ તેષાં હન્તા ઇતિ, એષા બુદ્ધિર્ મૃષૈવ તે । કથમ્ ?
ય એનં વેત્તિ હન્તારં યશ્ ચૈનં મન્યતે હતમ્ ।
ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતો નાયં હન્તિ ન હન્યતે

ય એનં પ્રકૃતં દેહિનં વેત્તિ વિજાનાતિ હન્તારં હનન-ક્રિયાયાઃ કર્તારં ય ચ એનમ્ અન્યો મન્યતે હતં દેહ-હનનેન હતો ઽહમ્ ઇતિ હનન-ક્રિયાયાઃ કર્મ-ભૂતમ્ । તૌ ઉભૌ ન વિજાનીતઃ ન જ્ઞાતવન્તૌ અવિવેકેન આત્માનમ્ । હન્તા અહં, હતો ઽસ્મ્ય્ અહમ્ ઇતિ દેહ-હનનેન આત્માનમ્ અહં પ્રત્યય-વિષયં યૌ વિજાનીતઃ તૌ આત્મ-સ્વરૂપાનભિજ્ઞૌ ઇત્ય્ અર્થઃ । યસ્માત્ ન અયમ્ અત્મા હન્તિ ન હનન-ક્રિયાયાઃ કર્તા ભવતિ, ન ચ હન્યતે ન ચ કર્મ ભવતીત્ય્ અર્થઃ, અવિક્રિયત્વાત્

==============================
કથમ્ અવિક્રિય આત્મેતિ દ્વિતીયો મન્ત્રઃ --
ન જાયતે મ્રિયતે વા કદાચિન્
નાયં ભૂત્વા ભવિતા વા ન ભૂયઃ ।
અજો નિત્યઃ શાશ્વતો ઽયં પુરાણો
ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે

ન જાયતે નોત્પદ્યતે, જનિ-લક્ષણા વસ્તુ-વિક્રિયા ન આત્મનો વિદ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ન મ્રિયતે વા । વા-શબ્દઃ ચાર્થે । ન મ્રિયતે ચ ઇતિ અન્ત્યા વિનાશ-લક્ષણા વિક્રિયા પ્રતિષિધ્યતે । કદાચિચ્ છબ્દઃ સર્વ-વિક્રિયા-પ્રતિષેધૈઃ સંબધ્યતે -- ન કદાચિત્ જાયતે, ન કદાચિત્ મ્રિયતે, ઇત્ય્ એવમ્ । યસ્માત્ અયમ્ આત્મા ભૂત્વા ભવન-ક્રિયામ્ અનુભૂય પશ્ચાત્ અભવિતા અભાવં ગન્તા ન ભૂયઃ પુનઃ, તસ્માત્ ન મ્રિયતે । યો હિ ભૂત્વા ન ભવિતા સ મ્રિયત ઇત્ય્ ઉચ્યતે લોકા । વા-શબ્દાત્ ન-શબ્દાચ્ ચ અયમ્ આત્મા અભૂત્વા વા ભવિતા દેહવત્ ન ભૂયઃ । તસ્માત્ ન જાયતે । યો હિ અભૂત્વા ભવિતા સ જાયત ઇત્ય્ ઉચ્યતે । નૈવમ્ આત્મા । અતો ન જાયતે । યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ અજઃ, યસ્માત્ ન મ્રિયતે તસ્માત્ નિત્યશ્ ચ ।
યદ્યપિ આદ્ય્-અન્તયોર્ વિક્રિયયોઃ પ્રતિષેધે સર્વા વિક્રિયાઃ પ્રતિષિદ્ધા ભવન્તિ, તથાપિ મધ્ય-ભાવિનીનાં વિક્રિયાણાં સ્વ-શબ્દૈર્ એવ પ્રતિષેધઃ કર્તવ્યો ઽનુક્તાનામ્ અપિ યૌવનાદિ-સમસ્ત-વિક્રિયાણાં પ્રતિષેધો યથા સ્યાત્ ઇત્ય્ આહ-- શાશ્વત ઇત્ય્ આદિના । શાશ્વત ઇતિ અપક્ષય-લક્ષણા વિક્રિયા પ્રતિષિધ્યતે । શશ્વદ્-ભવઃ શાશ્વતઃ । ન અપક્ષીયતે સ્વરૂપેણ, નિરવયવત્વાત્ । નાપિ ગુણ-ક્ષયેણ અપક્ષયઃ, નિર્ગુણત્વાત્ । અપક્ષય-વિપરીતાપિ વૃદ્ધિ-લક્ષણા વિક્રિયા પ્રતિષિધ્યતે --- પુરાણ ઇતિ । યો હિ અવયવાગમેન ઉપચીયતે સ વર્ધતે અભિનવ ઇતિ ચ ઉચ્યતે । અયં તુ આત્મા નિરવયવત્વાત્ પુરાપિ નવ એવેતિ પુરાણઃ ન વર્ધતે ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ન હન્યતે । હન્તિઃ અત્ર વિપરિણામાર્થે દ્રષ્ટવ્યો ઽપુનરુક્તતાયૈ । ન વિપરિણમ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ ।
હન્યમાને વિપરિણમ્યમાને ઽપિ શરીરાઃ । અસ્મિન્ મન્ત્રે ષડ્-ભાવ-વિકારા લૌકિક-વસ્તુ-વિક્રિયા આત્મનિ પ્રતિષિધ્યન્તે । સર્વ-પ્રકાર-વિક્રિયા-રહિત આત્મા ઇતિ વાક્યાર્થઃ । યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતઃ ઇતિ પૂર્વેણ મન્ત્રેણ અસ્ય સંબન્ધઃ

==============================
ય એનં વેત્તિ હન્તારમ્ ઇત્યનેન મન્ત્રેણ હનન-ક્રિયાયાઃ કર્તા કર્મ ચ ન ભવતિ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય, ન જાયતે ઇત્ય્ અનેન અવિક્રિયત્વં હેતુમ્ ઉક્ત્વા પ્રતિજ્ઞાતાર્થમ્ ઉપસંહરતિ--
વેદાવિનાશિનં નિત્યં ય એનમ્ અજમ્ અવ્યયમ્ ।
કથં સ પુરુષઃ પાર્થ કં ઘાતયતિ હન્તિ કમ્

વેદ વિજાનાતિ અવિનાશિનમ્ અન્ત્ય-ભાવ-વિકાર-રહિતં નિત્યં વિપરિણામ-રહિતં યો વેદ ઇતિ સંબન્ધઃ । એનં પૂર્વેણ મત્રેણોક્ત-લક્ષણમ્ અજં જન્મ-રહિતમ્ અવ્યયમ્ અપક્ષય-રહિતં કથં કેન પ્રકારેણ સ વિદ્વાન્ પુરુષો ઽધિકૃતઃ હન્તિ હનન-ક્રિયાં કરોતિ, કથં વા ઘાતયતિ હન્તારં પ્રયોજયતિ । ન કથંચિત્ કંચિત્ હન્તિ, ન કથંચિત્ કંચિત્ ઘાતયતિ ઇતિ ઉભયત્ર આક્ષેપઃ એવાર્થઃ પ્રશ્નાર્થાસંભવાત્ । હેત્વ્-અર્થસ્ય ચ અવિક્રિયત્વસ્ય તુલ્યત્વાત્ વિદુષઃ સર્વ-કર્મ-પ્રતિષેધ એવ પ્રકરણાર્થો ઽભિપ્રેતો ભગવતા । હન્તેસ્ તુ આક્ષેપઃ ઉદાહરણાર્થત્વેન કથિતઃ । વિદુષઃ કં કર્માસંભવે હેતુ-વિશેષં પશ્યન્ કર્માણ્ય્ આક્ષિપતિ ભગવાન્ કથં સ પુરુષઃ ઇતિ ।
નનુ ઉક્ત એવાત્મનો ઽવિક્રિયત્વં સર્વ-કર્માસંભવ-કારણ-વિશેષઃ । સત્યમ્ ઉક્તઃ । ન તુ સ કારણ-વિશેષઃ, અન્યત્વાત્ વિદુષો ઽવિક્રિયાદ્ આત્મનઃ । ન હિ અવિક્રિયં સ્થાણું વિદિતવતઃ કર્મ ન સંભવતિ ઇતિ ચેત્, ન । વિદુષઃ આત્મત્વાત્ । ન દેહાદિ-સંઘાતસ્ય વિદ્વત્તા । અતઃ પારિશેષ્યાત્ અસંહત આત્મા વિદ્વાન્ અવિક્રિયઃ ઇતિ તસ્ય વિદુષઃ કર્માસંભવાત્ આક્ષેપો યુક્તઃ કથં સ પુરુષઃ ઇતિ । યથા બુદ્ધ્યાદ્ય્ આહૃતસ્ય શબ્દાદ્ય્-અર્થસ્ય અવિક્રિય એવ સન્ બુદ્ધિ-વૃત્ત્ય્-અવિવેક-વિજ્ઞાનેન અવિદ્યયા ઉપલબ્ધા આત્મા કલ્પ્યતે, એવમ્ એવ આત્માનાત્મ-વિવેક-જ્ઞાનેન બુદ્ધિ-વૃત્ત્યા વિદ્યા અસત્ય-રૂપયૈવ પરમાર્થતો ઽવિક્રિય એવ આત્મા વિદ્વાન્ ઉચ્યતે । વિદુષઃ કર્માસંભવ-વચનાત્ યાનિ કર્માણિ શાસ્ત્રેણ વિધીયન્તે તાનિ અવિદુષો વિહિતાનિ ઇતિ ભગવતો નિશ્ચયો ઽવગમ્યતે ॥
નનુ વિદ્યાપિ અવિદુષ એવ વિધીયતે, વિદિત-વિદ્યસ્ય પિષ્ટ-પેષણવત્ વિદ્યા-વિધાનાનર્થક્યાત્ । તત્ર અવિદુષઃ કર્માણિ વિધીયન્તે ન વિદુષઃ ઇતિ વિશેષો નોપપદ્યતે ઇતિ ચેત્, ન । અનુષ્ઠેયસ્ય ભાવાભાવ-વિશેષોપપત્તેઃ । અગ્નિહોત્રાદિ-વિધ્ય્-અર્થ-જ્ઞાનોત્તર-કાલમ્ અગ્નિહોત્રાદિ-કર્મ અનેક-સાધનોપસંહાર-પૂર્વકમ્ અનુષ્ઠેયં કર્તા અહમ્, મમ કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ એવં પ્રકાર-વિજ્ઞાનવતો ઽવિદુષઃ યથા અનુષ્ઠેયં ભવતિ, ન તુ તથા ન જાયતે ઇત્ય્ આદ્ય્ આત્મ-સ્વરુપ-વિધ્ય્-અર્થ-જ્ઞાનોત્તર-કાલ-ભાવિ કિંચિદ્ અનુષ્ઠેયં ભવતિ । કિન્તુ નાહં કર્તા, નાહં ભોક્તા ઇત્ય્ આદ્ય્ આત્મૈકત્વાકર્તૃત્વાદિ-વિષય-જ્ઞાનાત્ નાન્યદ્ ઉત્પદ્યતે ઇતિ એષ વિશેષ ઉપપદ્યતે । યઃ પુનઃ કર્તા અહમ્ ઇતિ વેત્તિ આત્માનમ્, તસ્ય મમ ઇદં કર્તવ્યમ્ ઇતિ અવશ્યંભાવિની બુદ્ધિઃ સ્યાત્ । તદ્-અપેક્ષયા સો ઽધિક્રિયતે
ઇતિ તં પ્રતિ કર્માણિ સંભવન્તિ । સ ચ અવિદ્વાન્ ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતઃ ઇતિ વચનાત્ વિશેષિતસ્ય ચ વિદુષઃ કર્માક્ષેપ-વચનાત્ કથં સ પુરુષઃ ઇતિ ।
તસ્માત્ વિશેષિતસ્ય અવિક્રિયાત્મ-દર્શિનઃ વિદુષઃ મુમુક્ષો ચ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસે એવ અધિકારઃ । અત એવ ભગવાન્ નારાયણઃ સાંખ્યાન્ વિદુષો ઽવિદુષ ચ કર્મિણઃ પ્રવિભજ્ય દ્વે નિષ્ઠે ગ્રાહયતિ-જ્ઞાન-યોગેન સાંખ્યાનાં કર્મ-યોગેન યોગિનામ્ ઇતિ । તથા ચ પુત્રાય આહ ભગવાન્ વ્યાસઃ - દ્વાવ્ ઇમાવ્ અથ પન્થાનૌ [મહાશા 241.6] ઇત્ય્ આદિ । તથા ચ ક્રિયા-પથશ્ ચૈવ પુરસ્તાત્ પશ્ચાત્ સંન્યાસશ્ ચ ઇતિ । એતમ્ એવ વિભાગં પુનઃ પુનર્ દર્શયિષ્યતિ ભગવાન્ --- અતત્ત્વવિત્ અહંકાર-વિમૂઢાત્મા કર્તાહમ્ ઇતિ મન્યતે, તત્ત્વવિત્ તુ, નાહં કરોમિ ઇતિ । તથા ચ સર્વ-કર્માણિ મનસા સંન્યસ્યાસ્તે ઇત્યાદિ ॥
તત્ર કેચિત્ પણ્ડિતં-મન્યા વદન્તિ --- જન્માદિ-ષડ્-ભાવ-વિક્રિયા-રહિતો ઽવિક્રિયો ઽકર્તા એકો ઽહમ્ આત્મા ઇતિ ન કસ્યચિત્ જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે, યસ્મિન્ સતિ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસઃ ઉપદિશ્યતે ઇતિ । તન્ ન । ન જાયતે ઇત્યાદિ શાસ્ત્રોપદેશાનર્થક્ય-પ્રસઙ્ગાત્ । યથા ચ શાસ્ત્રોપદેશ-સામર્થ્યાત્ ધર્માધર્માસ્તિત્વ-વિજ્ઞાનં કર્તુશ્ ચ દેહાન્તર-સંબન્ધ-વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે, તથા શાસ્ત્રાત્ તસ્યૈવ આત્મનો ઽવિક્રિયત્વાકર્તૃત્વૈકત્વાદિ-વિજ્ઞાનં કસ્માત્ નોત્પદ્યતે ઇતિ પ્રષ્ટવ્યાઃ તે । કરણાગોચરત્વાત્ ઇતિ ચેત્, ન । મનસૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્ [બૌ 4.4.19] ઇતિ શ્રુતેઃ । શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશ-શમ-દમાદિ-સંસ્કૃતં મન આત્મ-દર્શને કરણમ્ । તથા ચ તદ્ અધિગમાય અનુમાને આગમે ચ સતિ જ્ઞાનં નોત્પદ્યત ઇતિ સાહસ-માત્રમ્ એતત્ । જ્ઞાનં ચ ઉત્પદ્યમાનં તદ્-વિપરીતમ્ અજ્ઞાનમ્ અવશ્યં બાધતે ઇત્ય્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્
। તચ્ ચ અજ્ઞાનં દર્શિતમ્ હન્તા અહમ્, હતો ઽસ્મિ ઇતિ ઉભૌ તૌ ન વિજાનીત ઇતિ । અત્ર ચ આત્મનઃ હનન-ક્રિયાયાઃ કર્તૃત્વં કર્મત્વં હેતુ-કર્તૃત્વં ચ અજ્ઞાન-કૃતં દર્શિતમ્ । તચ્ ચ સર્વ-ક્રિયાસ્વ્ અપિ સમાનં કર્તૃત્વાદેઃ અવિદ્યા-કૃતત્વમ્ અવિક્રિયત્વાત્ આત્મનઃ । વિક્રિયાવાન્ હિ કર્તા આત્મનઃ કર્મ-ભૂતમ્ અન્યં પ્રયોજયતિ કુરુ ઇતિ ।
તદ્ એતત્ અવિશેષેણ વિદુષઃ સર્વ-ક્રિયાસુ કર્તૃત્વં હેતુ-કર્તૃત્વં ચ પ્રતિષેધતિ ભગવાન્ વાસુદેવો વિદુષઃ કર્માધિકારાભાવ-પ્રદર્શનાર્થં વેદાવિનાશિનં, કથં સ પુરુષઃ ઇત્ય્ આદિના । ક્વ પુનઃ વિદુષો ઽધિકાર ઇતિ એતદ્ ઉક્તં પૂર્વમ્ એવ જ્ઞાન-યોગેન સાંખ્યાનામ્ ઇતિ । તથા ચ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસં વક્ષ્યતિ સર્વ-કર્માણિ મનસા ઇત્ય્ આદિના ॥
નનુ મનસા ઇતિ વચનાત્ ન વાચિકાનાં કાયિકાના ચ સંન્યાસઃ ઇતિ ચેત્, ન । સર્વ-કર્માણિ ઇતિ વિશેષિતત્વાત્ । માનસાનામ્ એવ સર્વ-કર્મણામ્ ઇતિ ચેત્, ન । મનો-વ્યાપાર-પૂર્વકત્વાદ્ વાક્-કાય-વ્યાપારાણાં મનો-વ્યાપારાભાવે તદ્-અનુપપત્તેઃ । શાસ્ત્રીયાણાં વાક્-કાય-કર્મણાં કારણાનિ માનસાનિ કર્માણિ વર્જયિત્વા અન્યાનિ સર્વ-કર્માણિ મનસા સંન્યસ્યેદ્ ઇતિ ચેત્, ન । નૈવ કુર્વન્ ન કારયન્ ઇતિ વિશેષણાત્ । સર્વ-કર્મ-સંન્યાસો ઽયં ભગવતા ઉક્તઃ મરિષ્યતો ન જીવત ઇતિ ચેત્, ન । નવ-દ્વારે પુરે દેહી આસ્તે ઇતિ વિશેણાનુપપત્તેઃ । ન હિ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસેન મૃતસ્ય તદ્-દેહે આસનં સંભવતિ ।
અકુર્વતો ઽકારયત ચ દેહે સંન્યસ્ય ઇતિ સંબન્ધો ન દેહે આસ્તે ઇતિ ચેત્, ન । સર્વત્ર આત્મનો ઽવિક્રિયત્વાવધારણાત્ । આસન-ક્રિયાયાશ્ ચાધિકરણાપેક્ષત્વાત્ । તદ્-અનપેક્ષત્વાચ્ ચ સંન્યાસસ્ય । સંપૂર્વસ્ તુ ન્યાસ-શબ્દો ઽત્ર ત્યાગાર્થઃ, ન નિક્ષેપાર્થઃ । તસ્માત્ ગીતા-શાસ્ત્રે આત્મ-જ્ઞાનવતઃ સંન્યાસ એવ અધિકારો ન કર્મણીતિ તત્ર તત્ર ઉપરિષ્ટાત્ આત્મ-જ્ઞાન-પ્રકરણે દર્શયિષ્યામઃ

==============================
પ્રકૃતં તુ વક્ષ્યામઃ । તત્ર આત્મનો ઽવિનાશિત્વં પ્રતિજ્ઞાતમ્ । તત્ કિમ્ ઇવેતિ, ઉચ્યતે -
વાસાંસિ જીર્ણાનિ યથા વિહાય
નવાનિ ગૃહ્ણાતિ નરો ઽપરાણિ ।
તથા શરીરાણિ વિહાય જીર્ણાનિ
અન્યાનિ સંયાતિ નવાનિ દેહી

વાસાંસિ વસ્ત્રાણિ જીર્ણાનિ દુર્બલતાં ગતાનિ યથા લોકે વિહાય પરિત્યજ્ય નવાનિ અભિનવાનિ ગૃહ્ણાતિ ઉપાદત્તે નરઃ પુરુષો ઽપરાણિ અન્યાનિ, તથા તદ્વદ્ એવ શરીરાણિ વિહાય જીર્ણાનિ અન્યાનિ સંયાતિ સંગચ્છતિ નવાનિ દેહી આત્મા પુરુષવત્ અવિક્રિય એવેત્ય્ અર્થઃ

==============================
કસ્માત્ અવિક્રિય એવેતિ, આહ ---
નૈનં છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ નૈનં દહતિ પાવકઃ ।
ન ચૈનં ક્લેદયન્ત્ય્ આપો ન શોષયતિ મારુતઃ

એનં પ્રકૃતં દેહિનં ન છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ, નિરવયવત્વાત્ નાવયવ-વિભાગં કુર્વન્તિ । શસ્ત્રાણિ અસ્ય્-આદીનિ । તથા નૈનં દહતિ પાવકઃ, અગ્નિર્ અપિ ન ભસ્મીકરોતિ । તથા ન ચૈનં ક્લેદયન્તિ આપઃ । અપાં હિ સાવયવસ્ય વસ્તુન આદ્રીભાવ-કરણેન અવયવ-વિશ્લેષાપાદને સામર્થ્યમ્ । તન્ ન નિરવયવે આત્મનિ સંભવતિ । તથા સ્નેહવત્ દ્રવ્યં સ્નેહ-શોષણેન નાશયતિ વાયુઃ । એનં ત્વ્ આત્માનં ન શોષયતિ મારુતો ઽપિ

==============================
યત એવં તસ્માત્ --
અચ્છેદ્યો ઽયમ્ અદાહ્યો ઽયમ્ અક્લેદ્યો ઽશોષ્ય એવ ચ ।
નિત્યઃ સર્વ-ગતઃ સ્થાણુર્ અચલો ઽયં સનાતનઃ

યસ્માત્ અન્યોન્ય-નાશ-હેતુ-ભૂતાનિ એનમ્ આત્માનં નાશયિતું નોત્સહન્તે અસ્યાદીનિ તસ્માત્ નિત્યઃ । નિત્યત્વાત્ સર્વગતઃ । સર્વ-ગતત્વાત્ સ્થાણુર્ ઇવ, સ્થિર ઇત્ય્ એતત્ । સ્થિરત્વાત્ અચલો ઽયમ્ આત્મા । અતઃ સનાતનશ્ ચિરન્તનઃ, ન કારણાત્ કુતશ્ચિન્ નિષ્પન્નઃ, અભિનવ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નૈતેષાં લોકાનાં પૌનરુક્ત્યં ચોદનીયમ્, યતઃ એકેનૈવ લોકાન્ આત્મનઃ નિત્યત્વમ્ અવિક્રિયત્વં ચોક્તમ્ ન જાયતે મ્રિયતે વા ઇત્ય્ આદિના । તત્ર યદ્ એવ આત્મ-વિષયં કિંચિદ્ ઉચ્યતે, તદ્ એતસ્માત્ લોકાર્થાન્ નાતિરિચ્યતે । કિંચિચ્ છબ્દતઃ પુનરુક્તમ્, કિંચિદ્ અર્થતઃ ઇતિ । દુર્બોધત્વાત્ આત્મ-વસ્તુનઃ પુનઃ પુનઃ પ્રસઙ્ગમ્ આપાદ્ય શબ્દાન્તરેણ તદ્ એવ વસ્તુ નિરૂપયતિ ભગવાન્ વાસુદેવઃ કથં નુ નામ સંસારિણામ્ અસંસારિત્વ-બુદ્ધિ-ગોચરતામ્ આપન્નં સત્ અવ્યક્તં તત્ત્વં સંસાર-નિવૃત્તયે સ્યાત્ ઇતિ

==============================
કિં ચ--
અવ્યક્તો ઽયમ્ અચિન્ત્યો ઽયમ્ અવિકાર્યો ઽયમ્ ઉચ્યતે ।
તસ્માદ્ એવં વિદિત્વૈનં નાનુશોચિતુમ્ અર્હસિ

અવ્યક્તઃ સર્વ-કરણાવિષયત્વાત્ ન વ્યજ્યત ઇતિ અવ્યક્તો ઽયમ્ આત્મા । અતએવ અચિન્ત્યો ઽયમ્ । યદ્ ધિ ઇન્દ્રિય-ગોચરસ્ તચ્ ચિન્તા-વિષયત્વમ્ આપદ્યતે । અયં ત્વ્ આત્મા અનિન્દ્રિય-ગોચરત્વાત્ અચિન્ત્યઃ । અતએવ અવિકાર્યઃ, યથા ક્ષીરં દધ્યાતઞ્ચનાદિના વિકારિ ન તથા અયમ્ આત્મા । નિરવયવત્વાચ્ ચાવિક્રિયઃ । ન હિ નિરવયવં કિંચિત્ વિક્રિયાત્મકં દૃષ્ટામ્ । અવિક્રિયત્વાત્ અવિકાર્યો ઽયમ્ આત્મા ઉચ્યતે । તસ્માત્ એવં યથોક્ત-પ્રકારેણ એનમ્ આત્માનં વિદિત્વા ત્વં ન અનુશોચિતુમ્ અર્હસિ હન્તાહમ્ એષામ્, મયૈતે હન્યન્ત ઇતિ

==============================
આત્મનો ઽનિત્યત્વમ્ અભ્યુપગમ્ય ઇદમ્ ઉચ્યતે ---
અથ ચૈનં નિત્યજાતં નિત્યં વા મન્યસે મૃતમ્ ।
તથાપિ ત્વં મહાબાહો નૈવં શોચિતુમ્ અર્હસિ

અથ ચ ઇતિ અભ્યુપગમાર્થઃ । એનં પ્રકૃતમ્ આત્માનં નિત્ય-જાતં લોક-પ્રસિદ્ધયા પ્રત્ય્ અનેક-શરીરોત્પત્તિ જાતો જાત ઇતિ મન્યસે । તથા પ્રતિ-તત્-તદ્-વિનાશં નિત્યં વા મન્યસે મૃતં મૃતો મૃત ઇતિ । તથાપિ તથાભાવે ઽપ્ય્ આત્મનિ ત્વં મહાબાહો, ન એવં શોચિતુમ્ અર્હસિ, જન્મવતો નાશો નાશવતો જન્મ ચેત્ય્ એતાવ્ અવશ્યંભાવિનાવ્ ઇતિ

==============================
તથા ચ સતિ--
જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુર્ ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ ।
તસ્માદ્ અપરિહાર્યે ઽર્થે ન ત્વં શોચિતુમ્ અર્હસિ

જાતસ્ય હિ લબ્ધ-જન્મનઃ ધ્રુવો ઽવ્યભિચારી મૃત્યુર્ મરણં ધ્રુવ જન્મ મૃતસ્ય ચ । તસ્માદ્ અપરિહાર્યો ઽયં જન્મ-મરણ-લક્ષણો ઽર્થઃ । તસ્મિન્ન્ અપરિહાર્યે ઽર્થે ન ત્વં શોચિતુમ્ અર્હસિ

==============================
કાર્ય-કરણ-સંઘાતાત્મ-કાન્યપિ ભૂતાન્ય્ ઉદ્દિશ્ય શોકો ન યુક્તઃ કર્તુમ્, યતઃ-
અવ્યક્તાદીનિ ભૂતાનિ વ્યક્ત-મધ્યાનિ ભારત ।
અવ્યક્ત-નિધનાન્ય્ એવ તત્ર કા પરિદેવના

અવ્યક્તાદીન્ય્ અવ્યક્તમ્ અદર્શનમ્ અનુપલબ્ધિઃ આદિર્ યેષાં ભૂતાનાં પુત્ર-મિત્રાદિ-કાર્ય-કરણ-સંઘાતાત્મકાનાં તાનિ અવ્યક્તદીનિ ભૂતાનિ પ્રાગ્-ઉત્પત્તેઃ, ઉત્પન્નાનિ ચ પ્રાઙ્-મરણાત્ વ્યક્ત-મધ્યાનિ । અવ્યક્ત-નિધનાન્ય્ એવ પુનર્ અવ્યક્તમ્ અદર્શનં નિધનં મરણં યેષાં તાનિ અવ્યક્ત-નિધનાનિ । મરણાદ્ ઊર્ધ્વમ્ અપ્ય્ અવ્યક્તતામ્ એવ પ્રતિપદ્યન્તે ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ચોક્તમ્ ---
અદર્શનાદ્ આપતિતઃ પુનશ્ ચાદર્શનં ગતઃ ।
નાસૌ તવ ન તસ્ય ત્વં વૃથા કા પરિદેવના ॥ [મહા. સ્ત્રી. 2.13] ઇતિ ।
તત્ર કા પરિદેવના કો વા પ્રલાપો ઽદૃષ્ટ-દૃષ્ટ-પ્રનષ્ટ-ભ્રાન્તિ-ભૂતેષુ ભૂતેષ્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
દુર્વિજ્ઞેયો ઽથં પ્રકૃત આત્મા । કિં ત્વામેવૈકમુપાલભે સાધારણે ભ્રાન્તિનિમિત્તે । કથં દુર્વિજ્ઞેયો ઽયમાત્મા ઇત્યત આહ ---
આશ્ચર્યવત્ પશ્યતિ કશ્ચિદ્ એનમ્
આશ્ચર્યવદ્ વદતિ તથૈવ ચાન્યઃ ।
આશ્ચર્યવચ્ ચૈનમ્ અન્યઃ શૃણોતિ
શ્રુત્વાપ્ય્ એનં વેદ ન ચૈવ કશ્ચિત્

આશ્ચર્યવત્ આશ્ચર્યમ્ અદૃષ્ટ-પૂર્વમ્ અદ્ભુતમ્ અકસ્માદ્ દૃશ્યમાનં તેન તુલ્યં આશ્ચર્યવત્ આશ્ચર્યમ્ ઇવ એનમ્ આત્માનં પશ્યતિ કશ્ચિત્ । આશ્ચર્યવદ્ એનં વદતિ તથૈવ ચાન્યઃ । આશ્ચર્યવચ્ ચ એનમ્ અન્યઃ સૃણોતિ । શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા ઉક્ત્વાપિ એનમ્ આત્માનં વેદ ન ચૈવ કશ્ચિત્ । અથવા યો ઽયમ્ આત્માનં પશ્યતિ સ આશ્ચર્ય-તુલ્યઃ, યો વદતિ ય ચ સૃણોતિ સો ઽનેક-સહસ્રેષુ કશ્ચિદ્ એવ ભવતિ । અતો દુર્બોધ આત્મા ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

==============================
અથેદાનીં પ્રકરણાર્થમ્ ઉપસંહરન્ બ્રૂતે -
દેહી નિત્યમ્ અવધ્યો ઽયં દેહે સર્વસ્ય ભારત ।
તસ્માત્ સર્વાણિ ભૂતાનિ ન ત્વં શોચિતુમ્ અર્હસિ

દેહી શરીરી નિત્યં સર્વદા સર્વાવસ્થાસુ અવધ્યઃ નિરવયવત્વાન્ નિત્યત્વાચ્ ચ । તત્ર અવધ્યો ઽયં દેહે શરીરે સર્વસ્ય સર્વ-ગતત્વાત્ સ્થાવરાદિષુ સ્થિતો ઽપિ સર્વસ્ય પ્રાણિ-જાતસ્ય દેહે વધ્યમાને ઽપ્ય્ અયં દેહી ન વધ્યો યસ્માત્, તસ્માદ્ ભીષ્માદીનિ સર્વાણિ ભૂતાનિ ઉદ્દિશ્ય ન ત્વં શોચિતુમ્ અર્હસિ

==============================
ઇહ પરમાર્થ-તત્ત્વાપેક્ષાયાં શોકો મોહો વા ન સંભવતીત્ય્ ઉક્તમ્ । ન કેવલં પરમાર્થ-તત્ત્વાપેક્ષાયામ્ એવ, કિં તુ ---
સ્વ-ધર્મમ્ અપિ ચાવેક્ષ્ય ન વિકમ્પિતુમ્ અર્હસિ ।
ધર્મ્યાદ્ ધિ યુદ્ધાચ્ છ્રેયો ઽન્યત્ ક્ષત્રિયસ્ય ન વિદ્યતે

સ્વધર્મમ્ અપિ સ્વો ધર્મઃ ક્ષત્રિયસ્ય યુદ્ધં તમ્ અપિ અવેક્ષ્ય ત્વં ન વિકમ્પિતું પ્રચલિતુમ્ નાર્હસિ ક્ષત્રિયસ્ય સ્વાભાવિકાદ્ ધર્માદ્ આત્મ-સ્વાભાવ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । તચ્ ચ યુદ્ધં પૃથિવી-જય-દ્વારેણ ધર્માર્થં પ્રજા-રક્ષણાર્થં ચેતિ ધર્માદ્ અનપેતં પરં ધર્મ્યમ્ । તસ્માદ્ ધર્મ્યાદ્ યુદ્ધાચ્ છ્રેયો ઽન્યત્ ક્ષત્રિયસ્ય ન વિદ્યતે હિ યસ્માત્

==============================
કુતશ્ ચ તત્ યુદ્ધં કર્તવ્યમ્ ઇતિ, ઉચ્યતે ---
યદૃચ્છયા ચોપપન્નં સ્વર્ગ-દ્વારમ્ અપાવૃતમ્ ।
સુખિનઃ ક્ષત્રિયાઃ પાર્થ લભન્તે યુદ્ધમ્ ઈદૃશમ્

યદૃચ્છયા ચ અપ્રાર્થિતતયા ઉપપન્નમ્ આગતં સ્વર્ગ-દ્વારમ્ અપાવૃતમ્ ઉદ્ઘાટિતં ય એતદ્ ઈદૃશં યુદ્ધં લભન્તે ક્ષત્રિયાઃ હે પાર્થ, કિં ન સુખિનસ્ તે ?

==============================
એતં કર્તવ્યતા-પ્રાપ્તમ્ અપિ -
અથ ચેત્ ત્વમ્ ઇમં ધર્મ્યં સંગ્રામં ન કરિષ્યસિ ।
તતઃ સ્વ-ધર્મં કીર્તિં ચ હિત્વા પાપમ્ અવાપ્સ્યસિ

અથ ચેત્ ત્વમ્ ઇમં ધર્મ્યં ધર્માદ્ અનપેતં વિહિતં સંગ્રામં યુદ્ધં ન કરિષ્યસિ ચેત્, તતઃ તદ્-અકરણાત્ સ્વધર્મં કીર્તિં ચ મહા-દેવાદિ-સમાગમ-નિમિત્તાં હિત્વા કેવલં પાપમ્ અવાપ્સ્યસિ

==============================
ન કેવલં સ્વધર્મ-કીર્તિ-પરિત્યાગઃ -
અકીર્તિં ચાપિ ભૂતાનિ કથયિષ્યન્તિ તે ઽવ્યયામ્ ।
સંભાવિતસ્ય ચાકીર્તિર્ મરણાદ્ અતિરિચ્યતે

અકીર્તિં ચાપિ યુદ્ધા ભૂતાનિ કથયિષ્યન્તિ તે તવ અવ્યયાં દીર્ઘ-કાલામ્ । ધર્માત્મા શૂર ઇત્ય્ એવમ્ આદિભિઃ ગુણૈઃ સંભાવિતસ્ય ચ અકીર્તિઃ મરણાત્ અતિરિચ્યતે, સંભાવિતસ્ય ચ અકીર્તેઃ વરં મરણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
કિં ચ--
ભયાદ્ રણાદ્ ઉપરતં મંસ્યન્તે ત્વાં મહારથાઃ ।
યેષાં ચ ત્વં બહુમતો ભૂત્વા યાસ્યસિ લાઘવમ્

ભયાત્ કર્ણાદિભ્યઃ રણાત્ યુદ્ધાત્ ઉપરતં નિવૃત્તં મંસ્યન્તે ચિન્તયિષ્યન્તિ ન કૃપયેતિ ત્વાં મહારથાઃ દુર્યોધન-પ્રભૃતયઃ । યેષાં ચ ત્વં દુર્યોધનાદીનાં બહુ-મતો બહુભિર્ ગુણૈર્ યુક્તઃ ઇત્ય્ એવં મતઃ બહુમતો ભૂત્વા પુનર્ યાસ્યસિ લાઘવં લઘુ-ભાવમ્

==============================
કિં ચ --
અવાચ્ય-વાદાંશ્ ચ બહૂન્ વદિષ્યન્તિ તવાહિતાઃ ।
નિન્દન્તસ્ તવ સામર્થ્યં તતો દુઃખતરં નુ કિમ્

અવાચ્ય-વાદાન્ અવક્તવ્ય-વાદાંશ્ ચ બહૂન્ અનેક-પ્રકારાન્ વદિષ્યન્તિ તવાહિતાઃ શત્રવઃ નિન્દન્તઃ કુત્સયન્તઃ તવ ત્વદીયં સામર્થ્યં નિવાત-કવચાદિ-યુદ્ધ-નિમિત્તમ્ । તતસ્ તસ્માત્ નિન્દા-પ્રાપ્તેર્ દુઃખાત્ દુઃખતરં નુ કિમ્ ? તતઃ કષ્ટતરં દુઃખં નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ

==============================
યુરા પુનઃ ક્રિયમાણે કર્ણાદિભિઃ-
હતો વા પ્રાપ્સ્યસિ સ્વર્ગં જિત્વા વા ભોક્ષ્યસે મહીમ્ ।
તસ્માદ્ ઉત્તિષ્ઠ કૌન્તેય યુદ્ધાય કૃત-નિશ્ચયઃ

હતો વા પ્રાપ્સ્યસિ સ્વર્ગમ્, હતઃ સન્ સ્વર્ગં પ્રાપ્સ્યસિ । જિત્વા વા કર્ણાદીન્ શૂરાન્ ભોક્ષ્યસે મહીમ્ । ઉભયથાપિ તવ લાભ એવેત્ય્ અભિપ્રાયઃ । યત એવં તસ્માત્ ઉત્તિષ્ઠ કૌન્તેય યુદ્ધાય કૃતાનિ ચ યઃ જેષ્યામિ શત્રૂન્, મરિષ્યામિ વા ઇતિ નિશ્ચયં કૃત્વેત્ય્ અર્થઃ

==============================
તત્ર યુદ્ધં સ્વધર્મ ઇત્ય્ એવં યુધ્યમાનસ્યોપદેશમ્ ઇમં સૃણુ -
સુખ-દુઃખે સમે કૃત્વા લાભાલાભૌ જયાજયૌ ।
તતો યુદ્ધાય યુજ્યસ્વ નૈવં પાપમ્ અવાપ્સ્યસિ

સુખ-દુઃખે સમે તુલ્યે કૃત્વા, રાગ-દ્વેષાવ્ અપ્ય્ અકૃત્વેત્ય્ એતત્ । તથા લાભાલાભૌ જયાજયૌ ચ સમૌ કૃત્વા તતો યુદ્ધાય યુજ્યસ્વ ઘટાસ્વ । ન એવં યુદ્ધં કુર્વન્ પાપમ્ અવાપ્સ્યસિ । ઇત્ય્ એષ ઉપદેશઃ પ્રાસઙ્ગિકઃ

==============================
શોક-મોહાપનયનાય લૌકિકો ન્યાયઃ સ્વધર્મમ્ અપિ ચાવેક્ષ્ય ઇત્ય્ આદ્યૈઃ લોકૈર્ ઉક્તઃ, ન તુ તાત્પર્યેણ । પરમાર્થ-દર્શનમ્ ઇહ પ્રકૃતમ્ । તચ્ ચોક્તમ્ ઉપસંહ્રિયતે -- એષા તે ઽભિહિતા ઇતિ શાસ્ત્ર-વિષય-વિભાગ-પ્રદર્શનાય । ઇહ હિ પ્રદર્શિતે પુનઃ શાસ્ત્ર-વિષય-વિભાગે ઉપરિષ્ટાત્ જ્ઞાન-યોગેન સાંખ્યાનાં કર્મ-યોગેન યોગિનામ્ ઇતિ નિષ્ઠા-દ્વય-વિષયં શાસ્ત્રં સુખં પ્રવર્તિષ્યતે, શ્રોતારશ્ ચ વિષય-વિભાગેન સુખં ગ્રહીષ્યન્તિ ઇત્ય્ અત આહ ---
એષા તે ઽભિહિતા સાંખ્યે બુદ્ધિર્ યોગે ત્વ્ ઇમાં શૃણુ ।
બુદ્ધ્યા યુક્તો યયા પાર્થ કર્મબન્ધં પ્રહાસ્યસિ

એષા તે તુભ્યમ્ અભિહિતા ઉક્તા સાંખ્યે પરમાર્થ-વસ્તુ-વિવેક-વિષયે બુદ્ધિર્ જ્ઞાનં સાક્ષાત્ શોક-મોહાદિ-સંસાર-હેતુ-દોષ-નિવૃત્તિ-કારણમ્ । યોગે તુ તત્-પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયે નિઃસઙ્ગતયા દ્વન્દ્વ-પ્રહાણ-પૂર્વકમ્ ઈશ્વરારાધનાર્થે કર્મ-યોગે કર્માનુષ્ઠાને સમાધિ-યોગે ચેમામ્ અનન્તરમ્ એવોચ્યમાનાં બુદ્ધિં શૃણુ । તાં ચ બુદ્ધિં સ્તૌતિ પ્રરોચનાર્થમ્ -- બુદ્ધ્યા યયા યોગ-વિષયયા યુક્તઃ । હે પાર્થ, કર્મ-બન્ધં કર્મૈવ ધર્માધર્માખ્યો બન્ધઃ કર્મ-બન્ધસ્ તં પ્રહાસ્યસિ ઈશ્વર-પ્રસાદ-નિમિત્ત-જ્ઞાન-પ્રાપ્તેર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

==============================
કિં ચાન્યત્ --
નેહાભિક્રમ-નાશો ઽસ્તિ પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે ।
સ્વલ્પમ્ અપ્ય્ અસ્ય ધર્મસ્ય ત્રાયતે મહતો ભયાત્

નેહ મોક્ષ-માર્ગે કર્મ-યોગે અભિક્રમ-નાશો ઽભિક્રમણમ્ અભિક્રમઃ પ્રારમ્ભસ્ તસ્ય નાશો નાસ્તિ યથા કૃષ્યાદેઃ । યોગ-વિષયે પ્રારમ્ભસ્ય ન અનૈકાન્તિક-ફલત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં ચ નાપિ ચિકિત્સાવત્ પ્રત્યવાયો વિદ્યતે ભવતિ । કિં તુ સ્વલ્પમ્ અપિ અસ્ય ધર્મસ્ય યોગ-ધર્મસ્ય અનુષ્ઠિતં ત્રાયતે રક્ષતિ મહતઃ ભયાત્ સંસાર-ભયાત્ જન્મ-મરણાદિ-લક્ષણાત્

==============================
યેયં સાંખ્યે બુદ્ધિર્ ઉક્તા યોગે ચ, વક્ષ્યમાણ-લક્ષણા સા -
વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિર્ એકેહ કુરુ-નન્દન ।
બહુ-શાખા હ્ય્ અનન્તાશ્ ચ બુદ્ધયો ઽવ્યવસાયિનામ્

વ્યવસાયાત્મિકા નિશ્ચય-સ્વભાવા એકા એવ બુદ્ધિર્ ઇતર-વિપરીત-બુદ્ધિ-શાખા-ભેદસ્ય વાધિકા, સમ્યક્-પ્રમાણ-જનિતત્વાત્, ઇહ શ્રેયો-માર્ગે । હે કુરુનન્દન ! યાઃ પુનર્ ઇતરા વિપરીત-બુદ્ધયઃ, યાસાં શાખા-ભેદ-પ્રચાર-વશાત્ અનન્તો ઽપારો ઽનુપરતઃ
સંસારો નિત્ય-પ્રતતો વિસ્તીર્ણો ભવતિ, પ્રમાણ-જનિત-વિવેક-બુદ્ધિ-નિમિત્ત-વશાચ્ ચ ઉપરતાસ્વ્ અનન્ત-ભેદ-બુદ્ધિષુ સંસારો ઽપ્ય્ ઉપરમતે તા બુદ્ધયો બહુ-શાખાઃ બહ્વ્વયઃ શાખાઃ યાસાં તાઃ બહુ-શાખાઃ, બહુ-ભેદા ઇત્ય્ એતત્ । પ્રતિશાખા-ભેદેન હ્ય્ અનન્તા ચ બુદ્ધયઃ । કેષામ્ ? અવ્યવસાયિનાં પ્રમાણ-જનિત-વિવેક-બુદ્ધિ-રહિતાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
યેષાં વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિર્ નાસ્તિ તે--
યામ્ ઇમાં પુષ્પિતાં વાચં પ્રવદન્ત્ય્ અવિપશ્ચિતઃ ।
વેદ-વાદ-રતાઃ પાર્થ નાન્યદ્ અસ્તીતિ વાદિનઃ

યામ્ ઇમાં વક્ષ્યમાણાં પુષ્પિતાં પુષ્પિત ઇવ વૃક્ષઃ શોભમાનાં શ્રૂયમાણ-રમણીયાં વાચં વાક્ય-લક્ષણાં પ્રવદન્તિ । કે ? અવિપશ્ચિતો ઽમેધસો ઽવિવેકિન ઇત્ય્ અર્થઃ । વેદ-વાદ-રતાઃ બહ્વ્ય્-અર્થ-વાદ-ફલ-સાધન-પ્રકાશકેષુ વેદ-વાક્યેષુ રતાઃ હે પાર્થ, ન અન્યત્ સ્વર્ગ-પ્રાપ્ત્ય્-આદિ-ફલ-સાધનેભ્યઃ કર્મભ્યો ઽસ્તિ ઇત્ય્ એવં વાદિનઃ વદન-શીલાઃ

==============================
તે ચ --
કામાત્માનઃ સ્વર્ગ-પરા જન્મ-કર્મ-ફલ-પ્રદામ્ ।
ક્રિયા-વિશેષ-બહુલાં ભોગૈશ્વર્ય-ગતિં પ્રતિ

કામાત્માનઃ કામસ્વભાવાઃ, કામપરા ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્વર્ગ-પરાઃ સ્વર્ગઃ પરઃ પુરુષાર્થઃ યેષાં તે સ્વર્ગ-પરાઃ સ્વર્ગ-પ્રધાનાઃ । જન્મ-કર્મ-ફલ-પ્રદાં કર્મણઃ ફલં કર્મ-ફલં જન્મૈવ કર્મ-ફલં જન્મ-કર્મ-ફલં તત્ પ્રદદાતીતિ જન્મ-કર્મ-ફલ-પ્રદા, તાં વાચમ્ । પ્રવદન્તિ ઇત્ય્ અનુષજ્યતે । ક્રિયા-વિશેષ-બહુલાં ક્રિયાણાં વિશેષાઃ ક્રિયા-વિશેષાઃ તે બહુલા યસ્યાં વાચિ તાં સ્વર્ગ-પશુ-પુત્રાદ્ય્-અર્થાઃ યયા વાચા બાહુલ્યેન પ્રકાશ્યન્તે । ભોગૈશ્વર્ય-ગતિં પ્રતિ ભોગશ્ ચ ઐશ્વર્યં ચ ભોગૈશ્વર્યે, તયોર્ ગતિઃ પ્રાપ્તિઃ ભોગૈશ્વર્ય-ગતિઃ, તાં પ્રતિ સાધન-ભૂતાઃ યે ક્રિયા-વિશેષાઃ તદ્-બહુલાં તાં વાચં પ્રવદન્તઃ મૂઢાઃ સંસારે પરિવર્તન્તે ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

==============================
તેષાં ચ -
ભોગૈશ્વર્ય-પ્રસક્તાનાં તયાપહૃત-ચેતસામ્ ।
વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિઃ સમાધૌ ન વિધીયતે

ભોગૈશ્વર્ય-પ્રસક્તાનાં ભોગઃ કર્તવ્યઃ ચૈશ્વર્યં ચ ઇતિ ભોગૈશ્વર્યયોર્ એવ પ્રણયવતાં તદ્-આત્મ-ભૂતાનામ્ । તયા ક્રિયા-વિશેષ-બહુલયા વાચા અપહૃત-ચેતસામ્ આચ્છાદિત-વિવેક-પ્રજ્ઞાનાં વ્યવસાયાત્મિકા સાંખ્યે યોગે વા બુદ્ધિઃ સમાધૌ સમાધીયતે અસ્મિન્ પુરુષોપભોગાય સર્વમ્ ઇતિ સમાધિઃ અન્તઃકરણં બુદ્ધિઃ તસ્મિન્ સમાધૌ, ન વિધીયતે ન ભવતિ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
ય એવં વિવેક-બુદ્ધિ-રહિતાઃ તેષાં કામાત્મનાં યત્ ફલં તદ્ આહ -
ત્રૈગુણ્ય-વિષયા વેદા નિસ્ત્રૈગુણ્યો ભવાર્જુન ।
નિર્દ્વન્દ્વો નિત્ય-સત્ત્વ-સ્થો નિર્યોગ-ક્ષેમ આત્મવાન્

ત્રૈગુણ્ય-વિષયાઃ ત્રૈગુણ્યં સંસારો વિષયઃ પ્રકાશયિતવ્યઃ યેષાં તે વેદાઃ ત્રૈગુણ્ય-વિષયાઃ । ત્વં તુ નિસ્ત્રૈગુણ્યો ભવ અર્જુન, નિષ્કામો ભવ ઇત્ય્ અર્થઃ । નિર્દ્વન્દ્વઃ સુખ-દુઃખ-હેતૂ સ-પ્રતિપક્ષૌ પદાર્થૌ દ્વન્દ્વ-શબ્દ-વાચ્યૌ । તતઃ નિર્ગતઃ નિર્દ્વન્દ્વો ભવ । નિત્ય-સત્ત્વ-સ્થઃ સદા સત્ત્વ-ગુણાશ્રિતો ભવ । તથા નિર્યોગ-ક્ષેમો ઽનુપાત્તસ્ય ઉપાદાનં યોગઃ, ઉપાત્તસ્ય રક્ષણં ક્ષેમઃ, યોગ-ક્ષેમ-પ્રધાનસ્ય શ્રેયસિ પ્રવૃત્તિર્ દુષ્કરા ઇત્ય્ અતઃ નિર્યોગ-ક્ષેમો ભવ । આત્મવાન્ અપ્રમત્તશ્ ચ ભવ । એષ તવ ઉપદેશઃ સ્વ-ધર્મમ્ અનુતિષ્ઠતઃ

==============================
સર્વેષુ વેદોક્તેષુ કર્મસુ યાન્ય્ ઉક્તાન્ય્ અનન્તાનિ ફલાનિ તાનિ નાપેક્ષ્યન્તે ચેત્, કિમ્ અર્થં તાનિ ઈશ્વરાયેત્ય્ અનુષ્ઠીયન્તે ઇત્ય્ ઉચ્યતે । સૃણુ -
યાવાન્ અર્થ ઉદપાને સર્વતઃ સંપ્લુતોદકે ।
તાવાન્ સર્વેષુ વેદેષુ બ્રાહ્મણસ્ય વિજાનતઃ

યથા લોકે કૂપ-તડાગાદ્ય્-અનેકસ્મિન્ ઉદપાને પરિચ્છિન્નોદકે યાવાન્ યાવત્-પરિમાણઃ સ્નાન-પાનાદિર્ અર્થઃ ફલં પ્રયોજનં સ સર્વો ઽર્થઃ સર્વતઃ સંપ્લુતોદકે ઽપિ યો ઽર્થઃ તાવાન્ એવ સંપદ્યતે, તત્ર અન્તર્ભવતીત્ય્ અર્થઃ । એવં તાવાન્ તાવત્-પરિમાણ એવ સંપદ્યતે સર્વેષુ વેદેષુ વેદોક્તેષુ કર્મસુ યો ઽર્થઃ યત્ કર્મ-ફલં સો ઽર્થઃ બ્રાહ્મણસ્ય સંન્યાસિનઃ પરમાર્થ-તત્ત્વં વિજાનતઃ યો ઽર્થઃ યત્ વિજ્ઞાન-ફલં સર્વતઃ સંપ્લુતોદક-સ્થાનીયં તસ્મિન્ તાવાન્ એવ સંપદ્યતે તત્રૈવાન્તર્ભવતીત્ય્ અર્થઃ । યથા કૃતાય વિજિતાયાધરેયાઃ સંયન્ત્ય્ એવમ્ એનં સર્વં તદ્ અભિસમેતિ યત્ કિંચિત્ પ્રજાઃ સાધુ કુર્વન્તિ યસ્ તદ્ વેદ યત્ સ વેદ [છાઉ 4.1.2] ઇતિ શ્રુતેઃ । સર્વં કર્માખિલમ્ ઇતિ ચ વક્ષ્યતિ । તસ્માત્ પ્રાક્ જ્ઞાન-નિષ્ઠાધિકાર-પ્રાપ્તેઃ કર્મણ્ય્ અધિકૃતેન
કૂપ-તડાગાદ્ય્-અર્થ-સ્થાનીયમ્ અપિ કર્મ કર્તવ્યમ્

==============================
તવ ચ -
કર્મણ્ય્ એવાધિકારસ્ તે મા ફલેષુ કદાચન ।
મા કર્મ-ફલ-હેતુર્ ભૂર્ મા તે સઙ્ગો ઽસ્ત્વ્ અકર્મણિ

કર્મણ્ય્ એવાધિકારો ન જ્ઞાન-નિષ્ઠાયાં તે તવ । તત્ર ચ કર્મ કુર્વતઃ મા ફલેષુ અધિકારો ઽસ્તુ, કર્મ-ફલ-તૃષ્ણા મા ભૂત્ કદાચન કસ્યાંચિદ્ અપ્ય્ અવસ્થાયામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદા કર્મ-ફલે તૃષ્ણા તે સ્યાત્ તદા કર્મ-ફલ-પ્રાપ્તેર્ હેતુઃ સ્યાઃ, એવં મા કર્મ-ફલ-હેતુઃ ભૂઃ । યદા હિ કર્મ-ફલ-તૃષ્ણા-પ્રયુક્તઃ કર્મણિ પ્રવર્તતે તદા કર્મ-ફલસ્યૈવ જન્મનો હેતુર્ ભવેત્ । યદિ કર્મ-ફલં નેષ્યતે, કિં કર્મણા દુઃખ-રૂપેણ ? ઇતિ મા તે તવ સઙ્ગો ઽસ્ત્વ્ અકર્મણિ અકરણે પ્રીતિર્ મા ભૂત્

==============================
યદિ કર્મ-ફલ-પ્રયુક્તેન ન કર્તવ્યં કર્મ, કથં તર્હિ કર્તવ્યમ્ ઇતિ । ઉચ્યતે -
યોગસ્થઃ કુરુ કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ધનંજય ।
સિદ્ધ્ય્-અસિદ્ધ્યોઃ સમો ભૂત્વા સમત્વં યોગ ઉચ્યતે

યોગ-સ્થઃ સન્ કુરુ કર્માણિ કેવલમ્ ઈશ્વરાર્થમ્ । તત્રાપીશ્વરો મે તુષ્યતુ ઇતિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ધનંજય । ફલ-તૃષ્ણા-શૂન્યેન ક્રિયમાણે કર્મણિ સત્ત્વ-શુદ્ધિજા જ્ઞાન-પ્રાપ્તિ-લક્ષણા સિદ્ધિઃ, તદ્-વિપર્યયજા અસિદ્ધિઃ, તયોઃ સિદ્ધ્ય્-અસિદ્ધ્યોર્ અપિ સમઃ તુલ્યો ભૂત્વા કુરુ કર્માણિ । કો ઽસૌ યોગો યત્ર-સ્થઃ કુરુ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ? ઇદમ્ એવ તત્ --- સિદ્ધ્ય્-અસિદ્ધ્યોઃ સમત્વં યોગ ઉચ્યતે

==============================
યત્ પુનઃ સમત્વ-બુદ્ધિ-યુક્તમ્ ઈશ્વરારાધનાર્થં કર્મોક્તમ્, એતસ્માત્ કર્મણઃ --
દૂરેણ હ્ય્ અવરં કર્મ બુદ્ધિ-યોગાદ્ ધનંજય ।
બુદ્ધૌ શરણમ્ અન્વિચ્છ કૃપણાઃ ફલ-હેતવઃ

દૂરેણ અતિવિપ્રકર્ષેણ અત્યન્તમ્ એવ હ્ય્ અવરમ્ અધમં નિકૃષ્ટં કર્મ ફલાર્થિના ક્રિયમાણં બુદ્ધિ-યોગાત્ સમત્વ-બુદ્ધિ-યુક્તાત્ કર્મણઃ, જન્મ-મરણાદિ-હેતુત્વાત્ । હે ધનંજય, યત એવં તતઃ યોગ-વિષયાયાં બુદ્ધૌ તત્-પરિપાક-જાયાં વા સાંખ્ય-બુદ્ધૌ શરણમ્ આશ્રયમ્ અભય-પ્રાપ્તિ-કારણમ્ અન્વિચ્છ પ્રાર્થયસ્વ, પરમાર્થ-જ્ઞાન-શરણો ભવેત્ય્ અર્થઃ । યતો ઽવરં કર્મ કુર્વાણાઃ કૃપણાઃ દીનાઃ ફલ-હેતવઃ ફલ-તૃષ્ણા-પ્રયુક્તાઃ સન્તઃ, યો વા એતદ્ અક્ષરં ગાર્ગ્ય્ અવિદિત્વાસ્માલ્ લોકાત્ પ્રૈતિ સ કૃપણઃ [બૌ 3.8.10] ઇતિ શ્રુતેઃ

==============================
સમત્વ-બુદ્ધિ-યુક્તઃ સન્ સ્વધર્મમ્ અનુતિષ્ઠન્ યત્ ફલં પ્રાપ્નોતિ તચ્ છૃણુ --
બુદ્ધિ-યુક્તો જહાતીહ ઉભે સુકૃત-દુષ્કૃતે ।
તસ્માદ્ યોગાય યુજ્યસ્વ યોગઃ કર્મસુ કૌશલમ્

બુદ્ધિ-યુક્તઃ કર્મ-સમત્વ-વિષયયા બુદ્ધ્યા યુક્તો બુદ્ધિ-યુક્તઃ સઃ જહાતિ પરિત્યજતિ ઇહ અસ્મિન્ લોકે ઉભે સુકૃત-દુષ્કૃતે પુણ્ય-પાપે સત્ત્વ-શુદ્ધિ-જ્ઞાન-પ્રાપ્તિ-દ્વારેણ યતઃ, તસ્માત્ સમત્વ-બુદ્ધિ-યોગાય યુજ્યસ્વ ઘટાસ્વ । યોગો હિ કર્મસુ કૌશલમ્ સ્વ-ધર્માખ્યેષુ કર્મસુ વર્તમાનસ્ય યા સિદ્ધ્ય્-અસિદ્ધ્યોઃ સમત્વ-બુદ્ધિર્ ઈશ્વરાર્પિત-ચેતસ્તયા તત્ કૌશલં કુશલ-ભાવઃ । તદ્ ધિ કૌશલં યદ્ બન્ધન-સ્વભાવાન્ય્ અપિ કર્માણિ સમત્વ-બુદ્ધ્યા સ્વભાવાન્ નિવર્તન્તે । તસ્માત્ સમત્વ-બુદ્ધિ-યુક્તો ભવ ત્વમ્

==============================
યસ્માત્ -
કર્મજં બુદ્ધિ-યુક્તા હિ ફલં ત્યક્ત્વા મનીષિણઃ ।
જન્મ-બન્ધ-વિનિર્મુક્તાઃ પદં ગચ્છન્ત્ય્ અનામયમ્

કર્મજં ફલં ત્યક્ત્વા ઇતિ વ્યવહિતેન સમ્બન્ધઃ । ઇષ્ટાનિષ્ટ-દેહ-પ્રાપ્તિઃ કર્મજં ફલં કર્મભ્યો જાતં બુદ્ધિ-યુક્તાઃ સમત્વ-બુદ્ધિ-યુક્તાઃ સન્તઃ હિ યસ્માત્ ફલં ત્યક્ત્વા પરિત્યજ્ય મનીષિણઃ જ્ઞાનિનો ભૂત્વા, જન્મ-બન્ધ-વિનિર્મુક્તાઃ જન્મૈવ બન્ધઃ જન્મ-બન્ધઃ તેન વિનિર્મુક્તાઃ જીવન્ત એવ જન્મ-બન્ધાત્ વિનિર્મુક્તાઃ સન્તઃ, પદં પરમં વિષ્ણોઃ મોક્ષાખ્યં ગચ્છન્તિ અનામયં સર્વોપદ્રવ-રહિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અથવા બુદ્ધિ-યોગાદ્ ધનંજય ઇત્ય્ આરભ્ય પરમાર્થ-દર્શન-લક્ષણૈવ સર્વતઃ સંપ્લુતોદક-સ્થાનીયા કર્મ-યોગજ-સત્ત્વ-શુદ્ધ-જનિતા બુદ્ધિર્ દર્શિતા, સાક્ષાત્-સુકૃત-દુષ્કૃત-પ્રહાણાદિ-હેતુત્વ-શ્રવણાત્

==============================
યોગાનુષ્ઠાન-જનિત-સત્ત્વ-શુદ્ધજા બુદ્ધિઃ કદા પ્રાપ્સ્યતે ઇત્ય્ ઉચ્યતે ---
યદા તે મોહ-કલિલં બુદ્ધિર્ વ્યતિતરિષ્યતિ ।
તદા ગન્તાસિ નિર્વેદં શ્રોતવ્યસ્ય શ્રુતસ્ય ચ

યદા યસ્મિન્ કાલે તે તવ મોહ-કલિલં મોહાત્મકમ્ અવિવેક-રૂપં કાલુષ્યં યેન આત્માનાત્મ-વિવેક-બોધં કલુષીકૃત્ય વિષયં પ્રત્યન્તઃ-કરણં પ્રવર્તતે, તત્ તવ બુદ્ધિઃ વ્યતિતરિષ્યતિ વ્યતિક્રમિષ્યતિ, અતિશુદ્ધ-ભાવમ્ આપાત્ર્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ । તદા તસ્મિન્ કાલે ગન્તાસિ પ્રાપ્સ્યસિ નિર્વેદં વૈરાગ્યં શ્રોતવ્યસ્ય શ્રુતસ્ય ચ, તદા શ્રોતવ્યં શ્રુતં ચ તે નિષ્ફલં પ્રતિભાતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ

==============================
મોહ-કલિલાત્યય-દ્વારેણ લબ્ધાત્મ-વિવેકજ-પ્રજ્ઞઃ કદા કર્મ-યોગજં ફલં પરમાર્થ-યોગમ્ અવાપ્સ્યામીતિ ચેત્, તત્ સૃણુ --
શ્રુતિ-વિપ્રતિપન્ના તે યદા સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલા ।
સમાધાવ્ અચલા બુદ્ધિસ્ તદા યોગમ્ અવાપ્સ્યસ્યિ

શ્રુતિ-વિપ્રતિન્ના અનેક-સાધ્ય-સાધન-સંબન્ધ-પ્રકાશન-શ્રુતિભિઃ શ્રવણૈઃ પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિ-લક્ષણૈઃ વિપ્રતિપન્ના નાના-પ્રતિન્ના વિક્ષિપ્તા સતી તે તવ બુદ્ધિર્ યદા યસ્મિન્ કાલે સ્થાસ્યતિ સ્થિરીભૂતા ભવિષ્યતિ નિશ્ચલા વિક્ષેપ-ચલન-વર્જિતા સતી સમાધૌ, સમાધીયતે ચિત્તમ્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ સમાધિર્ આત્મા, તસ્મિન્ આત્મનિ ઇત્ય્ એતત્ । અચલા તત્રાપિ વિકલ્પ-વર્જિતા ઇત્ય્ એતત્ । બુદ્ધિર્ અન્તઃકરણમ્ । તદા તસ્મિન્ કાલે યોગમ્ અવાપ્સ્યસિ વિવેક-પ્રજ્ઞાં સમાધિં પ્રાપ્સ્યસિ

==============================
પ્રશ્નબીજં પ્રતિલભ્ય અર્જુન ઉવાચલબ્ધસમાધિપ્રજ્ઞસ્ય લક્ષણબુભુત્સયા ---
અર્જુન ઉવાચ-
અર્જુન ઉવાચ
સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય કા ભાષા સમાધિ-સ્થસ્ય કેશવ ।
સ્થિત-ધીઃ કિં પ્રભાષેત કિમ્ આસીત વ્રજેત કિમ્

સ્થિતા પ્રતિષ્ઠિતા અહમ્ અસ્મિ પરં બ્રહ્મ ઇતિ પ્રજ્ઞા યસ્ય સઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ તસ્ય સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય કા ભાષા કિં ભાષણં વચનં કથમ્ અસૌ પરૈર્ ભાષ્યતે સમાધિ-સ્થસ્ય સમાધૌ સ્થિતસ્ય હે કેશવ । સ્થિત-ધીઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞઃ સ્વયં વા કિં પ્રભાષેત । કિમ્ આસીત વ્રજેત કિમ્ આસનં વ્રજનં વા તસ્ય કથમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય લક્ષણમ્ અનેન લોકેન પૃચ્છયતે

==============================
યો હ્ય્ આદિત એવ સંન્યસ્ય કર્માણિ જ્ઞાન-યોગ-નિષ્ઠાયાં પ્રવૃત્તઃ, યશ્ ચ કર્મ-યોગેન, તયોઃ પ્રજહાતિ ઇત્ય્ આરભ્ય આ અધ્યાય-પરિસમાપ્તેઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞ-લક્ષણં સાધનં ચોપદિશ્યતે । સર્વત્રૈવ હિ અધ્યાત્મ-શાસ્ત્રે કૃતાર્થ-લક્ષણાનિ યાનિ તાન્ય્ એવ સાધનાનિ ઉપદિશ્યન્તે, યત્ન-સાધ્યત્વાત્ । યાનિ યત્ન-સાધ્યાનિ સાધનાનિ લક્ષણાનિ ચ ભવન્તિ તાનિ શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ--
પ્રજહાતિ યદા કામાન્ સર્વાન્ પાર્થ મનો-ગતાન્ ।
આત્મન્ય્ એવાત્મના તુષ્ટઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ તદોચ્યતે

પ્રજહાતિ પ્રકર્ષેણ જહાતિ પરિત્યજતિ યદા યસ્મિન્ કાલે સર્વાન્ સમસ્તાન્ કામાન્ ઇચ્છા-ભેદાન્ હે પાર્થ, મનો-ગતાન્ મનસિ પ્રવિષ્ટાઅન્ હૃદિ પ્રવિષ્ટાન્ । સર્વ-કામ-પરિત્યાગે તુષ્ટિ-કારણાભાવાત્ શરીર-ધારણ-નિમિત્ત-શેષે ચ સતિ ઉન્મત્ત-પ્રમત્તસ્યેવ પ્રવૃત્તિઃ પ્રાપ્તા, ઇત્ય્ અત ઉચ્યતે --- આત્મન્ય્ એવ પ્રત્યગ્-આત્મ-સ્વરૂપે એવ આત્મના સ્વેનૈવ બાહ્ય-લાભ-નિરપેક્ષસ્ તુષ્ટાઃ પરમાર્થ-દર્શનામૃત-રસ-લાભેન અન્યસ્માદ્ અલં-પ્રત્યયવાન્ સ્થિત-પ્રજ્ઞઃ સ્થિતા પ્રતિષ્ઠિતા આત્માનાત્મ-વિવેકજા પ્રજ્ઞા યસ્ય સઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞઃ વિદ્વાન્ તદા ઉચ્યતે । ત્યક્ત-પુત્ર-વિત્ત-લોકૈષણઃ સંન્યાસી આત્મારામ આત્મ-ક્રીડાઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
કિં ચ --
દુઃખેષ્વ્ અનુદ્વિગ્ન-મનાઃ સુખેષુ વિગત-સ્પૃહઃ ।
વીત-રાગ-ભય-ક્રોધઃ સ્થિત-ધીર્ મુનિર્ ઉચ્યતે

દુઃખેષ્વ્ આધ્યાત્મિકાદિષુ પ્રાપ્તેષુ ન ઉદ્વિગ્નં ન પ્રક્ષુભિતં દુઃખ-પ્રાપ્તૌ મનો યસ્ય સો ઽયમ્ અનુદ્વિગ્ન-મનાઃ । તથા સુખેષુ પ્રાપ્તેષુ વિગતા સ્પૃહા તૃષ્ણા યસ્ય, ન અગ્નિર્ ઇવ ઇન્ધનાદ્ય્-આધાને સુખાન્ય્ અનુ વિવર્ધતે સ વિગત-સ્પૃહઃ । વીત-રાગ-ભય-ક્રોધઃ રાગ ચ ભયં ચ ક્રોધ ચ વીતા વિગતા યસ્માત્ સ વીત-રાગ-ભય-ક્રોધઃ । સ્થિત-ધીઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞો મુનિઃ સંન્યાસી તદા ઉચ્યતે

==============================
કિં ચ--
યઃ સર્વત્રાનભિસ્નેહસ્ તત્ તત્ પ્રાપ્ય શુભાશુભમ્ ।
નાભિનન્દતિ ન દ્વેષ્ટિ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા

યઃ મુનિઃ સર્વત્ર દેહ-જીવિતાદિષ્વ્ અપિ અનભિસ્નેહો ઽભિસ્નેહ-વર્જિતસ્ તત્ તત્ પ્રાપ્ય શુભાશુભં તત્ તત્ શુભં અશુભં વા લબ્ધ્વા નાભિનન્દતિ ન દ્વેષ્ટિ શુભં પ્રાપ્ય ન તુષ્યતિ ન હૃષ્યતિ, અશુભં ચ પ્રાપ્ય ન દ્વેષ્ટિ ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્ય એવં હર્ષ-વિષાદ-વર્જિતસ્ય વિવેકજા પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ભવતિ

==============================
કિં ચ --
યદા સંહરતે ચાયં કૂર્મો ઽઙ્ગાનીવ સર્વશઃ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યસ્ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા

યદા સંહરતે સમ્યગ્ ઉપસંહરતે ચાયં જ્ઞાન-નિષ્ઠાયાં પ્રવૃત્તો યતિઃ કૂર્મો ઽઙ્ગાનિ ઇવ યથા કૂર્મો ભયાત્ સ્વાન્ય્ અઙ્ગાનિ ઉપસંહરતિ સર્વશઃ સર્વતઃ, એવં જ્ઞાન-નિષ્ઠઃ ઇન્દ્રિયાણિ ઇન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ સર્વ-વિષયેભ્ય ઉપસંહરતે । તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ઇત્ય્ ઉક્તાર્થં વાક્યમ્

==============================
તત્ર વિષયાન્ અનાહરતઃ આતુરસ્યાપિ ઇન્દ્રિયાણિ કૂર્માઙ્ગાનીવ સંહ્રિયન્તે ન તુ તદ્-વિષયો રાગઃ સ કથં સંહ્રિયતે ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
વિષયા વિનિવર્તન્તે નિરાહારસ્ય દેહિનઃ ।
રસ-વર્જં રસો ઽપ્ય્ અસ્ય પરં દૃષ્ટ્વા નિવર્તતે

યદ્યપિ વિષયાઃ વિષયોપલક્ષિતાનિ વિષય-શબ્દ-વાચ્યાનિ ઇન્દ્રિયાણિ નિરાહારસ્ય અનાહ્રિયમાણ-વિષયસ્ય કષ્ટે તપસિ સ્થિતસ્ય મૂર્ખસ્યાપિ વિનિવર્તન્તે દેહિનો દેહવતઃ રસ-વર્જં રસો રાગો વિષયેષુ યસ્ તં વર્જયિત્વા । રસ-શબ્દો રાગે પ્રસિદ્ધઃ, સ્વ-રસેન પ્રવૃત્તઃ રસિકઃ રસજ્ઞઃ, ઇત્ય્ આદિ-દર્શનાત્ । સો ઽપિ રસો રઞ્જન-રૂપઃ સૂક્ષ્મો ઽસ્ય યતેઃ પરં પરમાર્થ-તત્ત્વં બ્રહ્મ દૃષ્ટ્વા ઉપલભ્ય અહમ્ એવ તત્ ઇતિ વર્તમાનસ્ય નિવર્તતે નિર્બીજં વિષય-વિજ્ઞાનં સંપદ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ । નાસતિ સમ્યગ્-દર્શને રસસ્ય ઉચ્છેદઃ । તસ્માત્ સમ્યગ્-દર્શનાત્મિકાયાઃ પ્રજ્ઞાયાઃ સ્થૈર્યં કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

==============================
સમ્યગ્-દર્શન-લક્ષણ-પ્રજ્ઞા-સ્થૈર્યં ચિકીર્ષતા આદૌ ઇન્દ્રિયાણિ સ્વ-વશે સ્થાપયિતવ્યાનિ, યસ્માત્ તદ્-અનવસ્થાપને દોષમ્ આહ ---
યતતો હ્ય્ અપિ કૌન્તેય પુરુષસ્ય વિપશ્ચિતઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમાથીનિ હરન્તિ પ્રસભં મનઃ

યતતઃ પ્રયત્નં કુર્વતઃ હિ યસ્માત્ કૌન્તેય પુરુષસ્ય વિપશ્ચિતઃ મેધાવિનો ઽપિ ઇતિ વ્યવહિતેન સંબન્ધઃ । ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમાથીનિ પ્રમથન-શીલાનિ વિષયાભિમુખં હિ પુરુષં વિક્ષોભયન્તિ આકુલીકુર્વન્તિ, આકુલીકૃત્ય ચ હરન્તિ પ્રસભં પ્રસહ્ય પ્રકાશમ્ એવ પશ્યતો વિવેક-વિજ્ઞાન-યુક્તં મનઃ

==============================
યતસ્ તસ્માત્--
તાનિ સર્વાણિ સંયમ્ય યુક્ત આસીત મત્-પરઃ ।
વશે હિ યસ્યેન્દ્રિયાણિ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા

તાનિ સર્વાણિ સંયમ્ય સંયમનં વશીકરણં કૃત્વા યુક્તઃ સમાહિતઃ સન્ આસીત મત્-પરો ઽહં વાસુદેવઃ સર્વ-પ્રત્યગ્-આત્મા પરો યસ્ય સ મત્-પરઃ, નાન્યો ઽહં તસ્માત્ ઇત્ય્ આસીત ઇત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ આસીનસ્ય યતેર્ વશે હિ યસ્યેન્દ્રિયાણિ વર્તન્તે અભ્યાસ-બલાત્ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા

==============================
અથેદાનીં પરાભવિષ્યતઃ સર્વાનર્થ-મૂલમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે --
ધ્યાયતો વિષયાન્ પુંસઃ સઙ્ગસ્ તેષૂપજાયતે ।
સઙ્ગાત્ સંજાયતે કામઃ કામાત્ ક્રોધો ઽભિજાયતે

ક્રોધાદ્ ભવતિ સંમોહઃ સંમોહાત્ સ્મૃતિ-વિભ્રમઃ ।
સ્મૃતિ-ભ્રંશાદ્ બુદ્ધિ-નાશો બુદ્ધિ-નાશાત્ પ્રણશ્યતિ

ધ્યાયતશ્ ચિન્તયતો વિષયાત્ શબ્દાદીન્ વિષય-વિશેષાન્ આલોચયતઃ પુંસઃ પુરુષસ્ય સઙ્ગઃ આસક્તિઃ પ્રીતિસ્ તેષુ વિષયેષુ ઉપજાયતે ઉત્પદ્યતે । સઙ્ગાત્ પ્રીતેઃ સંજાયતે સમુત્પદ્યતે કામસ્ તૃષ્ણા । કામાત્ કુતશ્ચિત્ પ્રતિહતાત્ ક્રોધો ઽભિજાયતે ।
ક્રોધાદ્ ભવતિ સંમોહો ઽવિવેકઃ કાર્યાકાર્ય-વિષયઃ । ક્રુદ્ધો હિ સંમૂઢઃ સન્ ગુરુમ્ અપ્ય્ આક્રોશતિ । સંમોહાત્ સ્મૃતિ-વિભ્રમઃ શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશાહિત-સંસ્કાર-જનિતાયાઃ સ્મૃતે સ્યાત્ વિભ્રમો ભ્રંશઃ સ્મૃત્ય્-ઉત્પત્તિ-નિમિત્ત-પ્રાપ્તૌ અનુત્પત્તિઃ । તતઃ સ્મૃતિ-ભ્રંશાત્ બુદ્ધિ-નાશઃ બુદ્ધિ-નાશઃ । કાર્યાકાર્ય-વિષય-વિવેકાયોગ્યતા અન્તઃ-કરણસ્ય બુદ્ધેર્ નાશ ઉચ્યતે । બુદ્ધેર્ નાશાત્ પ્રણશ્યતિ । તાવદ્ એવ હિ પુરુષઃ યાવદ્ અન્તઃકરણં તદીયં કાર્યાકાર્ય-વિષય-વિવેક-યોગ્યમ્ । તદ્-અયોગ્યત્વે નષ્ટ એવ પુરુષો ભવતિ । અતઃ તસ્યાન્તઃ-કરણસ્ય બુદ્ધેર્ નાશાત્ પ્રણશ્યતિ પુરુષાર્થાયોગ્યો ભવતીત્ય્ અર્થઃ ॥ભ્ગ્સ્_2.62-63॥
==============================
સર્વાનર્થસ્ય મૂલમુક્તં વિષયાભિધ્યાનમ્ । અથ ઇદાનીં મોક્ષકારણમિદમુચ્યતે --
રાગ-દ્વેષ-વિયુક્તૈસ્ તુ વિષયાન્ ઇન્દ્રિયૈશ્ ચરન્ ।
આત્મ-વશ્યૈર્ વિધેયાત્મા પ્રસાદમ્ અધિગચ્છતિ

રાગ-દ્વેષ-વિયુક્તૈ રાગશ્ ચ દ્વેષશ્ ચ રાગ-દ્વેષૌ, તત્-પુરઃસરા હિ ઇન્દ્રિયાણાં પ્રવૃત્તિઃ સ્વાભાવિકી, તત્ર યો મુમુક્ષુઃ ભવતિ સઃ તાભ્યાં વિયુક્તૈઃ શ્રોત્રાદિભિર્ ઇન્દ્રિયૈર્ વિષયાન્ અવર્જનીયાન્ ચરન્ ઉપલભમાનઃ આત્મ-વશ્યૈર્ આત્મનો વશ્યાનિ વશીભૂતાનિ ઇન્દ્રિયાણિ તૈર્ આત્મ-વશ્યૈર્ વિધેયાત્મા ઇચ્છાતઃ વિધેય આત્મા અન્તઃ-કરણં યસ્ય સો ઽયં પ્રસાદમ્ અધિગચ્છતિ । પ્રસાદઃ પ્રસન્નતા સ્વાસ્થ્યમ્

==============================
પ્રસાદે સતિ કિં સ્યાત્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
પ્રસાદે સર્વ-દુઃખાનાં હાનિર્ અસ્યોપજાયતે ।
પ્રસન્ન-ચેતસો હ્ય્ આશુ બુદ્ધિઃ પર્યવતિષ્ઠતે

પ્રસાદે સર્વ-દુઃખાનામ્ આધ્યાત્મિકાદીનાં હાનિર્ વિનાશો ઽસ્ય યતેર્ ઉપજાયતે । કિં ચ - પ્રસન્ન-ચેતસઃ સ્વસ્થાન્તઃ-કરણસ્ય હિ યસ્માત્ આશુ શીઘ્રં બુદ્ધિઃ પર્યવતિષ્ઠતે આકાશમ્ ઇવ પરિ સમન્તાત્ અવતિષ્ઠતે, આત્મ-સ્વરૂપેણૈવ નિશ્ચલીભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
એવં પ્રસન્ન-ચેતસો ઽવસ્થિત-બુદ્ધિઃ કૃત-કૃત્યતા યતઃ, તસ્માત્ રાગ-દ્વેષ-વિયુક્તૈર્ ઇન્દ્રિયૈઃ શાસ્ત્રા-વિરુદ્ધેષુ અવર્જનીયેષુ યુક્તઃ સમાચરેત્ ઇતિ વાક્યાર્થઃ

==============================
સેયં પ્રસન્નતા સ્તૂયતે --
નાસ્તિ બુદ્ધિરયુક્તસ્ય ન ચાયુક્તસ્ય ભાવના ।
ન ચાભાવયતઃ શાન્તિર્ અશાન્તસ્ય કુતઃ સુખમ્

નાસ્તિ ન વિદ્યતે ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ, બુદ્ધિઃ આત્મ-સ્વરૂપ-વિષયા અયુક્તસ્ય અસમાહિતાન્તઃ-કરણસ્ય । ન ચ અસ્તિ અયુક્તસ્ય ભાવના આત્મ-જ્ઞાનાભિનિવેશઃ । તથા -- ન ચાસ્ત્ય્ અભાવયત આત્મ-જ્ઞાનાભિનિવેશમ્ અકુર્વતઃ શાન્તિર્ ઉપશમઃ । અશાન્તસ્ય કુતઃ સુખમ્ ? ઇન્દ્રિયાણાં હિ વિષય-સેવા-તૃષ્ણાતઃ નિવૃત્તિર્ યા તત્-સુખમ્, ન વિષય-વિષયા તૃષ્ણા । દુઃખમ્ એવ હિ સા । ન તૃષ્ણાયાં સત્યાં સુખસ્ય ગન્ધ-માત્રમ્ અપ્ય્ ઉપપદ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
અયુક્તસ્ય કસ્માદ્ બુદ્ધિર્ નાસ્તિ ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
ઇન્દ્રિયાણાં હિ ચરતાં યન્ મનો ઽનુવિધીયતે ।
તદ્ અસ્ય હરતિ પ્રજ્ઞાં વાયુર્ નાવમ્ ઇવામ્ભસિ

ઇન્દ્રિયાણાં હિ યસ્માત્ ચરતાં સ્વ-સ્વ-વિષયેષુ પ્રવર્તમાનાનાં યત્ મનો ઽનુવિધીયતે અનુપ્રવર્તતે તત્ ઇન્દ્રિય-વિષય-વિકલ્પનેન પ્રવૃત્તં મનો ઽસ્ય યતેઃ હરતિ પ્રજ્ઞામ્ આત્માનાત્મ-વિવેકજાં નાશયતિ । કથમ્ ? વાયુઃ નાવમ્ ઇવ અમ્ભસિ ઉદકે જિગમિષતાં માર્ગાદુદ્ધૃત્ય ઉન્માર્ગે યથા વાયુઃ નાવં પ્રવર્તયતિ, એવમ્ આત્મ-વિષયાં પ્રજ્ઞાં હૃત્વા મનો વિષય-વિષયાં કરોતિ

==============================
યતતો હિ ઇત્ય્ ઉપન્યસ્તસ્યાર્થસ્ય અનેકધા ઉપપત્તિમ્ ઉક્ત્વા તં ચાર્થમ્ ઉપપાદ્ય ઉપસંહરતિ ---
તસ્માદ્ યસ્ય મહાબાહો નિગૃહીતાનિ સર્વશઃ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યસ્ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા

ઇન્દ્રિયાણાં પ્રવૃત્તૌ દોષ ઉપપાદિતો યસ્માત્ તસ્માત્ યસ્ય યતેઃ હે મહાબાહો, નિગૃહીતાનિ સર્વશઃ સર્વ-પ્રકારૈઃ માનસાદિ-ભેદૈઃ ઇન્દ્રિયાણિ ઇન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ શબ્દાદિભ્યસ્ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા

==============================
યો ઽયં લૌકિકો વૈદિક ચ વ્યવહારઃ સ ઉત્પન્ન-વિવેક-જ્ઞાનસ્ય સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય અવિદ્યાકાર્યત્વાત્ અવિદ્યા-નિવૃત્તૌ નિવર્તતે, અવિદ્યાયા ચ વિદ્યા-વિરોધાત્ નિવૃત્તિઃ, ઇત્ય્ એતમ્ અર્થં સ્ફુટીકુર્વન્ન્ આહ ---
યા નિશા સર્વ-ભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી ।
યસ્યાં જાગ્રતિ ભૂતાનિ સા નિશા પશ્યતો મુનેઃ

યા નિશા રાત્રિઃ સર્વ-પદાર્થાનામ્ અવિવેક-કરી તમઃ-સ્વભાવત્વાત્ સર્વ-ભૂતાનાં સર્વેષાં ભૂતાનામ્ । કિં તત્ પરમાર્થ-તત્ત્વં સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય વિષયઃ । યથા નક્તં-ચરાણામ્ અહર્ એવ સદ્ અન્યેષાં નિશા ભવતિ, તદ્વત્ નક્તં-ચર-સ્થાનીયાનામ્ અજ્ઞાનાં સર્વ-ભૂતાનાં નિશેવ નિશા પરમાર્થ-તત્ત્વમ્, અગોચરત્વાદ્ અતદ્-બુદ્ધીનામ્ । તસ્યાં પરમાર્થ-તત્ત્વ-લક્ષણાયામ્ અજ્ઞાન-નિદ્રાયાઃ પ્રબુદ્ધો જાગર્તિ સંયમી સંયમવાન્, જિતેન્દ્રિયો યોગીત્ય્ અર્થઃ । યસ્યાં ગ્રાહ્ય-ગ્રાહક-ભેદ-લક્ષણાયામ્ અવિદ્યા-નિશાયાં પ્રસુપ્તાન્ય્ એવ ભૂતાનિ જાગ્રતિ ઇતિ ઉચ્યન્તે, યસ્યાં નિશાયાં પ્રસુપ્તા ઇવ સ્વપ્ન-દૃશઃ, સા નિશા અવિદ્યા-રૂપત્વાત્ પરમાર્થ-તત્ત્વં પશ્યતો મુનેઃ ।
અતઃ કર્માણિ અવિદ્યાવસ્થાયામ્ એવ ચોદ્યન્તે, ન વિદ્યાવસ્થાયામ્ । વિદ્યાયાં હિ સત્યામ્ ઉદિતે સવિતરિ શાર્વરમ્ ઇવ તમઃ પ્રણાશમ્ ઉપગચ્છતિ અવિદ્યા । પ્રાક્ વિદ્યોત્પત્તેઃ અવિદ્યા પ્રમાણ-બુદ્ધ્યા ગૃહ્યમાણા ક્રિયા-કારક-ફલ-ભેદ-રૂપા સતી સર્વ-કર્મ-હેતુત્વં પ્રતિપદ્યતે । ન અપ્રમાણ-બુદ્ધ્યા ગૃહ્યમાણાયાઃ કર્મ-હેતુત્વોપપત્તિઃ, પ્રમાણ-ભૂતેન વેદેન મમ ચોદિતં કર્તવ્યં કર્મ ઇતિ હિ કર્મણિ કર્તા પ્રવર્તતે, ન અવિદ્યા-માત્રમ્ ઇદં સર્વં ભેદ-જાતમ્ ઇતિ જ્ઞાનં તસ્ય આત્મજ્ઞસ્ય સર્વ-કર્મ-સંન્યાસે એવ અધિકારો ન પ્રવૃત્તૌ । તથા ચ દર્શયિષ્યતિ --- તદ્-બુદ્ધયસ્ તદ્-આત્માનઃ ઇત્ય્ આદિના જ્ઞાન-નિષ્ઠાયામ્ એવ તસ્ય અધિકારમ્ ।
તત્રાપિ પ્રવર્તક-પ્રમાણાભાવે પ્રવૃત્ત્ય્-અનુપપત્તિઃ ઇતિ ચેત્, ન । સ્વાત્મ-વિષયત્વાદ્ આત્મ-વિજ્ઞાનસ્ય । ન હ્ય્ આત્મનઃ સ્વાત્મનિ પ્રવર્તક-પ્રમાણાપેક્ષતા, આત્મત્વાદ્ એવ । તદ્-અન્તત્વાચ્ ચ સર્વ-પ્રમાણાનાં પ્રમાણત્વસ્ય । ન હ્ય્ આત્મ-સ્વરૂપાધિગમે સતિ પુનઃ પ્રમાણ-પ્રમેય-વ્યવહારઃ સંભવતિ । પ્રમાતૃત્વં હ્ય્ આત્મનઃ નિવર્તયતિ અન્ત્યં પ્રમાણમ્ । નિવર્તયદ્ એવ ચાપ્રમાણીભવતિ, સ્વપ્ન-કાલ-પ્રમાણમ્ ઇવ પ્રબોધે । લોકે ચ વસ્ત્વ્-અધિગમે પ્રવૃત્તિ-હેતુત્વાદર્શનાત્ પ્રમાણસ્ય । તસ્માન્ નાત્મ-વિદઃ કર્મણ્ય્ અધિકાર ઇતિ સિદ્ધમ્

==============================
વિદુષસ્ ત્યક્તૈષણસ્ય સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય યતેર્ એવ મોક્ષ-પ્રાપ્તિઃ, ન તુ અસંન્યાસિનઃ કામ-કામિનઃ ઇત્ય્ એતમ્ અર્થં દૃષ્ટાન્તેન પ્રતિપાદયિષ્યન્ આહ -
આપૂર્યમાણમ્ અચલ-પ્રતિષ્ઠં
સમુદ્રમ્ આપઃ પ્રવિશન્તિ યદ્વત્ ।
તદ્વત્ કામા યં પ્રવિશન્તિ સર્વે
સ શાન્તિમ્ આપ્નોતિ ન કામ-કામી

આપૂર્યમાણમ્ અદ્ભિર્ અચલ-પ્રતિષ્ઠમ્ અચલતયા પ્રતિષ્ઠા અવસ્થિતિઃ યસ્ય તમ્ અચલ-પ્રતિષ્ઠં સમુદ્રમ્ આપઃ સર્વતો ગતાઃ પ્રવિશન્તિ સ્વાત્મસ્થમ્ અવિક્રિયમ્ એવ સન્તં યદ્વત્, તદ્વત્ કામાઃ વિષય-સંનિધાવ્ અપિ સર્વતઃ ઇચ્છા-વિશેષાઃ યં પુરુષમ્ --- સમુદ્રમ્ ઇવ આપઃ -- અવિકુર્વન્તઃ પ્રવિશન્તિ સર્વે આત્મન્ય્ એવ પ્રલીયન્તે ન સ્વાત્મ-વશં કુર્વન્તિ, સ શાન્તિર્ મોક્ષમ્ આપ્નોતિ, નેતરઃ કામ-કામી, કામ્યન્ત ઇતિ કામાઃ વિષયાઃ તાન્ કામયિતું શીલં યસ્ય સઃ કામ-કામી, નૈવ પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ

==============================
યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ -
વિહાય કામાન્ યઃ સર્વાન્ પુમાંશ્ ચરતિ નિઃસ્પૃહઃ ।
નિર્મમો નિરહંકારઃ સ શાન્તિમ્ અધિગચ્છતિ

વિહાય પરિત્યજ્ય કામાન્ યઃ સંન્યાસી પુમાન્ સર્વાન્ અશેષતઃ કાર્ત્સ્ન્યેન ચરતિ, જીવન-માત્ર-ચેષ્ટાશેષઃ પર્યટતીત્ય્ અર્થઃ । નિઃસ્પૃહઃ શરીર-જીવન-માત્રે ઽપિ નિર્ગતા સ્પૃહા યસ્ય સઃ નિઃસ્પૃહઃ સન્ નિર્મમઃ શરીર-જીવન-માત્રાક્ષિપ્ત-પરિગ્રહે ઽપિ મમેદમ્ ઇત્ય્ અભિનિવેશ-વર્જિતઃ, નિરહંકારઃ વિદ્યાવત્ત્વાદિ-નિમિત્તાત્મ-સંભાવના-રહિતઃ ઇત્ય્ એતત્ । સ એવંભૂતઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞઃ બ્રહ્મવિત્ શાન્તિં સર્વ-સંસાર-દુઃખોપરમ-લક્ષણાં નિર્વાણાખ્યામ્ અધિગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ બ્રહ્મ-ભૂતો ભવતિ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
સૈષા જ્ઞાન-નિષ્ઠા સ્તૂયતે -
એષા બ્રાહ્મી સ્થિતિઃ પાર્થ નૈનાં પ્રાપ્ય વિમુહ્યતિ ।
સ્થિત્વાસ્યામ્ અન્ત-કાલે ઽપિ બ્રહ્મ-નિર્વાણમ્ ઋચ્છતિ

એષા યથોક્તા બ્રાહ્મી બ્રહ્મણિ ભવા ઇયં સ્થિતિઃ સર્વં કર્મ સંન્યસ્ય બ્રહ્મ-રૂપેણૈવ અવસ્થાનમ્ ઇત્ય્ એતત્ । હે પાર્થ, નૈનાં સ્થિતિં પ્રાપ્ય લબ્ધ્વા ન વિમુહ્યતિ ન મોહં પ્રાપ્નોતિ । સ્થિત્વાસ્યાં સ્થિતૌ બ્રાહ્મ્યાં યથોક્તાયાં અન્ત-કાલે ઽપિ અન્ત્યે વયસ્ય્ અપિ બ્રહ્મ-નિર્વાણં બ્રહ્મ-નિર્વૃતિં મોક્ષમ્ ઋચ્છતિ ગચ્છતિ । કિમ્ ઉ વક્તવ્યં બ્રહ્મચર્યાદ્ એવ સંન્યસ્ય યાવજ્ જીવં યો બ્રહ્મણ્ય્ એવ અવતિષ્ઠતે સ બ્રહ્મ-નિર્વાણમ્ ઋચ્છતિ ઇતિ