ભગવદ્ગીતા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

ભ્ગ્ 1
અથ અર્જુન-વિષાદ-યોગો નામ
પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ।
==============================
ભગવત્-શઙ્કરાચાર્ય-કૃત-ભાષ્યમ્
ઉપોદ્ઘાટઃ
ઓં
નારાયણઃ પરો ઽવ્યક્તાદ્ અણ્ડમ્ અવ્યક્ત-સમ્ભવમ્ ।
અણ્ડસ્યાન્તસ્ ત્વ્ ઇમે લોકાઃ સપ્ત-દ્વીપા ચ મેદિની ॥
સ ભગવાન્ સૃષ્ટ્વેદં જગત્ । તસ્ય ચ સ્થિતિં ચિકીર્ષુઃ મરીડ્યાદીન્ અગ્રે સૃષ્ટ્વા પ્રજાપતીન્ પ્રવૃત્તિ-લક્ષણં ધર્મં ગ્રાહયામાસ વેદોક્તમ્ । તતો ઽન્યાન્ ચ સનક-સનન્દનાદીન્ ઉત્પાદ્ય નિવૃત્તિ-લક્ષણં ધર્મં જ્ઞાન-વૈરાગ્ય-લક્ષણં ગ્રાહયામાસ । દ્વિવિધો હિ વેદોક્તો ધર્મઃ પ્રવૃત્તિ-લક્ષણો નિવૃત્તિ-લક્ષણશ્ ચ । જગતઃ સ્થિતિ-કારણમ્ । પ્રાણિનાં સાક્ષાદ્ અભ્યુદય-નિઃશ્રેયસ-હેતુર્ યઃ સ ધર્મો બ્રાહ્મણાદ્યૈર્ વર્ણિભિર્ આશ્રમિભિશ્ ચ શ્રેયો ઽર્થિભિર્ અનુષ્ઠીયમાનઃ । દીર્ઘેણ કાલેન અનુષ્ઠાતૄણાં કામોદ્ભવાદ્ ધીયમાન-વિવેક-જ્ઞાન-હેતુકેન અધર્મેણ અભિભૂયમાને ધર્મે, પ્રવર્ધમાને ચ અધર્મે, જગતઃ સ્થિતિં પરિપિપાલયિષુઃ સ આદિ-કર્તા નારાયણાખ્યો વિષ્ણુર્ ભૌમસ્ય બ્રહ્મણો બ્રાહ્મણત્વસ્ય ચાભિરક્ષણાર્થં
દેવક્યાં વસુદેવાદ્ અંશેન કૃષ્ણઃ કિલ સમ્બભૂવ । બ્રાહ્મણત્વસ્ય હિ રક્ષણેન રક્ષિતઃ સ્યાદ્ વૈદિકો ધર્મઃ તદ્-અધીનત્વાદ્ વર્ણાશ્રમ-ભેદાનામ્ ।
સ ચ ભગવાન્ જ્ઞાનૈશ્વર્ય-શક્તિ-બલ-વીર્ય-તેજોભિઃ સદા સમ્પન્નસ્ ત્રિગુણાત્મિકાં વૈષ્ણવીં સ્વાં માયાં મૂલ-પ્રકૃતિં વશીકૃત્ય, અજો ઽવ્યયો ભૂતાનામ્ ઈશ્વરો નિત્ય-શુદ્ધ-બુદ્ધ-મુક્ત-સ્વભાવો ઽપિ સન્, સ્વ-માયયા દેહવાન્ ઇવ જાત ઇવ ચ લોકાનુગ્રહં કુર્વન્ લક્ષ્યતે । સ્વ-પ્રયોજનાભાવે ઽપિ ભૂતાનુજિઘૃક્ષયા વૈદિકં હિ ધર્મ-દ્વયમ્ અર્જુનાય શોક-મોહ-મહોદધૌ નિમગ્નાય ઉપદિદેશ ગુણાધિકૈર્ હિ ગૃહીતો ઽનુષ્ઠીયમાનશ્ ચ ધર્મઃ પ્રચયં ગમિષ્યતીતિ । તં ધર્મં ભગવતા યથોપદિષ્ટં વેદ-વ્યાસઃ સર્વજ્ઞો ભગવાન્ ગીતાખ્યૈઃ સપ્તભિઃ શ્લોક-શતૈર્ ઉપનિબબન્ધ ।
તદ્ ઇદં ગીતા-શાસ્ત્રં સમસ્ત-વેદાર્થ-સાર-સઙ્ગ્રહ-ભૂતં દુર્વિજ્ઞયાર્થં તદ્-અર્થાવિષ્કરણાય અનેકૈર્ વિવૃત-પદ-પદાર્થ-વાક્ય-વાક્યાર્થ-ન્યાયમ્ અપિ અત્યન્ત-વિરુદ્ધાનેકાર્થત્વેન લૌકિકૈર્ ગૃહ્યમાણમ્ ઉપલભ્યાહં વિવેકતો ઽર્થ-નિર્ધારણાર્થં સંક્ષેપતો વિવરણં કરિષ્યામિ ।
તસ્ય અસ્ય ગીતા-શાસ્ત્રસ્ય સંક્ષેપતઃ પ્રયોજનં પરં નિઃશ્રેયસં સ-હેતુકસ્ય સંસારસ્ય અત્યન્તોપરમ-લક્ષણમ્ । તચ્ ચ સર્વ-કર્મ-સન્ન્યાસ-પૂર્વકાદ્ આત્મ-જ્ઞાન-નિષ્ઠા-રૂપાદ્ ધર્માદ્ ભવતિ । તથા ઇમમ્ એવ ગીતાર્થ-ધર્મમ્ ઉદ્દિશ્ય ભગવતૈવોક્તમ્ । સ હિ ધર્મઃ સુપર્યાપ્તો બ્રહ્મણઃ પદ-વેદને [મ્ભ્ 14.16.12] ઇત્ય્ અનુગીતાસુ । તત્રૈવ ચોક્તં - નૈવ ધર્મી ન ચાધર્મી ન ચૈવ હિ શુભાશુભી [મ્ભ્ 14.19.7], યઃ સ્યાદ્ એકાયને લીનસ્ તૂષ્ણીં કિંચિદ્ અચિન્તયન્ [મ્ભ્ 14.19.1], જ્ઞાનં સંન્યાસ-લક્ષણમ્ [મ્ભ્ 14.43.26] ઇતિ ચ । ઇહાપિ ચાન્તે ઉક્તમ્ અર્જુનાય - સર્વ-ધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામ્ એકં શરણં વ્રજ [ગીતા 18.66] ઇતિ ।
અભ્યુદયાર્થો ઽપિ યઃ પ્રવૃત્તિ-લક્ષણો ધર્મો વર્ણાન્ આશ્રમાંશ્ ચોદ્દિશ્ય વિહિતઃ સ દેવાદિ-સ્થાન-પ્રાપ્તિ-હેતુર્ અપિ સન્, ઈશ્વરાર્પણ-બુદ્ધ્યાનુષ્ઠીયમાનઃ સત્ત્વ-શુદ્ધયે ભવતિ ફલાભિસન્ધિ-વર્જિતઃ । શુદ્ધ-સત્ત્વસ્ય ચ જ્ઞાન-નિષ્ઠાયોગ્યતા-પ્રાપ્તિ-દ્વારેણ જ્ઞાનોત્પત્તિ-હેતુત્વેન ચ નિઃશ્રેયસ-હેતુત્વમ્ અપિ પ્રતિપદ્યતે । તથા ચેમમ્ એવાર્થમ્ અભિસન્ધાય વક્ષ્યતિ બ્રહ્મણ્ય્ આધાય કર્માણિ [ગીતા 5.10], યોગિનઃ કર્મ કુર્વન્તિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વાત્મ-શુદ્ધયે [ગીતા 5.11] ઇતિ ।
ઇમં દ્વિપ્રકારં ધર્મં નિઃશ્રેયસ-પ્રયોજનમ્ । પરમાર્થ-તત્ત્વં ચ વાસુદેવાખ્યં પર-બ્રહ્માભિધેય-ભૂતં વિશેષતઃ અભિવ્યઞ્જયદ્ વિશિષ્ટ-પ્રયોજન-સમ્બન્ધાભિધેયવદ્ ગીતા-શાસ્ત્રમ્ । યતસ્ તદ્-અર્થ-વિજ્ઞાનેન સમસ્ત-પુરુષાર્થ-સિદ્ધિઃ । અતઃ તદ્-વિવરણે યત્નઃ ક્રિયતે મયા ॥
ભ્ગ્ 1
ધર્મ-ક્ષેત્રે કુરુ-ક્ષેત્રે સમવેતા યુયુત્સવઃ ।
મામકાઃ પાણ્ડવાશ્ ચૈવ કિમ્ અકુર્વત સંજય

સંજય ઉવાચ
દૃષ્ટ્વા તુ પાણ્ડવાનીકં વ્યૂઢં દુર્યોધનસ્ તદા ।
આચાર્યમ્ ઉપસંગમ્ય રાજા વચનમ્ અબ્રવીત્

પશ્યૈતાં પાણ્ડુ-પુત્રાણામ્ આચાર્ય મહતીં ચમૂમ્ ।
વ્યૂઢાં દ્રુપદ-પુત્રેણ તવ શિષ્યેણ ધીમતા

અત્ર શૂરા મહેષ્વાસા ભીમાર્જુન-સમા યુધિ ।
યુયુધાનો વિરાટશ્ ચ દ્રુપદશ્ ચ મહારથઃ

ધૃષ્ટકેતુશ્ ચેકિતાનઃ કાશિરાજશ્ ચ વીર્યવાન્ ।
પુરુજિત્ કુન્તિભોજશ્ ચ શૈબ્યશ્ ચ નર-પુંગવઃ

યુધામન્યુશ્ ચ વિક્રાન્ત ઉત્તમૌજાશ્ ચ વીર્યવાન્ ।
સૌભદ્રો દ્રૌપદેયાશ્ ચ સર્વ એવ મહા-રથાઃ

અસ્માકં તુ વિશિષ્ટા યે તાન્ નિબોધ દ્વિજોત્તમ ।
નાયકા મમ સૈન્યસ્ય સંજ્ઞાર્થં તાન્ બ્રવીમિ તે

ભવાન્ ભીષ્મશ્ ચ કર્ણશ્ ચ કૃપશ્ ચ સમિતિંજયઃ ।
અશ્વત્થામા વિકર્ણશ્ ચ સૌમદત્તિર્ જયદ્રથઃ

અન્યે ચ બહવઃ શૂરા મદ્-અર્થે ત્યક્ત-જીવિતાઃ ।
નાના-શસ્ત્ર-પ્રહરણાઃ સર્વે યુદ્ધ-વિશારદાઃ

અપર્યાપ્તં તદ્ અસ્માકં બલં ભીષ્માભિરક્ષિતમ્ ।
પર્યાપ્તં ત્વ્ ઇદમ્ એતેષાં બલં ભીમાભિરક્ષિતમ્

અયનેષુ ચ સર્વેષુ યથા-ભાગમ્ અવસ્થિતાઃ ।
ભીષ્મમ્ એવાભિરક્ષન્તુ ભવન્તઃ સર્વ એવ હિ

તસ્ય સંજનયન્ હર્ષં કુરુ-વૃદ્ધઃ પિતામહઃ ।
સિંહ-નાદં વિનદ્યોચ્ચૈઃ શઙ્ખં દધ્મૌ પ્રતાપવાન્

તતઃ શઙ્ખાશ્ ચ ભેર્યશ્ ચ પણવાનક-ગોમુખાઃ ।
સહસૈવાભ્યહન્યન્ત સ શબ્દસ્ તુમુલો ઽભવત્

તતઃ શ્વેતૈર્ હયૈર્ યુક્તે મહતિ સ્યન્દને સ્થિતૌ ।
માધવઃ પાણ્ડવશ્ ચૈવ દિવ્યૌ શઙ્ખૌ પ્રદધ્મતુઃ

પાઞ્ચજન્યં હૃષીકેશો દેવદત્તં ધનંજયઃ ।
પૌણ્ડ્રં દધ્મૌ મહા-શઙ્ખં ભીમ-કર્મા વૃકોદરઃ

અનન્ત-વિજયં રાજા કુન્તી-પુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
નકુલઃ સહદેવશ્ ચ સુઘોષ-મણિપુષ્પકૌ

કાશ્યશ્ ચ પરમેષ્વાસઃ શિખણ્ડી ચ મહા-રથઃ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નો વિરાટશ્ ચ સાત્યકિશ્ ચાપરાજિતઃ

દ્રુપદો દ્રૌપદેયાશ્ ચ સર્વશઃ પૃથિવી-પતે ।
સૌભદ્રશ્ ચ મહાબાહુઃ શઙ્ખાન્ દધ્મુઃ પૃથક્ પૃથક્

સ ઘોષો ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં હૃદયાનિ વ્યદારયત્ ।
નભશ્ ચ પૃથિવીં ચૈવ તુમુલો વ્યનુનાદયન્

અથ વ્યવસ્થિતાન્ દૃષ્ટ્વા ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ કપિ-ધ્વજઃ ।
પ્રવૃત્તે શસ્ત્ર-સંપાતે ધનુર્ ઉદ્યમ્ય પાણ્ડવઃ

હૃષીકેશં તદા વાક્યમ્ ઇદમ્ આહ મહી-પતે ।
સેનયોર્ ઉભયોર્ મધ્યે રથં સ્થાપય મે ઽચ્યુત

યાવદ્ એતાન્ નિરીક્ષે ઽહં યોદ્ધુ-કામાન્ અવસ્થિતાન્ ।
કૈર્ મયા સહ યોદ્ધવ્યમ્ અસ્મિન્ રણ-સમુદ્યમે

યોત્સ્યમાનાન્ અવેક્ષે ઽહં ય એતે ઽત્ર સમાગતાઃ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય દુર્બુદ્ધેર્ યુદ્ધે પ્રિય-ચિકીર્ષવઃ

એવમ્ ઉક્તો હૃષીકેશો ગુડાકેશેન ભારત ।
સેનયોર્ ઉભયોર્ મધ્યે સ્થાપયિત્વા રથોત્તમમ્

ભીષ્મ-દ્રોણ-પ્રમુખતઃ સર્વેષાં ચ મહીક્ષિતામ્ ।
ઉવાચ પાર્થ પશ્યૈતાન્ સમવેતાન્ કુરૂન્ ઇતિ

તત્રાપશ્યત્ સ્થિતાન્ પાર્થઃ પિતૄન્ અથ પિતામહાન્ ।
આચાર્યાન્ માતુલાન્ ભ્રાતૄન્ પુત્રાન્ પૌત્રાન્ સખીંસ્ તથા

શ્વશુરાન્ સુહૃદશ્ ચૈવ સેનયોર્ ઉભયોર્ અપિ ।
તાન્ સમીક્ષ્ય સ કૌન્તેયઃ સર્વાન્ બન્ધૂન્ અવસ્થિતાન્

કૃપયા પરયાવિષ્ટો વિષીદન્ન્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ।
દૃષ્ટ્વેમં સ્વજનં કૃષ્ણ યુયુત્સું સમુપસ્થિતમ્

સીદન્તિ મમ ગાત્રાણિ મુખં ચ પરિશુષ્યતિ ।
વેપથુશ્ ચ શરીરે મે રોમહર્ષશ્ ચ જાયતે

ગાણ્ડીવં સ્રંસતે હસ્તાત્ ત્વક્ ચૈવ પરિદહ્યતે ।
ન ચ શક્નોમ્ય્ અવસ્થાતું ભ્રમતીવ ચ મે મનઃ

નિમિત્તાનિ ચ પશ્યામિ વિપરીતાનિ કેશવ ।
ન ચ શ્રેયો ઽનુપશ્યામિ હત્વા સ્વજનમ્ આહવે

ન કાઙ્ક્ષે વિજયં કૃષ્ણ ન ચ રાજ્યં સુખાનિ ચ ।
કિં નો રાજ્યેન ગોવિન્દ કિં ભોગૈર્ જીવિતેન વા

યેષામ્ અર્થે કાઙ્ક્ષિતં નો રાજ્યં ભોગાઃ સુખાનિ ચ ।
ત ઇમે ઽવસ્થિતા યુદ્ધે પ્રાણાંસ્ ત્યક્ત્વા ધનાનિ ચ

આચાર્યાઃ પિતરઃ પુત્રાસ્ તથૈવ ચ પિતામહાઃ ।
માતુલાઃ શ્વશુરાઃ પૌત્રાઃ શ્યાલાઃ સંબન્ધિનસ્ તથા

એતાન્ ન હન્તુમ્ ઇચ્છામિ ઘ્નતો ઽપિ મધુસૂદન ।
અપિ ત્રૈલોક્ય-રાજ્યસ્ય હેતોઃ કિં નુ મહી-કૃતે

નિહત્ય ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ નઃ કા પ્રીતિઃ સ્યાજ્ જનાર્દન ।
પાપમ્ એવાશ્રયેદ્ અસ્માન્ હત્વૈતાન્ આતતાયિનઃ

તસ્માન્ નાર્હા વયં હન્તું ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ સ્વ-બાન્ધવાન્ ।
સ્વજનં હિ કથં હત્વા સુખિનઃ સ્યામ માધવ

યદ્ય્ અપ્ય્ એતે ન પશ્યન્તિ લોભોપહત-ચેતસઃ ।
કુલ-ક્ષય-કૃતં દોષં મિત્ર-દ્રોહે ચ પાતકમ્

કથં ન જ્ઞેયમ્ અસ્માભિઃ પાપાદ્ અસ્માન્ નિવર્તિતુમ્ ।
કુલ-ક્ષય-કૃતં દોષં પ્રપશ્યદ્ભિર્ જનાર્દન

કુલ-ક્ષયે પ્રણશ્યન્તિ કુલ-ધર્માઃ સનાતનાઃ ।
ધર્મે નષ્ટે કુલં કૃત્સ્નમ્ અધર્મો ઽભિભવત્ય્ ઉત

અધર્માભિભવાત્ કૃષ્ણ પ્રદુષ્યન્તિ કુલ-સ્ત્રિયઃ ।
સ્ત્રીષુ દુષ્ટાસુ વાર્ષ્ણેય જાયતે વર્ણ-સંકરઃ

સંકરો નરકાયૈવ કુલ-ઘ્નાનાં કુલસ્ય ચ ।
પતન્તિ પિતરો હ્ય્ એષાં લુપ્ત-પિણ્ડોદક-ક્રિયાઃ

દોષૈર્ એતૈઃ કુલ-ઘ્નાનાં વર્ણ-સંકર-કારકૈઃ ।
ઉત્સાદ્યન્તે જાતિ-ધર્માઃ કુલ-ધર્માશ્ ચ શાશ્વતાઃ

ઉત્સન્ન-કુલ-ધર્માણાં મનુષ્યાણાં જનાર્દન ।
નરકે નિયતં વાસો ભવતીત્ય્ અનુશુશ્રુમ

અહો બત મહત્ પાપં કર્તું વ્યવસિતા વયમ્ ।
યદ્ રાજ્ય-સુખ-લોભેન હન્તું સ્વજનમ્ ઉદ્યતાઃ

યદિ મામ્ અપ્રતીકારમ્ અશસ્ત્રં શસ્ત્ર-પાણયઃ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રા રણે હન્યુસ્ તન્ મે ક્ષેમતરં ભવેત્

એવમ્ ઉક્ત્વાર્જુનઃ સંખ્યે રથોપસ્થ ઉપાવિશત્ ।
વિસૃજ્ય સશરં ચાપં શોક-સંવિગ્ન-માનસઃ